అగ్నిపురాణమ్

శరీరం రథమిత్యాహురిన్ద్రియాణ్యస్య వాజినః । మనశ్చ సారథిః ప్రోక్తః ప్రాణాయామః కశః స్మృతః ।। ౩౭౩.

ఈ శరీరాన్ని రథంగా, ఇంద్రియాలను గుర్రాలుగా, మనసును సారథిగా, ప్రాణాయామాన్ని కొరడాగా చెబుతారు.

జ్ఞానవైరాగ్యరశ్మిభ్యాం సాయయా విధృతం మనః । శనైర్నిశ్చలతామేతి ప్రాణాయామైకసంహితమ్ ।। ౩౭౩.

జ్ఞానం, వైరాగ్యరశ్ములతో పట్టుబడిన మనస్సు, ప్రాణాయామంతో కలిసినప్పుడు క్రమంగా అచంచలంగా మారుతుంది.

జలబిన్దుం [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php కుశాగ్రేణ] మాసే మాసే పిబేత్తు యః । సంవత్సరశతం సాగ్రం ప్రాణాయామశ్చ తత్సమః ।। ౩౭౩.

ప్రతి నెలా ఒకసారి కుశ గడ్డి తో నీటి బిందువును త్రాగేవాడు వంద సంవత్సరాలు జీవిస్తాడు. అలాంటి ఆయుష్షు ప్రాణాయామానికీ ఉంటుంది.

ఇన్ద్రియాణి ప్రసక్తాని ప్రవిశ్య విషయోదధౌ । ఆహృత్య యో నిగృహ్ణాతి ప్రత్యాహారః స ఉచ్యతే ।। ౩౭౩.

ఇంద్రియాలు విషయాల సముద్రంలో మునిగినప్పుడు వాటిని వెనక్కు తీసుకురావడం, నియంత్రించడం — అదే ప్రత్యాహారం.

ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానం మజ్జమానం యథామ్భసి । భోగనద్యతివేగేన జ్ఞానవృక్షం సమాశ్రయేత్ ।। ౩౭౩.

తనను తానే నీటిలో మునిగినట్టు పైకి లేపుకోవాలి. అనుభవాల నది వేగానికి లోనైపోతే, జ్ఞానవృక్షాన్ని ఆశ్రయించాలి.

అగ్నిరువాచ ధ్యై చిన్తాయాం స్మృతో ధాతుర్విష్ణుచిన్తా ముహుర్ముహుః । అనాక్షిప్తేన మనసా ధ్యానమిత్యభిధీయతే ।। ౩౭౪.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — ధ్యానం అనేది ఆలోచనగా గుర్తించబడుతుంది. విష్ణువు మీద మనస్సు ఎక్కడా చెదరకుండా పదే పదే ఆలోచించడమే ధ్యానం.

ఆత్మనః సమనస్కస్య ముక్తాశేషోపధస్య చ । బ్రహ్మచిన్తాసమా శక్తిర్ధ్యానం నామ తదుచ్యతే ।। ౩౭౪.

మనస్సు స్థిరంగా, అన్ని అడ్డంకులు లేని వాడికి, బ్రహ్మాన్ని ధ్యానించడానికీ సమానమైన శక్తిని ధ్యానం అంటారు.

ధ్యేయాలమ్బనసంస్థస్య సదృశప్రత్యయస్య చ । ప్రత్యయాన్తరనిర్ముక్తః ప్రత్యయో ధ్యానముచ్యతే ।। ౩౭౪.

ధ్యేయంపై మనస్సు నిలిపి, అదే ఆలోచనలో ఉండి, ఇతర ఆలోచనలు లేకుండా ఉన్నప్పుడు ఆ ఆలోచననే ధ్యానం అంటారు.

ధ్యేయావస్థితచిత్తస్య ప్రదేశే యత్ర కుత్రచిత్ । ధ్యానమేతత్సముద్దిష్టం ప్రత్యయస్యైకభావనా ।। ౩౭౪.

ధ్యేయంపై మనస్సు స్థిరంగా ఉన్నవాడు ఎక్కడైనా, ఏ ప్రదేశంలోనైనా, ఒకే ఆలోచనలో ఉండడమే ధ్యానం అని చెప్పబడింది.

ఏవం ధ్యానసమాయుక్తః స్వదేహం యః పరిత్యజత్ । కులం స్వజనమిత్రాణి సముద్‌ధృత్య హరిర్భవేత్ ।। ౩౭౪.

ఇలా ధ్యానంతో కూడినవాడు తన శరీరాన్ని విడిచినప్పుడు, తన కుటుంబాన్ని, బంధువులను, మిత్రులను పైకి లేపి, హరిగా మారతాడు.

ఏవం ముహూర్త్తమర్ధం వా ధ్యాయేద్ యః శ్రద్ధ్యా హరిం । సోపి యాం గతిమాప్నోతి న తాం సర్వైర్మహామఖైః ।। ౩౭౪.

