అగ్నిపురాణమ్

స్తోకాల్పక్షుల్లకాః సూక్ష్మం శ్లక్ష్ణం దభ్రం కృశన్తను । మాత్రాకుటీలవకణా భూయిష్ఠం పురుహం పురు ।। ౩౬౭.

స్తోక, అల్ప, క్షుల్లక అనగా చిన్నవి. సూక్ష్మం అనగా సూక్ష్మమైనది. శ్లక్ష్ణం అనగా మృదువైనది. దభ్రం అనగా తక్కువగా ఉన్నది. కృశ, తనువు అనగా పలుచగా ఉన్నవి. మాత్ర, కుటిల, వకణ అనగా సూక్ష్మమైనవి. భూయిష్ఠం, పురుహ్, పురు అనగా ఎక్కువగా ఉన్నవి.

అఖణ్డం పూర్ణసకలముపకణ్ఠాన్తికాభితః । సమీపే సన్నిదాభ్యాసౌ నేదిష్ఠం సుసమీపకం ।। ౩౬౭.

అఖండం అనగా విరగని. పూర్ణం అనగా నిండినది. సకలం అనగా సంపూర్ణంగా ఉన్నది. ఉపకంఠ, అంతిక, అభితః అనగా దగ్గరగా ఉన్నవి. సమీపం, సన్నిధి, అభ్యాసం కూడా సమీపాన్ని సూచిస్తాయి. నెదిష్ఠం అనగా అత్యంత దగ్గర. సుసమీపకం అనగా చాలా దగ్గరగా ఉన్నది.

సుదూరే తు దవిష్ఠం స్యాద్‌వృత్తం నిస్తలవర్తులే । ఉచ్చప్రాంశూన్నతోదగ్రా ధ్రువో నిత్యః సనాతనః ।। ౩౬౭.

సుదూరం అనగా చాలా దూరంగా ఉన్నది. దవిష్ఠం అనగా అత్యంత దూరం. వృత్తం అనగా గుండ్రంగా ఉన్నది. నిస్తల, వర్తుల అనగా వలయాకారంగా ఉన్నవి. ఉచ్చ, ప్రాంశు, ఉన్నత, ఉద్గ్ర అనగా ఎత్తుగా ఉన్నవి. ధ్రువం అనగా స్థిరంగా ఉన్నది. నిత్యం అనగా శాశ్వతం. సనాతనం అనగా ఎప్పటికీ మారని.

ఆవిద్ధం కుటిలం భుగ్నం వేల్లితం వక్రమిత్యపి । చఞ్చలం చరలఞ్చైవ కఠోరం జఠరం దృढ़ం ।। ౩౬౭.

ఆవిద్ధం అనగా దూసినది. కుటిలం అనగా వంకరగా ఉన్నది. భుగ్నం అనగా వంగినది. వెల్లితం అనగా మడమేసినది. వక్రం కూడా వంకరగా ఉన్నదే. చంచలం, చరలం అనగా స్థిరంగా లేని. కఠోరం అనగా గట్టిగా ఉన్నది. జఠరం అనగా బలమైనది. దృఢం అనగా దృఢంగా ఉన్నది.

ప్రత్యగ్రోఽభినవో నవ్యో నవీనో నూతనో నవః । ఏకతానోఽన్న్యవృత్తిరుచ్చణ్డమవిలమ్బితం ।। ౩౬౭.

ప్రత్యగ్ర, అభినవ, నవ్య, నవీన, నూతన, నవ అనగా కొత్తది. ఏకతాన అనగా ఒకే విధంగా ఉన్నది. అన్యవృతి అనగా వేరే రకమైనది. ఉచ్చండ అనగా చాలా ఉగ్రంగా ఉన్నది. అవిలంబితం అనగా ఆలస్యం లేకుండా.

ఉచ్చావచం నైకభేదం సమ్బాధకలిలం తథా । తిమితం స్తిమితం క్లిన్నమభియోగస్త్వభిగ్రహః ।। ౩౬౭.

ఉచ్చావచం అనగా ఎత్తు, తక్కువ. నైకభేదం అనగా అనేక రకాలు. సమ్బాధం, కలిలం అనగా గందరగోళంగా, కిక్కిరిసినట్టు. తిమితం, స్థిమితం అనగా మసకబారినది, మాంద్యంగా ఉన్నది. క్లిన్నం అనగా తడిగా ఉన్నది. అభియోగం అనగా ఆరోపణ. అభిగ్రహం అనగా పట్టుకోవడం.

