అగ్నిపురాణమ్

అనన్తా రశ్మయస్తస్య దీపవద్ యః స్థితో హృది । సితాసితాః కద్రునీలాః కపిలాః పీతలోహితాః ।। ౩౭౬.

హృదయంలో స్థిరంగా ఉన్న దీపంలా, అతని కిరణాలు అనంతం. అవి తెలుపు, నలుపు, గోధుమ, నీలం, గోధుమ, పసుపు, ఎరుపు రంగుల్లో ఉంటాయి.

ఊద్‌ర్ధ్వమేకః స్థితస్తేషాం యో భిత్త్వా సూర్య్యమణ్డలం । బ్రహ్మలోకమతిక్రమ్య తేన యాతి పరాఙ్గతిం ।। ౩౭౬.

ఆ కిరణాల్లో ఒకటి పైకి నిలబడి, సూర్య మండలాన్ని ఛేదించి, బ్రహ్మలోకాన్ని దాటి, పరమ గమ్యాన్ని చేరుస్తుంది.

యదస్యాన్యద్రశ్మిశతమూద్‌ర్ధ్వమేవ వ్యవస్థితమ్ । తేన దేవనికాయాని ధామాని ప్రతిపద్యతే ।। ౩౭౬.

వెయ్యి కిరణాల్లో పైకి ఉన్న వాటి ద్వారా, అతడు దేవతల లోకాలను, వారి ధామాలను పొందుతాడు.

యే నైకరూపాశ్చాధస్తాద్రశ్మయోఽస్య మృదుప్రభాః । ఇహ కర్మోపభోగాయ తైశ్చ సఞ్చరతే హి సః ।। ౩౭౬.

ఈయన క్రిందివైపు ఉన్న అనేక రూపాల మృదువైన కాంతులు ఇక్కడ పుణ్యఫలాల అనుభూతికి సంచరిస్తుంటాయి.

బుద్ధీన్ద్రియాణి సర్వాణి మనః కర్మేన్ద్రియాణి చ । అహఙ్కారశ్చ బుద్ధిశ్చ పృథివ్యాదీని చైవ హి ।। ౩౭౬.

అన్ని జ్ఞానేంద్రియాలు, మనస్సు, కర్మేంద్రియాలు, అహంకారం, బుద్ధి, భూమి మొదలైన భూతాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

అవ్యక్త ఆత్మా జ్ఞేత్రజ్ఞః క్షేత్రస్యాస్య నిగద్యతే । ఈశ్వరః సర్వభూతస్య సన్నసన్ సదసచ్చ సః ।। ౩౭౬.

అవ్యక్తమైన ఆత్మ, జ్ఞానం తెలిసినవాడు, ఈ క్షేత్రానికి జ్ఞాత అని చెప్పబడతాడు; అతడు సర్వభూతాలకు అధిపతి, సత్తా-అసత్తా రూపంగా ఉన్నవాడు.

బుద్ధేరుత్పత్తిరవ్యక్తా తతోఽహఙ్కారసమ్భవః । తస్మాత్ ఖాదీని జాయన్తే ఏకోత్తరగుణాని తు ।। ౩౭౬.

బుద్ధి అవ్యక్తం నుంచి ఉద్భవిస్తుంది; ఆ తర్వాత అహంకారం పుడుతుంది; దాని నుంచి ఆకాశం మొదలైన భూతాలు ఒక్కొక్కటి మరొక గుణాన్ని కలిగి జన్మిస్తాయి.

శబ్దః స్పర్శశ్చ రుపఞ్చ రసోం గన్ధశ్చ తద్‌గుణాః । యో యస్మిన్నాశ్రితశ్చైషాం స తస్మిన్నేవ లీయతే ।। ౩౭౬.

శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రసం, గంధం ఇవే వాటి లక్షణాలు; ఏ భూతంలో ఇవి ఆధారపడతాయో, అవి చివరికి అందులోనే లయమవుతాయి.

సత్త్వం రజస్తమశ్చైవ గుణాస్తస్యైవ కీత్తితాః । రజస్తమోబ్యామావిష్టశ్చక్రవద్‌భ్రామ్యతే హి సః ।। ౩౭౬.

సత్త్వం, రజస్సు, తమస్సు ఇవే దాని గుణాలు అని చెప్పబడతాయి; రజస్సు, తమస్సు ప్రభావంతో అది చక్రంలా తిరుగుతుంది.

అనాదిరాదిమాన్ యశ్చ స ఏవ పురుషః పరః । లిఙ్గేన్ద్రియైరుపగ్రాహ్యః స వికార ఉదాహృతః ।। ౩౭౬.

