అగ్నిపురాణమ్

రఙ్గాజీవశ్చిత్రకరస్త్వష్టా తక్షా చ వర్ధకిః । నాడిన్ధమః స్వర్ణకారో నాపితాన్తావసాయినః ।। ౩౬౬.

చిత్రకారుడు రంగజీవుడు, చిత్రాలువేసేవాడు చిత్రకారుడు, మేడె పనివాడు త్వష్ట, మడె పనివాడు తక్షా లేదా వర్ధకి. గొట్టాలు తయారు చేసేవాడు నాడిందముడు, బంగారు పనివాడు స్వర్ణకారుడు, క్షౌరికుడు నాపితుడు, శవాన్ని మోయేవాడు అంత్యవసాయుడు.

జావాలః స్యాదజాజీవో దేవాజీవస్తు దేవలః । జాయాజీవాస్తు శైలూషా భృతకో భృతిభుక్తథా ।। ౩౬౬.

అగ్ని ఆరాధకుడు జావాలుడు, మేకలు కాపరివాడు అజాజీవుడు, దేవతలకు సంబంధించిన కాపరి దేవజీవుడు లేదా దేవలుడు. నటుడు జాయాజీవుడు లేదా శైలూషుడు, జీతానికి పనిచేసేవాడు భృతకుడు లేదా భృతిభుక్తుడు.

వివర్ణః పామరో నీచః ప్రాకృతశ్చ పృథగ్జనః । విహీనోపసదో జాల్మో భృత్యే దాసేరచేటకాః ।। ౩౬౬.

మిశ్రమ జాతి వారు, నీచులు, తక్కువవారు, సామాన్యులు, సరైన ఆచరణ లేనివారు, దుర్మార్గులు, పనివారు, దాసులు, చిట్టడవారు — వీరందరినీ ఇలా పిలుస్తారు.

పటుస్తు పేశలో దక్షే మృగయుర్లుబ్ధకః స్మృతః । చణ్డాలస్తు దివాకీర్త్తిః పుస్తం లేప్యాదికర్మ్మణి ।। ౩౬౬.

నేయుడు పట్టుడు లేదా పేశలుడు, చాకచక్యమైన వేటగాడు మృగయు లేదా లుభ్ధకుడు, చండాలుడు దివాకీర్తి, పుస్తకం పుస్త, పూతలు వంటివి లేప్యాది పనులకు ఉపయోగపడతాయి.

పఞ్చాలికా పుత్రికా స్యాద్వర్కరస్తరుణః పశుః । మఞ్జూషా పేటకః పేడా తుల్యసాధారణౌ సమౌ ౩౬౬.

బొమ్మను పంచాలికా లేదా పుత్రికా అంటారు; చిన్న జంతువును వర్కరా లేదా తరుణ పశువు అంటారు; పెట్టెను మంజూషా, పెట్టెను పెటక, పెద్ద పెట్టెను పెడా అంటారు — చివరివి రెండూ ఒకే విధంగా, సాధారణంగా వాడతారు.

అగ్నిరువాచ సామాన్యాన్యఽథ వక్ష్యామి నామలిఙ్గాని తచ్ఛృణు । సుకృతీ పుణ్యవాన్ ధన్యో మహేచ్ఛస్తు మహాశయః ।। ౩౬౭.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు సాధారణ నామాలు, లింగాలు గురించి చెబుతాను, విను. సత్కర్మలు చేసేవాడు, పుణ్యవంతుడు, అదృష్టశాలి, గొప్ప కోరికలు కలవాడు, ఉదారమైనవాడు.

ప్రవీణనిపుణాభిజ్ఞవిజ్ఞవిజ్ఞనిష్ణాతశిక్షితాః । స్యుర్వదాన్యస్థూలలక్షదానశౌణ్డా బహుప్రదే ।। ౩౬౭.