స్ఫతిర్వృద్ధౌ ప్రథా ఖ్యాతౌ సమాహారః సముచ్చయః । అపహారస్త్వపచయో విహారస్తు పరిక్రమః ।। ౩౬౭.

స్ఫతి అనగా పెరుగుదల. వృద్ధి అనగా అభివృద్ధి. ప్రథా అనగా ప్రఖ్యాతి. ఖ్యాతి అనగా పేరు. సమాహార, సముచ్చయ అనగా సమాహారం, గుంపు. అపహారం అనగా తీసివేయడం. అపచయం అనగా తగ్గుదల. విహారం అనగా విహారం, విహరిస్తూ ఉండడం. పరిక్రమ అనగా చుట్టూ తిరగడం.

ప్రత్యాహార ఉపాదానం నిర్ద్ధారోఽబ్యవకర్షణం । విఘ్నోఽన్తరాయః ప్రత్యూహః స్యాదాస్యా త్వాసనా స్థితిః ।। ౩౬౭.

ప్రత్యాహారం అనగా వెనక్కు తీసుకోవడం. ఉపాదానం అనగా తీసుకోవడం. నిర్ధార అనగా నిర్ణయం. అవ్యవకర్షణం అనగా వెనక్కు తీయకపోవడం. విఘ్నం, అంతరాయ, ప్రత్యూహం అనగా అడ్డంకులు. ఆస్యం అనగా నోరు. ఆసనం అనగా కూర్చోవడానికి స్థానం. స్థితి అనగా స్థితి.

సన్నిధిః సన్నికర్షః స్యాత్సంక్రమో దుర్గసఞ్చరః । ఉపలమ్భస్త్వనుభవః ప్రత్యాదేశో నిరాకృతిః ।। ౩౬౭.

సన్నిధి, సన్నికర్షం అనగా సమీపం. సంక్రమం అనగా మార్పు. దుర్గసంచారం అనగా కష్టంగా వెళ్లే మార్గం. ఉపలంభం అనగా గ్రహించడం. అనుభవం అనగా అనుభవం. ప్రత్యాదేశం అనగా ప్రతివాదం. నిరాకృతి అనగా తిరస్కారం.

పరిరమ్భః పరిష్వఙ్గః సంశ్లేష ఉపగూహనం । అనుమా పక్షహేత్వాద్యైడిమ్బే భ్రమరవిప్లవౌ ।। ౩౬౭.

పరిరంభం, పరిష్వంగం అనగా ఆలింగనం. సంశ్లేషం అనగా కలయిక. ఉపగూహనం అనగా కప్పివేయడం. అనుమానం అనగా ఊహ. పక్షం, హేతువు అనగా కారణం. ఐడింబం అనగా సందేహం. భ్రమ, విప్లవం అనగా అయోమయం, తప్పు.

అసన్నికృష్టార్థజ్ఞానం శబ్దాద్ధి శాబ్దమీరితం । సాదృశ్యదర్శనాత్తుల్యే బుద్ధిః స్యాదుపమానకం ।। ౩౬౭.

సమీపంలో లేని వస్తువు గురించి మాటల ద్వారా తెలిసిన జ్ఞానం శాబ్దం అని అంటారు. పోలికను చూసి కలిగే జ్ఞానం ఉపమానం అని అంటారు.

కాయ్య దృష్ట్వా వినా నస్యాదర్థాపత్తిః పరార్థధీః । ప్రతియోగిన్యఽగృహీతే భువి నాస్తీత్యభావకః ౩౬౭.

కారణం కనిపించకపోయినా ఫలితాన్ని చూసి ఊహించేది అర్థాపత్తి. ఎదురు వస్తువు లేకపోతే, దాని లేనిది తెలుసుకోవడం అభావం.

