అగ్నిపురాణమ్

వాయోరపి గుణం స్పర్శమాకాశం గ్రసతే తతః । వాయౌ నష్టే తు చాకాశన్నీరవం తిష్ఠతి ద్విజ ।। ౩౬౮.

వాయువు యొక్క స్పర్శ గుణాన్ని ఆకాశం గ్రహిస్తుంది. వాయువు నశించినప్పుడు, శబ్దం లేని ఆకాశం మాత్రమే మిగిలిపోతుంది, ఓ ద్విజ.

ఆకాశస్యాథ వై శబ్దం భూతాదిర్గ్రసతే చ ఖం । అబిమానాత్మకం ఖఞ్చ భూతాది గ్రసతే మహాన్ ।। ౩౬౮.

ఆ తరువాత, భూతాది ఆకాశంలోని శబ్దాన్ని గ్రహిస్తుంది. అహంకార స్వరూపమైన ఆకాశాన్ని కూడా భూతాది గ్రహిస్తుంది. ఆ భూతాది మహత్‌లో లీనమవుతుంది.

భూమిర్యాతి లయఞ్చాప్సు ఆపో జ్యోతిషి తద్‌వ్రజేత్ । వాయౌ వాయుశ్చ ఖే ఖఞ్చ అహఙ్కారే లయం స చ ।। ౩౬౮.

భూమి నీటిలో లీనమవుతుంది, నీరు అగ్నిలో, అగ్ని వాయువులో, వాయువు ఆకాశంలో, ఆకాశం అహంకారంలో, అది మహత్‌లో లీనమవుతుంది.

మహత్తత్త్వే మహాన్తఞ్చ ప్రకృతిర్గ్రసతే ద్విజ । వ్యక్తాఽవ్యక్తా చ ప్రకృతిర్వ్యక్తస్యావ్యక్తకే లయః ।। ౩౬౮.

మహత్తత్త్వాన్ని ప్రకృతి తనలో లీనం చేసుకుంటుంది, ఓ ద్విజ. వ్యక్తమైనది, అవ్యక్తమైనది రెండూ ప్రకృతిలో లీనమవుతాయి. వ్యక్తమైనది అవ్యక్తంలో లీనమవుతుంది.

పుమానేకాక్షరః శుద్ధః సోఽప్యంశః పరమాత్మనః । ప్రకృతిః పురుషశచైచౌ లీయేతే పరమాత్మని ।। ౩౬౮.

పవిత్రమైన, ఒక్క అక్షరమైన పురుషుడు కూడా పరమాత్మ యొక్క భాగమే. ప్రకృతి, పురుషుడు రెండూ పరమాత్మలో లీనమవుతాయి.

న సన్తి యత్ర సర్వేశే నామజాత్యాదికల్పనాః । సత్తామాత్రాత్మకే జ్ఞేయే జ్ఞానాత్మన్యాత్మనః పరే ।। ౩౬౮.

అక్కడ, పరమేశ్వరునిలో, పేరు, జాతి మొదలైన భావనలు లేవు. అది సత్య స్వరూపమైన, జ్ఞాన స్వరూపమైన, పరమాత్మలో తెలుసుకోవలసినది.

అథ సప్తత్యధికత్రిశతతమోఽధ్యాయః శరీరావయవాః అగ్నిరువాచ శ్రోత్రం త్వక్చక్షుషీ జిహ్వా ఘ్రాణం ధీః ఖం చ భూతగమ్ । శబ్దస్పర్శరూపరసగన్ధాః ఖాదిషు తద్గుణాః

ఇప్పుడు మూడొందల డెబ్బై ఒకవ అధ్యాయం: శరీర అవయవాలు. అగ్ని వాక్యము: చెవి, చర్మం, కళ్ళు, నాలుక, ముక్కు, మనస్సు, ఆకాశం — ఇవన్నీ భూతాలతో సంబంధం కలవే అవయవాలు. శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, వాసన — ఇవి వాటి గుణాలు.

పాయూపస్థౌ కరౌ పాదౌ వాగ్భవేత్కర్మ ఖం తథా । ఉత్సర్గానన్దకాదానగతి వాగాదికర్మ తత్

పాయువు, ఉపస్థానం, చేతులు, కాళ్లు, మాట — ఇవే క్రియేంద్రియాలు. వీటి పనులు వరుసగా విసర్జన, ఆనందం, పట్టుకోవడం, నడక, మాట్లాడటం.

పఞ్చ కర్మేన్ద్రియాణ్యత్ర పఞ్చ బుద్ధీన్ద్రియాణి చ । ఇన్ద్రియార్థాశ్చ పఞ్చైవ మహాభూతా మనోధిపాః

ఇక్కడ ఐదు క్రియేంద్రియాలు, ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు, ఐదు ఇంద్రియార్థాలు, మహాభూతాలు — ఇవన్నీ మనస్సు ఆధీనంలో ఉంటాయి.