ఇలా, ఒక్క క్షణం లేదా అర్ధ క్షణమైనా హరిదేవుని మీద విశ్వాసంతో ధ్యానం చేసినవాడు, అన్ని మహాయజ్ఞాలతో కూడని స్థితిని పొందుతాడు.

ధ్యాతా ధ్యానం తథా ధ్యేయం యచ్చ ధ్యానప్రయోజనం । ఏతచ్చతుష్టయం జ్ఞాత్వా యోగం యుఞ్జీత తత్త్వవిత్ ।। ౩౭౪.

ధ్యానం చేసేవాడు, ధ్యానం, ధ్యేయం, ధ్యానానికి కారణం — ఈ నాలుగు విషయాలు తెలుసుకున్నవాడు, నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొందినవాడు, యోగాన్ని ఆచరించాలి.

యోగాభ్యాసాద్‌భవేన్ముక్తిరైశ్వర్య్యఞ్చాష్టధా మహత్ । జ్ఞానవైరాగ్యసమ్పన్నః శ్రద్దధానః క్షమాన్వితః ।। ౩౭౪.

యోగాభ్యాసం వల్ల మోక్షం కలుగుతుంది, అలాగే అష్టవిధమైన మహత్తర శక్తులు కూడా లభిస్తాయి. జ్ఞానం, విరక్తి, విశ్వాసం, సహనం కలిగినవాడు యోగాన్ని సాధించాలి.

విష్ణుభక్తః సదోత్సాహీ ధ్యాతేత్థం పురుషః స్మృతః । మూర్తామూర్త్తం పరమ్బ్రహ్మ హరేర్ధ్యానం హి చిన్తనమ్ ।। ౩౭౪.

విష్ణుభక్తుడు ఎప్పుడూ ఉత్సాహంగా ఉండి, ఇలా ధ్యానం చేసే వ్యక్తిగా గుర్తించబడతాడు. హరిదేవుని ధ్యానం అంటే, రూపంతోను, రూపం లేకుండా ఉన్న పరబ్రహ్మను మనసులో ఆలోచించడం.

సకలో నిష్కలో జ్ఞేయః సర్వజ్ఞః పరమో హరిః । అణిమాదిగుణైశ్వర్య్యం ముక్తిర్ధ్యానప్రయోజనమ్ ।। ౩౭౪.

హరి పరమాత్ముడు రూపంతోనూ, రూపం లేకుండా కూడా తెలుసుకోవాలి. ఆయన అన్నింటిని తెలిసినవాడు. ధ్యానానికి ముఖ్యమైన ప్రయోజనం మోక్షం, అణిమాది శక్తుల సాధన.

ఫలేన యోజకో విష్ణురతో ధ్యాయేత్ పరేశ్వరం । గచ్ఛంస్తిష్ఠన్ స్వపన్ జాగ్రదున్మిషన్నిమిషన్నపి ।। ౩౭౪.

ఫలితాన్ని కలిపే వాడు విష్ణువు కనుక, మనం నడుస్తూ, నిలబడి, నిద్రలో, మేలుకొని, కన్నులు తెరిచి, మూసుకుని ఉన్నా, ఎప్పుడూ పరమేశ్వరుని ధ్యానం చేయాలి.

శుచిర్వాప్యశుచిర్వాపి ధ్యాయేత్ సతతమీశ్వరమ్ । స్వదేహాయతనస్యాన్తే మనసి స్థాప్య కేశవమ్ ।। ౩౭౪.

శుద్ధుడైనా, అశుద్ధుడైనా ఎప్పుడూ భగవంతుని ధ్యానం చేయాలి. తన శరీర మందిరం చివరలో, మనసులో కేశవుని స్థాపించాలి.

హృత్పద్మపీఠికామధ్యే ధ్యానయోగేన పూజయేత్ । ధ్యానయజ్ఞః పరః శుద్ధః సర్వదోషక్విర్జ్జితః ।। ౩౭౪.

హృదయ పద్మాసన మధ్యలో, ధ్యానయోగంతో పూజించాలి. ధ్యానయజ్ఞం అత్యుత్తమమైనది, పవిత్రమైనది, అన్ని దోషాల నుండి విముక్తమైనది.

తేనేష్ట్వా ముక్తిమాప్నోతి వాహ్యశుద్ధైశ్చ నాధ్వరైః । హింసాదోషవిముక్తిత్వాద్విశుద్ధిశ్చిత్తసాధనః ।। ౩౭౪.

ఈ విధంగా ఆర్పణ చేస్తే మోక్షం లభిస్తుంది, బాహ్యంగా చేసే శుద్ధ యజ్ఞాల వల్ల కాదు. హింసాదోషం లేకపోవడం వల్ల, మనస్సు నియమంతో శుద్ధి కలుగుతుంది.

ధ్యానయజ్ఞః పరస్తస్మాదపవర్గఫలప్రదః । తస్మాదశుద్ధం సన్త్యజ్య హ్యనిత్యం వాహ్యసాధనం ।। ౩౭౪.