అగ్నిరువాచ చతుర్విధస్తు ప్రలయో నిత్యో యః ప్రాణినాం లయః । సదా వినాశో జాతానాం బ్రాహ్మో నైమిత్తికో లయః ।। ౩౬౮.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — నాలుగు రకాల లయలు ఉన్నాయి. నిత్య లయము అనగా ప్రాణులకు ఎప్పుడూ జరిగే లయం. పుట్టినవారికి ఎప్పుడూ నాశనం కలుగుతుంది. బ్రహ్మ లయం, నైమిత్తిక లయం కూడా ఉన్నాయి.

చతుర్యగసహస్త్రాన్తే ప్రాకృతః ప్రాకృతో లయః లయ ఆత్యన్తికో జ్ఞానాదాత్మనః పరమాత్మని ।। ౩౬౮.

నాలుగు వేల యుగాలు పూర్తయిన తర్వాత, ప్రకృతికి సంబంధించిన లయము జరుగుతుంది. కానీ, పరమాత్మలో ఆత్మ జ్ఞానంతో ఏకమైపోయినప్పుడు, అది పరమమైన లయము అవుతుంది.

నైమిత్తికస్య కల్పాన్తే వక్ష్యే రూపం లయస్య తే । చతుర్యుగసహస్నాన్తే క్షీణప్రాయే మహీతలే ।। ౩౬౮.

ఒక కల్పాంతంలో జరిగే నైమిత్తిక లయాన్ని నేను నీకు వివరించబోతున్నాను. నాలుగు వేల యుగాలు గడిచినప్పుడు, భూమి దాదాపు ఖాళీగా మారుతుంది.

అనావృష్టిరతీవోగ్రా జాయతే శతవార్షికీ । తతః సత్త్వక్షయః స్యాచ్చ తతో విష్ణుర్జగత్పతిః ।। ౩౬౮.

అప్పుడే, వంద సంవత్సరాలపాటు తీవ్రమైన వర్షాభావం ఏర్పడుతుంది. దాంతో జీవులు నశించిపోతారు. ఆ తర్వాత జగత్పతి విష్ణువు కార్యాచరణలోకి వస్తాడు.

స్థితో జలాని పివతి భానోః సప్తసు రశ్మిషు । భూపార్తాలసముద్రాదితోయం నయతి సంక్షయం ।। ౩౬౮.

ఆయన సూర్యుని ఏడు కిరణాల్లో నిలబడి, భూమి, సరస్సులు, సముద్రాల నుండి నీటిని పూర్తిగా పీల్చుకుంటాడు.

తతస్తస్యానుభావేన తోయాహారోపబృంహితాః । త ఏవ రశ్మయః సప్త జాయన్తే సప్త భాస్కరాః ।। ౩౬౮.

ఆయన ప్రభావంతో, నీటిని పీల్చుకున్న ఆ ఏడు కిరణాలు మరింత బలపడతాయి. అవే ఏడు సూర్యులుగా మారిపోతాయి.

దహన్త్యఽశేషం త్రైలోక్యం సపాతాలతలం ద్విజ। సూర్మ్మపృష్ఠసమా భూః స్యాత్తతః కాలాగ్నిరుద్రకః ।। ౩౬౮.

ఆ ఏడు సూర్యులు మూడు లోకాలను, పాతాళాలతో సహా, పూర్తిగా కాల్చివేస్తాయి. భూమి అలపై ఉపరితలం లా మారిపోతుంది. ఆ తర్వాత కాలాగ్ని అనే రుద్రుడు ఉద్భవిస్తాడు.

శేషాహిశ్వాససమ్బాతాత్ పాతాలాని దహత్యధః । పాతాలేభ్యో భువం విష్ణుర్భువః స్వర్గం దహత్యతః ।। ౩౬౮.

శేషుని ఊపిరితో పాతాళాలు క్రింద నుండి కాలిపోతాయి. ఆ పాతాళాల నుండి విష్ణువు భూమిని, ఆపై భువను, ఆ తరువాత స్వర్గాన్ని కాల్చివేస్తాడు.

అమ్బరీ షమివాభాతి త్రైలోక్యామఖిలం తథా । తతస్తాపపరీతాస్తు లోకద్వయనివాసినః ।। ౩౬౮.

ఆకాశం పూర్తిగా ఖాళీగా కనిపిస్తుంది. మూడు లోకాలు అంతా అలాగే కనిపిస్తాయి. అప్పుడు రెండు లోకాలవాసులు తీవ్ర వేడితో బాధపడతారు.