ఆత్మాఽవ్యక్తశ్చతుర్వింశత్తత్త్వాని పురుషః పరః । సంయుక్తశ్చ వియుక్తశ్చ యథా మత్స్యోదకే ఉభే

ఆత్మ అనేది అవ్యక్తంగా ఉంటుంది. ఇక్కడ ఇరవై నాలుగు తత్త్వాలు ఉన్నాయి. పురుషుడు వాటన్నింటికీ అతీతుడు. ఆయన కలిసినవాడిగా, వేరైనవాడిగా ఉంటాడు — నీటిలో చేపలా.

అవ్యతమాశ్రితానీహ రజః సత్త్వతమాంసి చ । ఆన్తరః పురుషో జీవః స పరం బ్రహ్మ కారణమ్

ఇక్కడ అవ్యక్తమే రాజసం, సత్త్వం, తమస్సు ఆధారం. అంతరంగ పురుషుడు జీవుడు. పరబ్రహ్మమే కారణం.

స యాతి పరమం స్థానం యో వేత్తి పురుషం పరమ్ । సప్తాఽఽశయాః స్మృతా దేహే రుధిరస్యైక ఆశయః

పరమపురుషుడిని ఎవరెవరో తెలుసుకుంటే వారు పరమ స్థితిని పొందుతారు. శరీరంలో ఏడు ఆశయాలు ఉన్నాయి. వాటిలో ఒకటి రక్తానికి ఆశయం.

శ్లేష్మణశ్చాఽఽమపిత్తాభ్యాం పక్వాశయస్తు పఞ్చమః । వాయుమూత్రాశయః సప్త స్త్రీణాం గర్భాశయోఽష్టమః

శ్లేష్మ, అజీర్ణపిత్తం, పక్వాశయం — ఇవి ఐదవ ఆశయాలు. వాయువు, మూత్రాశయం ఆరు, ఏడు. స్త్రీలకు గర్భాశయం ఎనిమిదవది.

పిత్తాత్పక్వాశయోఽగ్నేః స్యాద్యోనిర్వికశితా ద్యుతౌ । పద్మవద్గర్భాశయః స్యాత్తత్ర ధత్తే సరక్తకమ్

పిత్తం వల్ల పక్వాశయం, అగ్ని వల్ల యోని ప్రకాశవంతమవుతుంది. గర్భాశయం పద్మంలా ఉంటుంది. అక్కడ రక్తంతో కలిసినదంతా నిల్వ ఉంటుంది.

శుక్రం స్వశుక్రతశ్చాఙ్గం కున్తలాన్యత్ర కాలతః । న్యస్తం శుక్రమతో యోనౌ నైతి గర్భాశయం మునే

శుక్రం వల్ల శరీర భాగాలు, జుట్టు కాలక్రమంలో ఏర్పడతాయి. శుక్రం యోనిలో ఉంచినా, మునీశ్వరా, అది గర్భాశయానికి చేరదు.

ఋతావపి చ యోనిశ్చేద్వాతపిత్తకఫావృతా । భవేత్తదా వికాశిత్వం నైవ తస్యాం ప్రజాయతే

ఋతుకాలంలో కూడా యోని వాయువు, పిత్తం, కఫం మూసుకుపోతే, అక్కడ వికాసం జరగదు. అప్పుడా స్త్రీకి సంతానం కలగదు.

బుక్కాత్పుక్కసకప్లీహకృతకోష్ఠాఙ్గహృద్వ్రణాః । తణ్డకశ్చ మహాభాగ నిబద్ధాన్యాశయే మతః

బుక్కా, పుక్కస, ప్లీహ, కృకట, కోష్ఠాంగ, హృదయ వ్రణాలు, మహాభాగా, తండకమూ — ఇవన్నీ ఆశయాల్లో కలిసివుంటాయి.

రసస్య పచ్యమానస్య సారాద్భవతి దేహినామ్ । ప్లీహా యకృచ్చ ధర్మజ్ఞ రక్తఫేనాచ్చ పుక్కసః

జీర్ణమైన రసం సారం వల్ల ప్లీహ, యకృత్ ఏర్పడతాయి, ధర్మజ్ఞా. రక్తపు నురుగు వల్ల పుక్కసా జనిస్తుంది.

రక్తం పిత్తం చ భవతి తథా తణ్డకసంజ్ఞకః । భేదో రక్తప్రసారాచ్చ బుక్కాయాః సంభవః స్మృతః

రక్తం, పిత్తం, అలాగే తండకమూ ఏర్పడతాయి. రక్తప్రసారం వల్ల బుక్కా జననమని గుర్తించారు.

