అగ్నిపురాణమ్

పణ్యాజీవో హ్యాపణికో న్యాసశ్చోపనిధిః పుమాన్ । విపణో విక్రయః సఙ్‌ఖ్యా సఙ్‌ఖ్యేయే హ్యాదశ త్రిషు ।। ౩౬౬.

వ్యాపారం ద్వారా జీవించే వాడు వ్యాపారి. దుకాణదారుడు ఆపణికుడు. న్యాసం, ఉపనిధి అనేవి జమా, భద్రపరచిన ధనం. విపణం అంటే అమ్మకం. సంఖ్య అంటే సంఖ్య. లెక్కలో మూడు విధాలుగా పదకొండు వరకు లెక్కిస్తారు.

వింశత్యాద్యాః సదైకత్వే సర్వ్వాః సంఖ్యేయసంఖ్యయోః । సంఖ్యార్థే ద్విబహుత్వే స్తస్తాసు చానవతేః స్త్రియః ।। ౩౬౬.

ఇరవై నుండి పైకి అన్ని సంఖ్యలు ద్వివచన, బహువచన రూపాల్లో లెక్కిస్తారు. సంఖ్యార్థంలో ద్వివచన, బహువచన వాడుతారు. తొంభై తొమ్మిది వరకు సంఖ్యలకు స్త్రీలింగ రూపం వాడుతారు.

పఙ్క్తేః శతసహస్రాది క్రమమాద్దశగుణోత్తరం । మానన్తులాఙ్గులిప్రస్థైర్గుఞ్జాః పఞ్చాద్యమాషకః ।। ౩౬౬.

పంక్తి తర్వాత వంద, వెయ్యి ఇలా ప్రతి దశ గుణంతో లెక్క పెరుగుతుంది. కొలతల్లో మానం, తులా, వేలు, ప్రస్థం, గుంజలు ఉంటాయి. ఐదు నుండి మాషకం మొదలవుతుంది.

తే షోड़శాక్షః కర్షోఽస్త్రీ పలం కర్షచతుష్టయమ్ । సువర్ణవిస్తౌ హేమ్నోఽక్షే కురువిస్తస్తు తత్పలే ।। ౩౬౬.

పదహారు గుంజలు ఒక కర్షం అవుతుంది, అది స్త్రీలింగం. నాలుగు కర్షాలు ఒక పళం. సువర్ణం బరువు బంగారానికి. అక్షం పాశానికి. కురు బరువు ఆ పళానికి.

తలా స్త్రియాం పలశతం భారః స్యాద్వింశతిస్తులాః । కార్షాపణః కార్షికః స్యాత్ కార్షికే తామ్రికే పణః ।। ౩౬౬.

ఒక వంద పళాలు స్త్రీలింగంలో భారంగా పిలుస్తారు. ఇరవై తులాలు ఒక భారం. కర్షాపణం అనేది నాణెం. కర్షికం బరువు. కర్షికంలో రాగి నాణెం పణం.

ద్రవ్యం విత్తం స్వాపతేయం రిక్థమృక్థం ధనం వసు । రీతిః స్త్రియామారకూటో న స్త్రియామథ తామ్రకమ్ ।। ౩౬౬.

ద్రవ్యము, విత్తము, స్వాపతేయము, రిక్థము, మృక్తము, ధనము, వసువు అన్నీ ధనానికే పేర్లు. రీతి స్త్రీలింగం. ఆరకూటం స్త్రీలింగం కాదు. తర్వాత తామ్రకం అనేది రాగి.

శుల్వమౌదుమ్బరం లౌహే తీక్ష్ణం కాలాయసాయసీ । క్షారం కాచోఽథ చపలో రసః సూతశ్చ పారదే ।। ౩౬౬.

శుల్వం వెండి. ఔదుంబరము ఉడుంబర చెక్కతో చేసినది. తిక్ష్ణం ఇనుము. కాలాయసం ఉక్కు. క్షారం అల్కలి. కాచు అద్దకం. చపలము రసపారము. సూతము పారదము.