నైపుణ్యం కలవాడు, నిపుణుడు, జ్ఞానవంతుడు, వివేకి, బాగా శిక్షణ పొందినవాడు, దానంలో ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, పెద్దగా దానం చేసేవాడు.

కృతీ కృతజ్ఞః కుశల ఆసక్తోద్యుక్త ఉత్సుకః । ఇభ్య ఆఢ్యః పరివృఢో హ్యధిభూర్నాయకోఽధిపః ।। ౩౬౭.

పనిలో నిపుణుడు, కృతజ్ఞుడు, చాకచక్యుడు, ఆసక్తి కలవాడు, శ్రమించేవాడు, ఉత్సాహవంతుడు, ధనికుడు, సంపన్నుడు, అభివృద్ధి చెందినవాడు, నాయకుడు, అధిపతి.

లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మణః శ్రీలః స్వతన్త్రః స్వైర్య్యఽపావృతః । ఖలపూః స్యాద్ధహుకరో దీర్ఘసూత్రశ్చిరక్రియః ।। ౩౬౭.

శ్రీమంతుడు, లక్షణాలు కలవాడు, ఐశ్వర్యవంతుడు, స్వతంత్రుడు, స్వేచ్ఛగా ఉండేవాడు; పొగరుగా మాట్లాడేవాడు, గట్టిగా అరచేవాడు, ఆలస్యంగా పనిచేసేవాడు.

జాల్మోఽసమీక్ష్యకారీ స్యాత్ కుణ్ఠో మన్దః క్రియాసు యః । కర్మ్మశూరః కర్మ్మఠః స్యాద్భక్షకో ఘస్మరోఽద్మరః ।। ౩౬౭.

ఆలోచించకుండా పనిచేసేవాడు దుర్మార్గుడు, పనిలో మందబుద్ధి గలవాడు, పనిలో మెలకువగలవాడు, కూలీ, ఎక్కువ తినేవాడు, పేగు నిండా తినేవాడు, అతిగా తినేవాడు.

లోలుపో గర్ఘ్లో గృధ్నుర్వినీతప్రశ్రితౌ తథా । ధృష్టే ధృష్ణుర్వియాతశ్చ నిభృతః ప్రతిబాన్వితే ।। ౩౬౭.

లోభి, అధికంగా తినేవాడు, ఆశపడి ఉండేవాడు, వినయంగా ఉండేవాడు, మర్యాదగా ఉండేవాడు, ధైర్యవంతుడు, దైర్యంగా ఉండేవాడు, చంచలుడు, మౌనంగా ఉండేవాడు, తెలివిగలవాడు.

ప్రగల్భో భీరుకో భీరుర్వన్దారురభివాదకే । భూష్ణుర్భవిష్ణుర్భవితా జ్ఞాతా విదురవిన్దుకౌ ।। ౩౬౭.

ధైర్యంగా ఉండేవాడు, భయపడేవాడు, భయభీతుడైనవాడు, నమస్కారంలో మర్యాద చూపేవాడు, భవిష్యత్తులో ఉండేవాడు, మారుతున్నవాడు, మారబోయేవాడు, తెలిసినవాడు, జ్ఞానవంతుడు, పండితుడు.

మత్తశౌణ్డోత్కటక్షీవాశ్చణ్డస్త్వత్యన్తకోపనః । దేవానఞ్చతి దేవద్ర్యఙ్ విశ్వద్ర్యఙ్ విశ్వగఞ్చతి ।। ౩౬౭.

మత్తులో ఉన్నవాడు, మద్యం తాగేవాడు, కోపంగా చూసేవాడు, తీవ్రమైన కోపం కలవాడు; దేవతలను చేరేవాడు దేవానంచతి, మేధావులను చేరేవాడు విశ్వద్ర్యంగ్, అందరినీ చేరేవాడు విశ్వగంచతి.

యః సహాఞ్చతి స సధ్ర్యఙ్ స తిర్య్యఙ్ యస్తిరోఽఞ్చతి । వాచోయుక్తిః పటుర్వాగ్మీ వావదూకశ్చ వక్తరి ।। ౩౬౭.