ఆదికాలం లేని, అయినా ఆదిని కలిగి ఉన్న పరపురుషుడు, సూక్ష్మ ఇంద్రియాలతో గ్రహించబడతాడు; అతడే వికారం అని పిలవబడతాడు.

యతో వేదాః పురాణాని విద్యోపనిషదస్తథా । శ్లోకాః సూత్రాణి భాష్యాణి యచ్చాన్యద్వాఙ్‌మయం భవేత్ ।। ౩౭౬.

వేదాలు, పురాణాలు, విద్య, ఉపనిషత్తులు, శ్లోకాలు, సూత్రాలు, వ్యాఖ్యానాలు, ఇంకా వాక్కుతో ఏర్పడే ఇతరమైనవి అన్నీ ఆయన నుంచే ఉద్భవించాయి.

పితృయానోపవీథ్యాశ్చ యదగస్త్యస్య చాన్తరం । తేనాగ్నిహోత్రిణో యాన్తి ప్ర్జాకామా దివం ప్రతి ।। ౩౭౬.

పితృయాణం, ఉపవీతి మార్గం, అగస్త్య మధ్యమార్గం ద్వారా, సంతానాన్ని కోరే అగ్నిహోత్రులు స్వర్గాన్ని పొందుతారు.

యే చ దానపరాః సమ్యగష్టాభిశ్చ గుణైర్యుతాః । అష్టాశీతిసహస్రాణి మునయో గృహమేధినః ।। ౩౭౬.

దానం చేయడంలో నిమగ్నమై, ఎనిమిది గుణాలతో కూడిన ఎనభై వేల మంది మునులు గృహస్థులుగా ఉంటారు.

పునరావర్త్తనే వీజభూతా ధర్మ్మప్రవర్త్తకాః । సప్తర్షినాగవీథ్యాశ్చ దేవలోకం సమాశ్రితాః ।। ౩౭౬.

వారు పునర్జన్మకు విత్తనమై, ధర్మాన్ని ప్రేరేపించేవారు; సప్తర్షుల మార్గం, నాగవీతి ద్వారా దేవలోకాన్ని పొందినవారు.

తావన్త ఏవ మునయః సర్వారమ్భవివర్జ్జితాః । తపసా బ్రహ్మచర్యేణ సఙ్గత్యాగేన మేధయా ।। ౩౭౬.

అన్ని కార్యాలను విడిచిన అంతటి మునులు, తపస్సు, బ్రహ్మచర్యం, అనురాగ త్యాగం, మేధతో జీవిస్తారు.

యత్ర యత్రావతిష్ఠనేతే యావదాహూతసంప్లవం । వేదానువచనం యజ్ఞా బ్రహ్మచర్య్యం తపో దమః ।। ౩౭౬.

వారు ఎక్కడ ఉన్నా, హవిస్సు సమాప్తి వరకు వేదపఠనం, యజ్ఞాలు, బ్రహ్మచర్యం, తపస్సు, దమము కొనసాగుతూనే ఉంటాయి.

శ్రద్ధోపవాసః సత్యత్వమాత్మనో జ్ఞానహేతవః । స త్వాశ్రమైర్న్నిదిధ్యాస్యః సమస్తైరేవమేవ తు ।। ౩౭౬.

శ్రద్ధ, ఉపవాసం, సత్యవాదనం, ఆత్మజ్ఞానం ఇవే జ్ఞానానికి కారణాలు; ఇవన్నింటినీ ఆశ్రమాలతో కలిపి ధ్యానం చేయాలి.

ద్రష్టవ్య్స్త్వథ మన్తవ్యః శ్రోతవ్యశ్చ ద్విజాతిభిః । య ఏవమేనం విన్దన్తి యే చారణ్యకమాశ్రితాః ।। ౩౭౬.

ద్విజులు ఆయనను దర్శించాలి, మననం చేయాలి, వినాలి; ఆయనను తెలుసుకునేవారు, అరణ్యంలో నివసించేవారు కూడా.

ఉపాసతే ద్విజాః సత్యం శ్రద్ధయా పరయా యుతాః । క్రమాత్తే సమ్భవన్త్యర్చ్చింరహః శుక్లం తథోత్తరం ।। ౩౭౬.

ద్విజులు పరమశ్రద్ధతో సత్యాన్ని ఆరాధిస్తారు; వారు క్రమంగా అర్చిస్వరం, పగలు, శుక్లపక్షం, ఉత్తరాయణాన్ని పొందుతారు.

అయనన్దేవలోకఞ్చ సవితారం సవిద్యుతం । తతస్తాన్ పురుషోఽభ్యేత్య మానసో బ్రహ్మలోకికాన్ ।। ౩౭౬.

వారు దేవలోకాన్ని, సూర్యుడిని, మెరుపును చేరుతారు; ఆ తరువాత ఆ పురుషుడు వారిని బ్రహ్మలోకంలో మనసుతో చేరతాడు.

