అగ్నిపురాణమ్

నాసికాపుటమఙ్గుల్యా పీడ్యైవ చ పరేణ చ । ఔదరం రేచయేద్వాయుం రేచనాద్రేచకః స్మృతః ।। ౩౭౩.

వేలులతో ముక్కు రంధ్రాలను ఒత్తి, ఇంకొక చేతితో, కడుపులోని వాయువును బయటకు వదలాలి. వదిలే క్రియను రెచకము అంటారు.

బాహ్యేన వాయునా దేహం దృతివత్ పూరయేద్యథా । తథా పూర్ణశ్చ సన్తిష్ఠేత్ పూరణాత్ పూరకః స్మృతః ।। ౩౭౩.

బయటి గాలిని శరీరంలోకి బలంగా నింపాలి. నింపిన తరువాత పూర్తిగా నిండినట్టు ఉండాలి. దీనిని పూరకము అంటారు.

. న ముఞ్చతి న గృహ్ణాతి వాయుమన్తర్బహిః స్థితమ్ । సమ్పూర్ణకుమ్భవత్తిష్ఠేదచలః స తు కుమ్భకః ।। ౩౭౩.

వాయువును లోపల గానీ, బయట గానీ విడిచిపెట్టకుండా, తీసుకోకుండా, నిండిన కుండలా కదలకుండా ఉండాలి. దీనిని కుంభకము అంటారు.

కన్యకః సకృదుద్‌ఘాతః స వై ద్వాదశమాత్రికః । మధ్యమశ్చ ద్విరుద్‌ఘాతశ్చతుర్వింశతిమాత్రికః ।। ౩౭౩.

కన్యక అనే విధానం ఒకే ఊపిరితో చేసి, పన్నెండు తాళాల వరకు సాగుతుంది. మధ్యమ విధానం రెండు ఊపిరులతో చేసి, ఇరవై నాలుగు తాళాల వరకు ఉంటుంది.

ఉత్తమశ్చ త్రిరుద్‌ఘాతః షట్‌త్రింశత్తాలమాత్రికః । స్వేదకమ్పాభిఘాతానాం జననశ్చోత్తమోత్తమః ।। ౩౭౩.

ఉత్తమ విధానం మూడు ఊపిరులతో చేసి, ముప్పై ఆరు తాళాల వరకు సాగుతుంది. చెమటలు, వణుకు మొదలైన వాటికి కారణాల్లో ఇదే అత్యుత్తమమైనది.

అజితాన్నారుహేద్‌భూమిం హిక్కాశ్వాసాదయస్తథా । జితే ప్రాణే స్వల్పదోషవిణ్మూత్రాది ప్రజాయతే ।। ౩౭౩.

ఆహారాన్ని జయించని వారు ఎర్రగా లేచి, హిక్కా, ఊపిరితిత్తులు మొదలైన వ్యాధులతో బాధపడతారు. కానీ ప్రాణాన్ని జయించినవారికి చిన్న చిన్న మలమూత్ర దోషాలు మాత్రమే కలుగుతాయి.

ఆరోగ్యం శీఘ్రగామిత్వముత్సాహః స్వరసౌష్ఠవమ్ । బలవర్ణప్రసాదశ్చ సర్వదోషక్షయః ఫలం ।। ౩౭౩.

ఆరోగ్యం, వేగంగా కదలడం, ఉత్సాహం, స్వరమాధుర్యం, బలవర్ధనం, వర్ణప్రసాదం, అన్ని దోషాల నాశనం — ఇవే ఫలితాలు.

జపధ్యానం వినాగర్భః స గర్భస్తత్సమన్వితః । ఇన్ద్రియాణాం జయార్థాయ స గర్భం ధారయేత్పరం ।। ౩౭౩.

జపం, ధ్యానం లేకుండా చేసినదాన్ని గర్భం అంటారు. అవి కలిసినప్పుడు అదే గర్భం అయినా ప్రత్యేకమైనది. ఇంద్రియాలను జయించేందుకు పరమ గర్భాన్ని ఆచరించాలి.

జ్ఞానవైరాగ్యయుక్తాభ్యాం ప్రాణాయామవశేన చ । ఇన్ద్రియాంశ్చ వినిర్జిత్య సర్వమేవ జితం భవేత్ ।। ౩౭౩.

జ్ఞానం, వైరాగ్యం కలిగి, ప్రాణాయామశక్తితో ఇంద్రియాలను జయిస్తే, అన్నీ జయించినవాడవుతాడు.

ఇన్ద్రియాణ్యేవ తత్సర్వం యత్ స్వర్గనరకావుభౌ । నిగృహీతవిసృష్టాని స్వర్గాయ నరకాయ చ ।। ౩౭౩.

ఇంద్రియాల ద్వారానే స్వర్గం, నరకం రెండూ పొందవచ్చు. వాటిని నియంత్రిస్తే స్వర్గం, వదిలేస్తే నరకం కలుగుతుంది.