తోడుగా చేరేవాడు సహద్ర్యంగ్, పక్కకు పోయేవాడు తిర్యంగ్, మాటలో నైపుణ్యం కలవాడు, వాగ్మి, ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు, ప్రసంగించేవాడు.

స్యాజ్జల్పకస్తు వాచాలో వాచాటో బహుగర్హ్యవాక్ । అపధ్వస్తో ధిక్‌కృతః స్యాద్‌ బద్ధే కీలితసంయతౌ ।। ౩౬౭.

చెప్పడంలో మక్కువ కలవాడు జల్పకుడు, ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు వాచాలుడు, మాటలు ఎక్కువగా చెప్పేవాడు వాచాటుడు, మాటలు నిందించబడేవాడు; నాశనం అయినవాడు, తాళిపెట్టబడినవాడు, కట్టిపెట్టబడినవాడు.

వరణః శబ్దనో నాన్దీవాదీ నాన్దీకరః సమాః । వ్యసనార్త్తోపరక్తౌ ద్వౌ బద్ధే కీలితసంయతౌ ।। ౩౬౭.

వరణుడు అనగా ద్వారపాలకుడు. శబ్దనుడు అనగా ప్రకటించేవాడు. నాందీవాదీ అనగా శుభకార్యాల్లో సంగీతాన్ని వాయించే వాడు. నాందీకరుడు అనగా నాందీని ప్రారంభించేవాడు. సమాః అనగా సమానులు. వ్యసనార్థుడు, ఆర్తుడు అనగా దురదృష్టంతో బాధపడేవారు. బద్ధుడు, కీలితుడు అనగా కట్టిపడేసినవారు.

విహస్తవ్యాకులౌ తుల్యౌ నృశంసక్రూరఘాతుకాః । పాపో ధూర్త్తో వఞ్చకః స్యాన్మూర్ఖే వైదేహవాలిశౌ ।। ౩౬౭.

విహస్తుడు, వ్యాకులుడు అనగా చేతులు కట్టేసి, మనసు కలవరపడినవారు. తుల్యుడు అనగా సమానుడు. నృషంసుడు, క్రూరఘాతకుడు అనగా క్రూరంగా హత్యచేసేవాడు. పాపి అనగా పాపం చేసే వాడు. ధూర్తుడు అనగా మోసగాడు. వంచకుడు అనగా మోసంచేసేవాడు. మూర్ఖుడు అనగా అజ్ఞానుడు. వైదేహుడు, వాలిశుడు కూడా మూర్ఖులే.

కదర్య్యే కృపణక్షుద్రౌ మార్గణో యాచకార్థినౌ । అహఙ్కారవానహంయుః స్యాచ్ఛుభంయుస్తు శుభాన్వితః ।। ౩౬౭.

కదర్యుడు, కృపణుడు, క్షుద్రుడు అనగా దురాశపడి దాచుకునే వారు. మార్గణుడు, యాచకుడు అనగా అడిగేవారు, భిక్షగాళ్లు. అహంకారవంతుడు, అహంయు అనగా గర్వంతో నిండినవాడు. శుభంయు అనగా మంగళకరుడు. శుభాన్వితుడు అనగా మంచి లక్షణాలు కలవాడు.

కాత్తం మనోరమం రుచ్యం హృద్యాభీష్టే హ్యభీప్సితే । అసారం ఫల్గు శూన్యం వై ముఖ్యవర్య్యవరేణ్యకాః ।। ౩౬౭.

కాత్తం అనగా కోసినది. మనోరమ అనగా ఆకర్షణీయమైనది. రుచ్య అనగా రుచికరమైనది. హృద్యం అనగా హృదయానికి హాయిగా ఉండేది. అభీష్టం, అభీప్సితం అనగా కోరుకున్నది. అసారం అనగా విలువలేనిది. ఫల్గు అనగా తక్కువగా ఉన్నది. శూన్యం అనగా ఖాళీగా ఉన్నది. ముఖ్యుడు, వర్యుడు, వరేణ్యుడు అనగా ప్రధానమైనవారు, ఉత్తములు.