గచ్ఛన్తి తే మహర్లోకం మహర్లోకాజ్జనం తతః । రుద్రరూపీ జగద్దగ్ధ్వా ముఖనిశ్వాసతో హరేః ।। ౩౬౮.

వారు మహర్లోకానికి వెళ్తారు. అక్కడి నుండి జనలోకానికి చేరుకుంటారు. రుద్రుడు జగత్తును కాల్చిన తర్వాత, హరిలోని ఊపిరితో మళ్ళీ సృష్టి ప్రారంభమవుతుంది.

ఉత్తిష్ఠన్తి తతో మేఘా నానారూపాః సవిద్యుతః । శతం వంర్షాణి వర్షన్తః శమయన్త్యగ్నిముత్థితమ్ ।। ౩౬౮.

ఆ తర్వాత, వివిధ రూపాలతో, మెరుపులతో కూడిన మేఘాలు ఏర్పడతాయి. అవి వంద సంవత్సరాలు వర్షం కురిపించి, ఏర్పడిన అగ్నిని ఆర్పివేస్తాయి.

సప్తర్షిస్థానమాక్రమ్య స్థితేఽమ్భసి శతం మరుత్ । ముఖనిశ్వాసతో విష్ణోర్నాశం నయతి తాన్ ఘనాన్ ।। ౩౬౮.

ఏడు ఋషుల స్థానం ఆక్రమించి, వంద సంవత్సరాలు నీరు నిలిచి ఉండగా, విష్ణువు నోటిలోంచి వచ్చిన గాలులు ఆ మేఘాలను నశింపజేస్తాయి.

వాయుం పీత్వా హరిః శేషే శేతే చైకార్ణవే ప్రముః । బ్రహ్మరూపధఱః సిద్ధైర్జలగైర్మునిభిస్తుతః ।। ౩౬౮.

హరి ఆ గాలిని పీల్చుకుని, శేషునిపై ఒక్కటి ocean లో విశ్రాంతి తీసుకుంటాడు. బ్రహ్మ రూపాన్ని ధరించి, సిద్ధులు, జలచరులు, మునులు ఆయనను స్తుతిస్తారు.

ఆత్మమాయామయీం దివ్యాం యోగనిద్రాం సమాస్థితః । ఆత్మానం వాసుదేవాఖ్యాం చిన్తయన్మధుసూదనః ।। ౩౬౮.

ఆయన తన మాయతో కూడిన దివ్యమైన యోగనిద్రలో లీనమై, వాసుదేవుడు, మధుసూదనుడు అనే తన స్వరూపాన్ని ధ్యానిస్తాడు.

కల్పం శేతే ప్రబుద్ధోఽథ బ్రహ్మరూపీ సృజత్యఽసౌ । ద్విపరార్ధన్తతో వ్యక్తం ప్రకృతౌ లీయతే ద్విజ ।। ౩౬౮.

ఒక కల్పం పాటు ఆయన నిద్రిస్తాడు. మళ్ళీ లేచి, బ్రహ్మ రూపంలో సృష్టిని ప్రారంభిస్తాడు. రెండు పరార్ధాలు పూర్తయిన తర్వాత, ప్రాకృతికి వ్యక్తమై ఉన్నది లయమవుతుంది.

స్థానాత్ స్థానం దశగుణమేకస్మాద్ గుణ్యతే స్థలే । తతోఽష్టాదశమే భాగే పరార్ద్ధమభిధీయతే ।। ౩౬౮.

ఒక స్థానం నుండి మరొకదానికి, ప్రతి దానిలో పది రెట్లు పెరుగుతూ పోతుంది. అలా పదహారు భాగాల్లో పదైనిమిదవ భాగాన్ని పరార్ధం అంటారు.

పరార్ధం ద్విగుణం యత్తు ప్రాకృతః ప్రలయః స్మృతః । అనావృష్ట్యాఽగ్నిసమ్పర్కాత్ కృతే సంజ్వలనే ద్విజ ।। ౩౬౮.

పరార్ధం కంటే రెట్టింపు అయినదే ప్రాకృత లయంగా పిలవబడుతుంది. వర్షాభావం, అగ్ని సంయోగం వల్ల, ఆ కాలంలో ప్రపంచం పూర్తిగా కాలిపోతుంది.