శరీరం రథమిత్యాహురిన్ద్రియాణ్యస్య వాజినః । మనశ్చ సారథిః ప్రోక్తః ప్రాణాయామః కశః స్మృతః ।। ౩౭౩.

ఈ శరీరాన్ని రథంగా, ఇంద్రియాలను గుర్రాలుగా, మనసును సారథిగా, ప్రాణాయామాన్ని కొరడాగా చెబుతారు.

జ్ఞానవైరాగ్యరశ్మిభ్యాం సాయయా విధృతం మనః । శనైర్నిశ్చలతామేతి ప్రాణాయామైకసంహితమ్ ।। ౩౭౩.

జ్ఞానం, వైరాగ్యరశ్ములతో పట్టుబడిన మనస్సు, ప్రాణాయామంతో కలిసినప్పుడు క్రమంగా అచంచలంగా మారుతుంది.

జలబిన్దుం [https://vedastudy.yolasite.com/kusha1.php కుశాగ్రేణ] మాసే మాసే పిబేత్తు యః । సంవత్సరశతం సాగ్రం ప్రాణాయామశ్చ తత్సమః ।। ౩౭౩.

ప్రతి నెలా ఒకసారి కుశ గడ్డి తో నీటి బిందువును త్రాగేవాడు వంద సంవత్సరాలు జీవిస్తాడు. అలాంటి ఆయుష్షు ప్రాణాయామానికీ ఉంటుంది.

ఇన్ద్రియాణి ప్రసక్తాని ప్రవిశ్య విషయోదధౌ । ఆహృత్య యో నిగృహ్ణాతి ప్రత్యాహారః స ఉచ్యతే ।। ౩౭౩.

ఇంద్రియాలు విషయాల సముద్రంలో మునిగినప్పుడు వాటిని వెనక్కు తీసుకురావడం, నియంత్రించడం — అదే ప్రత్యాహారం.

ఉద్ధరేదాత్మనాత్మానం మజ్జమానం యథామ్భసి । భోగనద్యతివేగేన జ్ఞానవృక్షం సమాశ్రయేత్ ।। ౩౭౩.

తనను తానే నీటిలో మునిగినట్టు పైకి లేపుకోవాలి. అనుభవాల నది వేగానికి లోనైపోతే, జ్ఞానవృక్షాన్ని ఆశ్రయించాలి.

అగ్నిరువాచ ధ్యై చిన్తాయాం స్మృతో ధాతుర్విష్ణుచిన్తా ముహుర్ముహుః । అనాక్షిప్తేన మనసా ధ్యానమిత్యభిధీయతే ।। ౩౭౪.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — ధ్యానం అనేది ఆలోచనగా గుర్తించబడుతుంది. విష్ణువు మీద మనస్సు ఎక్కడా చెదరకుండా పదే పదే ఆలోచించడమే ధ్యానం.

ఆత్మనః సమనస్కస్య ముక్తాశేషోపధస్య చ । బ్రహ్మచిన్తాసమా శక్తిర్ధ్యానం నామ తదుచ్యతే ।। ౩౭౪.

మనస్సు స్థిరంగా, అన్ని అడ్డంకులు లేని వాడికి, బ్రహ్మాన్ని ధ్యానించడానికీ సమానమైన శక్తిని ధ్యానం అంటారు.

ధ్యేయాలమ్బనసంస్థస్య సదృశప్రత్యయస్య చ । ప్రత్యయాన్తరనిర్ముక్తః ప్రత్యయో ధ్యానముచ్యతే ।। ౩౭౪.

ధ్యేయంపై మనస్సు నిలిపి, అదే ఆలోచనలో ఉండి, ఇతర ఆలోచనలు లేకుండా ఉన్నప్పుడు ఆ ఆలోచననే ధ్యానం అంటారు.

ధ్యేయావస్థితచిత్తస్య ప్రదేశే యత్ర కుత్రచిత్ । ధ్యానమేతత్సముద్దిష్టం ప్రత్యయస్యైకభావనా ।। ౩౭౪.

ధ్యేయంపై మనస్సు స్థిరంగా ఉన్నవాడు ఎక్కడైనా, ఏ ప్రదేశంలోనైనా, ఒకే ఆలోచనలో ఉండడమే ధ్యానం అని చెప్పబడింది.

ఏవం ధ్యానసమాయుక్తః స్వదేహం యః పరిత్యజత్ । కులం స్వజనమిత్రాణి సముద్‌ధృత్య హరిర్భవేత్ ।। ౩౭౪.

ఇలా ధ్యానంతో కూడినవాడు తన శరీరాన్ని విడిచినప్పుడు, తన కుటుంబాన్ని, బంధువులను, మిత్రులను పైకి లేపి, హరిగా మారతాడు.

ఏవం ముహూర్త్తమర్ధం వా ధ్యాయేద్ యః శ్రద్ధ్యా హరిం । సోపి యాం గతిమాప్నోతి న తాం సర్వైర్మహామఖైః ।। ౩౭౪.