కాబట్టి, ధ్యానయజ్ఞం అత్యుత్తమమైనది, అపవర్గ ఫలితాన్ని ఇస్తుంది. అందువల్ల, అశుద్ధమైన, నశించిపోయే బాహ్య సాధనాలను వదిలేయాలి.

యజ్ఞాద్యం కర్మ్మ సన్త్యజ్య యోగమత్యర్థమభ్యసేత్ । వికారముక్తమవ్యక్తం భోగ్యభోగసమన్వితం ।। ౩౭౪.

యజ్ఞాదికర్మలను వదిలి, యోగాన్ని అత్యంతంగా అభ్యసించాలి. అది మార్పులేని, అవ్యక్తమైన, అనుభవించదగినదాన్ని, అనుభవాలను కలిగి ఉంటుంది.

చిన్తయేద్ధృదయే పూర్వం క్రమాదాదౌ గుణత్రయం । తమః ప్రచ్ఛాద్య రజసా సత్త్వేన చ్ఛాదయేద్రజః ।। ౩౭౪.

మొదట హృదయంలో, క్రమంగా మూడు గుణాలను ధ్యానించాలి. తమస్సును రజసుతో కప్పి, ఆ తరువాత రజస్సును సత్త్వంతో కప్పాలి.

ధ్యాయేత్త్రిమణ్డలం పూర్వం కృష్ణాం రక్తం సితం క్రమాత్ । సత్త్వోపాధిగుణాతీతః పురుషః పఞ్చవింశకః ।। ౩౭౪.

ముందుగా మూడు వృత్తాలను — నలుపు, ఎరుపు, తెలుపు క్రమంగా ధ్యానించాలి. సత్త్వ లక్షణంతో, గుణాలకు అతీతమైన ఇరవై ఐదవ పురుషుడిని ధ్యానించాలి.

ధ్యేయమేతదశుద్ధఞ్చ త్యక్త్వా శుద్ధం విచిన్తయేత్ । ఐశ్వర్య్యం పఙ్కజం దివ్యం పురుషోపరి సంస్థితం ।। ౩౭౪.

ఈ అశుద్ధమైన ధ్యేయాన్ని వదిలి, పవిత్రమైనదాన్ని ధ్యానించాలి. దివ్యమైన శక్తి పద్మాన్ని, పురుషుని పై భాగంలో ఉన్నదాన్ని ఆలోచించాలి.

ద్వాదశాఙ్గులవిస్తీర్ణం శుద్ధం వికశితం సితమ్ । నాలమష్టఙ్గులం తస్య నాభికన్దసముద్భ్వం ।। ౩౭౪.

పద్మం పవిత్రంగా, విస్తృతంగా, తెల్లగా, పన్నెండు వేల్ల వెడల్పుతో ఉంటుంది. దాని దండు ఎనిమిది వేల్ల పొడవుగా, నాభి మూలం నుండి పుట్టింది.

పద్మపత్రాష్టకం జ్ఞేయమణిమాదిగుణాష్టకమ్ । కర్ణికాకేశరం నాలం జ్ఞానవైరాగ్యభుత్తమమ్ ।। ౩౭౪.

పద్మానికి ఎనిమిది దళాలు ఉంటాయి, అలాగే అణిమాది ఎనిమిది శక్తులు. దాని మధ్యభాగం, రేఖలు, దండు — ఇవన్నీ శ్రేష్ఠమైన జ్ఞానం, విరక్తిని సూచిస్తాయి.

విష్ణుధర్మ్మశ్చ తత్కన్దమితి పద్మం విచిన్తయేత్ । తద్ధర్మజ్ఞానవైరాగ్యం శివైశ్వర్య్యమయం పరం ।। ౩౭౪.

దాని మూలం విష్ణు ధర్మం. కాబట్టి పద్మాన్ని ఇలా ధ్యానించాలి. దాని ధర్మం జ్ఞానం, విరక్తి, శివుని ఐశ్వర్యంతో కూడిన పరమమైనది.

జ్ఞాత్వా పద్మాసనం సర్వం సర్వదుఃఖాన్తమాప్నుయాత్ । తత్పద్మకర్ణికామధ్యే శుద్ధదీపశిఖాకృతి ।। ౩౭౪.

పద్మాసనాన్ని పూర్తిగా తెలుసుకుంటే, అన్ని బాధలకు అంతం కలుగుతుంది. ఆ పద్మ మధ్యలో, పవిత్రమైన దీపశిఖ ఆకారంలో ఒక రూపం ఉంటుంది.

అఙ్గుష్ఠమాత్రమమలం ధ్యాయేదోఙ్కారమీశ్వరం । కదమ్వగోలకాకారం తారం రూపమివ స్థితం ।। ౩౭౪.

అంగుళం పరిమాణంలో, మలినతలేని ఓంకారాన్ని, పరమేశ్వరుని ధ్యానించాలి. అది కదంబ గోళాకారంగా, నాదరూపంగా నిలిచినట్టుగా ఉంటుంది.