శ్రేయాన్ శ్రేష్ఠః పుష్కలః స్యాత్ప్రాగ్ర్యాగ్ర్యగ్రీయమగ్రిమం । వడ్రోరు విపులం పీనపీవ్నీ తు స్థూలపీవరే ।। ౩౬౭.

శ్రేయాన్ అనగా మెరుగైనది. శ్రేష్ఠుడు అనగా అత్యుత్తముడు. పుష్కలుడు అనగా సమృద్ధిగా ఉన్నవాడు. ప్రాగ్, ఆగ్ర్య, అగ్రీయ, అగ్రిమ అనగా ముందున్నవారు, ప్రముఖులు. వడ్రుడు, ఉరువు అనగా పెద్దదైనది. విపులం అనగా విస్తారంగా ఉన్నది. పీన, పీవన అనగా ముద్దగా ఉన్నది. స్థూలం, పీవర అనగా బరువుగా ఉన్నది.

స్తోకాల్పక్షుల్లకాః సూక్ష్మం శ్లక్ష్ణం దభ్రం కృశన్తను । మాత్రాకుటీలవకణా భూయిష్ఠం పురుహం పురు ।। ౩౬౭.

స్తోక, అల్ప, క్షుల్లక అనగా చిన్నవి. సూక్ష్మం అనగా సూక్ష్మమైనది. శ్లక్ష్ణం అనగా మృదువైనది. దభ్రం అనగా తక్కువగా ఉన్నది. కృశ, తనువు అనగా పలుచగా ఉన్నవి. మాత్ర, కుటిల, వకణ అనగా సూక్ష్మమైనవి. భూయిష్ఠం, పురుహ్, పురు అనగా ఎక్కువగా ఉన్నవి.

అఖణ్డం పూర్ణసకలముపకణ్ఠాన్తికాభితః । సమీపే సన్నిదాభ్యాసౌ నేదిష్ఠం సుసమీపకం ।। ౩౬౭.

అఖండం అనగా విరగని. పూర్ణం అనగా నిండినది. సకలం అనగా సంపూర్ణంగా ఉన్నది. ఉపకంఠ, అంతిక, అభితః అనగా దగ్గరగా ఉన్నవి. సమీపం, సన్నిధి, అభ్యాసం కూడా సమీపాన్ని సూచిస్తాయి. నెదిష్ఠం అనగా అత్యంత దగ్గర. సుసమీపకం అనగా చాలా దగ్గరగా ఉన్నది.

సుదూరే తు దవిష్ఠం స్యాద్‌వృత్తం నిస్తలవర్తులే । ఉచ్చప్రాంశూన్నతోదగ్రా ధ్రువో నిత్యః సనాతనః ।। ౩౬౭.

సుదూరం అనగా చాలా దూరంగా ఉన్నది. దవిష్ఠం అనగా అత్యంత దూరం. వృత్తం అనగా గుండ్రంగా ఉన్నది. నిస్తల, వర్తుల అనగా వలయాకారంగా ఉన్నవి. ఉచ్చ, ప్రాంశు, ఉన్నత, ఉద్గ్ర అనగా ఎత్తుగా ఉన్నవి. ధ్రువం అనగా స్థిరంగా ఉన్నది. నిత్యం అనగా శాశ్వతం. సనాతనం అనగా ఎప్పటికీ మారని.

ఆవిద్ధం కుటిలం భుగ్నం వేల్లితం వక్రమిత్యపి । చఞ్చలం చరలఞ్చైవ కఠోరం జఠరం దృढ़ం ।। ౩౬౭.