రక్తమాంసప్రకారాచ్చ భవన్త్యన్త్రాణి దేహినామ్ । సార్ధత్రివ్యాయామ (వ్యామ) సంఖ్యాని తాని నృణాం వినిర్దిశేత్

రక్తం, మాంసం రూపాల వల్ల శరీరంలో అంత్రములు ఏర్పడతాయి. పురుషులకు వాటి పొడవు అర వైమానంగా ఉంటుంది.

త్రివ్యామాని తథా స్త్రీణాం ప్రాహుర్వేదవిదో జనాః । రక్తవాయుసమాయోగాత్కామే యస్యోద్భవః స్మృతః

స్త్రీలకు అవి మూడు వైమానాలు ఉంటాయని వేదజ్ఞులు చెబుతారు. రక్తం, వాయువు కలిసినప్పుడు కామం ఉద్భవిస్తుంది.

కఫప్రసారాద్భవతి హృదయం పద్మసంనిభమ్ । అధోముఖం తచ్ఛుషిరం యత్ర జీవో వ్యవస్థితః

కఫం వ్యాప్తి వల్ల హృదయం పద్మంలా ఏర్పడుతుంది. అది క్రిందకు ముఖం పెట్టి, లోపల ఖాళీగా ఉంటుంది. అక్కడే జీవుడు స్థిరంగా ఉంటాడు.

చైతన్యానుగతా భావాః సర్వే తత్ర వ్యవస్థితాః । తస్య వామే యథా ప్లీహా దక్షిణే చ యథా యకృత్

చైతన్యంతో కూడిన భావాలన్నీ అక్కడే స్థిరంగా ఉంటాయి. దాని ఎడమవైపు ప్లీహ, కుడివైపు యకృత్ ఉంటాయి.

దక్షిణే చ తథా క్లోమ పద్మస్యైవం ప్రకీర్తితమ్ । శ్రోతాంసి యాని దేహేఽస్మిన్కఫరక్తవహాని చ

కుడివైపు కూడా క్లోమా ఉంటుంది, పద్మానికి చెప్పినట్టే. ఈ శరీరంలో ఉన్న నాళాలు కఫం, రక్తాన్ని మోయుతాయి.

తేషాం భూతానుమానాచ్చ భవతీన్ద్రియసంభవః । నేత్రయోర్మణ్డలం శుక్లం కఫాద్భవతి పైతృకమ్

భూతాల లక్షణాల ద్వారా ఇంద్రియాల ఉత్పత్తి తెలుస్తుంది. కళ్లలోని తెల్ల వలయం కఫం వల్ల, తండ్రి వైపు నుంచి వస్తుంది.

కృష్ణం చ మణ్డలం వాతాత్తథా భవతి మాతృకమ్ । పిత్తాత్త్వఙ్మణ్డలం జ్ఞేయం మాతాపితృసముద్భవమ్

వాయువుతో ఏర్పడే నల్ల వలయం తల్లి నుండి వచ్చినదిగా భావించాలి. తల్లి, తండ్రి ఇద్దరి నుండి చర్మ వలయం ఏర్పడుతుంది.

మాంసాసృక్కఫజా జిహ్వా మేదోసృక్కఫమాంసజౌ । వృషా (ష) ణౌ దశ ప్రాణస్య జ్ఞేయాన్యాయతనాని తు

జిహ్వ మాంసం, రక్తం, శ్లేష్మం కలిసినదిగా ఉంటుంది. కొవ్వు, రక్తం, శ్లేష్మం, మాంసం కలిసినవి వృషణాలు. ప్రాణానికి పది స్థానాలు ఉన్నాయని తెలుసుకోవాలి.

మూర్ధా హృన్నాభికణ్ఠాశ్చ జిహ్వా శుక్రం చ శోణితమ్ । గుదం వస్తిశ్చ గుల్ఫం చ 'కణ్డురాః షోడశేరితాః

తల, హృదయం, నాభి, గొంతు, నాలుక, వీర్యం, రక్తం, గుదం, మూత్రాశయం, మడమ — ఇవి పదహారు నాడులు.

ద్వే కరే ద్వే చ చరణే చతస్రః పృష్ఠతో గలే' । దేహే పాదాదిశీర్షాన్తే జాలాని చైవ షోడశ

రెండు చేతుల్లో, రెండు కాళ్లలో, నాలుగు మెడ వెనుక భాగంలో; శరీరంలో పాదాల నుండి తల వరకు పదహారు జాలాలు ఉన్నాయి.