కరోతి పునారావృత్తిస్తేషామిహ న విద్యతే । యజ్ఞేన తపసా దానైర్యే హి స్వర్గజితో జనాః ।। ౩౭౬.

వారికి తిరిగి జన్మ లేదు; యజ్ఞం, తపస్సు, దానాలతో స్వర్గాన్ని జయించిన వారు ఇక ఇక్కడికి రారు.

ధూమం నిశాం కృష్ణపక్షం దక్షిణాయనమేవ చ । పితృలోకం చన్ద్రమసం నభో వాయుం జలం మహీం ।। ౩౭౬.

పొగ, రాత్రి, కృష్ణపక్షం, దక్షిణాయనం, పితృలోకం, చంద్రుడు, ఆకాశం, గాలి, నీరు, భూమి— ఇవన్నీ కలిసివుంటాయి.

క్రమాత్తే సమ్భవన్తీహ పునరేవ వ్రజన్తి చ । ఏతద్యో న విజానాతి మార్గద్వితయమాత్మనః ।। ౩౭౬.

ఇవి క్రమంగా పుట్టి, మళ్లీ తిరిగి పోతాయి. ఆత్మకు సంబంధించిన ఈ రెండు మార్గాలను ఎవరు తెలియకపోతే—

దన్దశూకః పతఙ్గో వా బవేత్కీటోఽథవా కృమిః । హృదయే దీపవద్‌బ్రహ్మ ధ్యానాజ్జీవో మృతో భవేత్ ।। ౩౭౬.

అతడు పాము, చిమ్మట, పురుగు లేదా కీటకంగా జన్మించవచ్చు. కానీ, హృదయంలో దీపంలా బ్రహ్మను ధ్యానిస్తే, ఆ జీవుడు మరణ సమయంలో విముక్తి పొందుతాడు.

న్యాయాగతధనస్తత్త్వజ్ఞాననిష్ఠోఽతిథిప్రియః । శ్రాద్ధకృత్సత్యవాదీ చ గృహస్థోఽపి విముచ్యతే ।। ౩౭౬.

న్యాయంగా సంపాదించిన ధనం, సత్యజ్ఞానం మీద స్థిరమైన నమ్మకం, అతిథులకు ప్రేమ, శ్రాద్ధం చేయడం, నిజం మాట్లాడడం— ఇవన్నీ ఉన్న గృహస్థుడు కూడా విముక్తి పొందుతాడు.

అగ్నిరువాచ బ్రహ్మజ్ఞానం ప్రవక్ష్యామి సంసారాజ్ఞానముక్తయే । అయమాత్మా పరం బ్రహ్మ అహమస్మీతి ముచ్యతే ।। ౩౭౭.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: బ్రహ్మజ్ఞానాన్ని, అంటే సంసార బంధనాల నుండి విముక్తి కలిగించే జ్ఞానాన్ని చెబుతాను. 'ఈ ఆత్మే పరబ్రహ్మం; నేనే అది' అని తెలుసుకుంటే విముక్తి కలుగుతుంది.

దేహ ఆత్మా న భవతి దృశ్యత్వాచ్చ ఘటాదివత్ । ప్రసుప్తే మరణే దేహాదాత్మాఽన్యో జ్ఞాయతే ధ్రువం ।। ౩౭౭.

శరీరం ఆత్మ కాదు, ఎందుకంటే అది కంటికి కనిపించేది, మట్టికుండ వంటి వస్తువుల్లా. నిద్రలోనూ, మరణంలోనూ, ఆత్మ శరీరానికి వేరుగా ఉందని స్పష్టంగా తెలుస్తుంది.

దేహః స చేద్‌వ్యవహరేదవికార్య్యాదిసన్నిభః । చక్షురాదీనీన్ద్రియాణి నాత్మా వై కరణం త్వతః ।। ౩౭౭.

శరీరం ఆత్మ అయితే, అది ఎప్పటికీ మారని వస్తువులా ప్రవర్తించాలి. కళ్ళు మొదలైన ఇంద్రియాలు కూడా ఆత్మ కావు, అవి కేవలం పనిముట్టులు మాత్రమే.

మనో ధీరపి ఆత్మా న దీపవత్ కరణం త్వతః । ప్రాణోఽప్యాత్మా న భవతి సుషుప్తే చిత్ప్రభావతః ।। ౩౭౭.

మనస్సు, బుద్ధి కూడా ఆత్మ కావు, అవి దీపంలా పనిముట్టులు మాత్రమే. ప్రాణం కూడా ఆత్మ కాదు, ఎందుకంటే గాఢ నిద్రలో చైతన్యం మాత్రమే మిగిలి ఉంటుంది.