ఆవిద్ధం అనగా దూసినది. కుటిలం అనగా వంకరగా ఉన్నది. భుగ్నం అనగా వంగినది. వెల్లితం అనగా మడమేసినది. వక్రం కూడా వంకరగా ఉన్నదే. చంచలం, చరలం అనగా స్థిరంగా లేని. కఠోరం అనగా గట్టిగా ఉన్నది. జఠరం అనగా బలమైనది. దృఢం అనగా దృఢంగా ఉన్నది.

ప్రత్యగ్రోఽభినవో నవ్యో నవీనో నూతనో నవః । ఏకతానోఽన్న్యవృత్తిరుచ్చణ్డమవిలమ్బితం ।। ౩౬౭.

ప్రత్యగ్ర, అభినవ, నవ్య, నవీన, నూతన, నవ అనగా కొత్తది. ఏకతాన అనగా ఒకే విధంగా ఉన్నది. అన్యవృతి అనగా వేరే రకమైనది. ఉచ్చండ అనగా చాలా ఉగ్రంగా ఉన్నది. అవిలంబితం అనగా ఆలస్యం లేకుండా.

ఉచ్చావచం నైకభేదం సమ్బాధకలిలం తథా । తిమితం స్తిమితం క్లిన్నమభియోగస్త్వభిగ్రహః ।। ౩౬౭.

ఉచ్చావచం అనగా ఎత్తు, తక్కువ. నైకభేదం అనగా అనేక రకాలు. సమ్బాధం, కలిలం అనగా గందరగోళంగా, కిక్కిరిసినట్టు. తిమితం, స్థిమితం అనగా మసకబారినది, మాంద్యంగా ఉన్నది. క్లిన్నం అనగా తడిగా ఉన్నది. అభియోగం అనగా ఆరోపణ. అభిగ్రహం అనగా పట్టుకోవడం.

స్ఫతిర్వృద్ధౌ ప్రథా ఖ్యాతౌ సమాహారః సముచ్చయః । అపహారస్త్వపచయో విహారస్తు పరిక్రమః ।। ౩౬౭.

స్ఫతి అనగా పెరుగుదల. వృద్ధి అనగా అభివృద్ధి. ప్రథా అనగా ప్రఖ్యాతి. ఖ్యాతి అనగా పేరు. సమాహార, సముచ్చయ అనగా సమాహారం, గుంపు. అపహారం అనగా తీసివేయడం. అపచయం అనగా తగ్గుదల. విహారం అనగా విహారం, విహరిస్తూ ఉండడం. పరిక్రమ అనగా చుట్టూ తిరగడం.

ప్రత్యాహార ఉపాదానం నిర్ద్ధారోఽబ్యవకర్షణం । విఘ్నోఽన్తరాయః ప్రత్యూహః స్యాదాస్యా త్వాసనా స్థితిః ।। ౩౬౭.

ప్రత్యాహారం అనగా వెనక్కు తీసుకోవడం. ఉపాదానం అనగా తీసుకోవడం. నిర్ధార అనగా నిర్ణయం. అవ్యవకర్షణం అనగా వెనక్కు తీయకపోవడం. విఘ్నం, అంతరాయ, ప్రత్యూహం అనగా అడ్డంకులు. ఆస్యం అనగా నోరు. ఆసనం అనగా కూర్చోవడానికి స్థానం. స్థితి అనగా స్థితి.

సన్నిధిః సన్నికర్షః స్యాత్సంక్రమో దుర్గసఞ్చరః । ఉపలమ్భస్త్వనుభవః ప్రత్యాదేశో నిరాకృతిః ।। ౩౬౭.

సన్నిధి, సన్నికర్షం అనగా సమీపం. సంక్రమం అనగా మార్పు. దుర్గసంచారం అనగా కష్టంగా వెళ్లే మార్గం. ఉపలంభం అనగా గ్రహించడం. అనుభవం అనగా అనుభవం. ప్రత్యాదేశం అనగా ప్రతివాదం. నిరాకృతి అనగా తిరస్కారం.