ఇలా, ఒక్క క్షణం లేదా అర్ధ క్షణమైనా హరిదేవుని మీద విశ్వాసంతో ధ్యానం చేసినవాడు, అన్ని మహాయజ్ఞాలతో కూడని స్థితిని పొందుతాడు.

ధ్యాతా ధ్యానం తథా ధ్యేయం యచ్చ ధ్యానప్రయోజనం । ఏతచ్చతుష్టయం జ్ఞాత్వా యోగం యుఞ్జీత తత్త్వవిత్ ।। ౩౭౪.

ధ్యానం చేసేవాడు, ధ్యానం, ధ్యేయం, ధ్యానానికి కారణం — ఈ నాలుగు విషయాలు తెలుసుకున్నవాడు, నిజమైన జ్ఞానాన్ని పొందినవాడు, యోగాన్ని ఆచరించాలి.

యోగాభ్యాసాద్‌భవేన్ముక్తిరైశ్వర్య్యఞ్చాష్టధా మహత్ । జ్ఞానవైరాగ్యసమ్పన్నః శ్రద్దధానః క్షమాన్వితః ।। ౩౭౪.

యోగాభ్యాసం వల్ల మోక్షం కలుగుతుంది, అలాగే అష్టవిధమైన మహత్తర శక్తులు కూడా లభిస్తాయి. జ్ఞానం, విరక్తి, విశ్వాసం, సహనం కలిగినవాడు యోగాన్ని సాధించాలి.

విష్ణుభక్తః సదోత్సాహీ ధ్యాతేత్థం పురుషః స్మృతః । మూర్తామూర్త్తం పరమ్బ్రహ్మ హరేర్ధ్యానం హి చిన్తనమ్ ।। ౩౭౪.

విష్ణుభక్తుడు ఎప్పుడూ ఉత్సాహంగా ఉండి, ఇలా ధ్యానం చేసే వ్యక్తిగా గుర్తించబడతాడు. హరిదేవుని ధ్యానం అంటే, రూపంతోను, రూపం లేకుండా ఉన్న పరబ్రహ్మను మనసులో ఆలోచించడం.

సకలో నిష్కలో జ్ఞేయః సర్వజ్ఞః పరమో హరిః । అణిమాదిగుణైశ్వర్య్యం ముక్తిర్ధ్యానప్రయోజనమ్ ।। ౩౭౪.

హరి పరమాత్ముడు రూపంతోనూ, రూపం లేకుండా కూడా తెలుసుకోవాలి. ఆయన అన్నింటిని తెలిసినవాడు. ధ్యానానికి ముఖ్యమైన ప్రయోజనం మోక్షం, అణిమాది శక్తుల సాధన.

ఫలేన యోజకో విష్ణురతో ధ్యాయేత్ పరేశ్వరం । గచ్ఛంస్తిష్ఠన్ స్వపన్ జాగ్రదున్మిషన్నిమిషన్నపి ।। ౩౭౪.

ఫలితాన్ని కలిపే వాడు విష్ణువు కనుక, మనం నడుస్తూ, నిలబడి, నిద్రలో, మేలుకొని, కన్నులు తెరిచి, మూసుకుని ఉన్నా, ఎప్పుడూ పరమేశ్వరుని ధ్యానం చేయాలి.

శుచిర్వాప్యశుచిర్వాపి ధ్యాయేత్ సతతమీశ్వరమ్ । స్వదేహాయతనస్యాన్తే మనసి స్థాప్య కేశవమ్ ।। ౩౭౪.

శుద్ధుడైనా, అశుద్ధుడైనా ఎప్పుడూ భగవంతుని ధ్యానం చేయాలి. తన శరీర మందిరం చివరలో, మనసులో కేశవుని స్థాపించాలి.

హృత్పద్మపీఠికామధ్యే ధ్యానయోగేన పూజయేత్ । ధ్యానయజ్ఞః పరః శుద్ధః సర్వదోషక్విర్జ్జితః ।। ౩౭౪.

హృదయ పద్మాసన మధ్యలో, ధ్యానయోగంతో పూజించాలి. ధ్యానయజ్ఞం అత్యుత్తమమైనది, పవిత్రమైనది, అన్ని దోషాల నుండి విముక్తమైనది.

తేనేష్ట్వా ముక్తిమాప్నోతి వాహ్యశుద్ధైశ్చ నాధ్వరైః । హింసాదోషవిముక్తిత్వాద్విశుద్ధిశ్చిత్తసాధనః ।। ౩౭౪.

ఈ విధంగా ఆర్పణ చేస్తే మోక్షం లభిస్తుంది, బాహ్యంగా చేసే శుద్ధ యజ్ఞాల వల్ల కాదు. హింసాదోషం లేకపోవడం వల్ల, మనస్సు నియమంతో శుద్ధి కలుగుతుంది.