గరలం మాహిషం శ్రృఙ్గం త్రపుసీసకపిచ్చటం । హిణ్డీరోఽబ్ధికఫః ఫేణో మధూచ్ఛిష్టన్తు సిక్థకమ్ ।। ౩౬౬.

విషం, ఎద్దు కొమ్ము, సీసం, తగరం, కోతి మలము, నీలి, సముద్రపు నురుగు, ఉమ్ము, తేనె మిగతా భాగం — వీటన్నిటిని సిక్థకం అంటారు.

రఙ్గవఙ్గే పిచుస్థూలో కూలటీ తు మనఃశిలా । యవక్షారశ్చ పాక్యః స్యాత్ త్వక్క్షీరా వంశలోచనా ।। ౩౬౬.

రంగవంగ అనగా పెద్ద పిచ్చు ముద్ద, కూలటీ అనగా మనశిల, యవక్షారము వంటకు ఉపయోగపడేది, త్వక్షీరము అనగా వెంబడికన్ను.

వృషలా జఘన్యజాః శూద్రాశ్చాణ్డాలాన్త్యాశ్చ శఙ్కరాః । కారుః శిల్పీ సంహతైస్తైర్ద్వయోః శ్రేణిః సజాతిభిః ।। ౩౬౬.

విషజాతి వారు, కనిష్ఠ స్త్రీల నుండి పుట్టినవారు, శూద్రులు, చండాలులు, అత్యంత తక్కువవారు — వీరిని శంకరులు అంటారు. వృత్తిదారుడిని కారుడు అంటారు; ఇద్దరు కలిసినప్పుడు తమ వర్గానికి చెందిన సంఘంగా పిలుస్తారు.

రఙ్గాజీవశ్చిత్రకరస్త్వష్టా తక్షా చ వర్ధకిః । నాడిన్ధమః స్వర్ణకారో నాపితాన్తావసాయినః ।। ౩౬౬.

చిత్రకారుడు రంగజీవుడు, చిత్రాలువేసేవాడు చిత్రకారుడు, మేడె పనివాడు త్వష్ట, మడె పనివాడు తక్షా లేదా వర్ధకి. గొట్టాలు తయారు చేసేవాడు నాడిందముడు, బంగారు పనివాడు స్వర్ణకారుడు, క్షౌరికుడు నాపితుడు, శవాన్ని మోయేవాడు అంత్యవసాయుడు.

జావాలః స్యాదజాజీవో దేవాజీవస్తు దేవలః । జాయాజీవాస్తు శైలూషా భృతకో భృతిభుక్తథా ।। ౩౬౬.

అగ్ని ఆరాధకుడు జావాలుడు, మేకలు కాపరివాడు అజాజీవుడు, దేవతలకు సంబంధించిన కాపరి దేవజీవుడు లేదా దేవలుడు. నటుడు జాయాజీవుడు లేదా శైలూషుడు, జీతానికి పనిచేసేవాడు భృతకుడు లేదా భృతిభుక్తుడు.

వివర్ణః పామరో నీచః ప్రాకృతశ్చ పృథగ్జనః । విహీనోపసదో జాల్మో భృత్యే దాసేరచేటకాః ।। ౩౬౬.

మిశ్రమ జాతి వారు, నీచులు, తక్కువవారు, సామాన్యులు, సరైన ఆచరణ లేనివారు, దుర్మార్గులు, పనివారు, దాసులు, చిట్టడవారు — వీరందరినీ ఇలా పిలుస్తారు.

పటుస్తు పేశలో దక్షే మృగయుర్లుబ్ధకః స్మృతః । చణ్డాలస్తు దివాకీర్త్తిః పుస్తం లేప్యాదికర్మ్మణి ।। ౩౬౬.

నేయుడు పట్టుడు లేదా పేశలుడు, చాకచక్యమైన వేటగాడు మృగయు లేదా లుభ్ధకుడు, చండాలుడు దివాకీర్తి, పుస్తకం పుస్త, పూతలు వంటివి లేప్యాది పనులకు ఉపయోగపడతాయి.

పఞ్చాలికా పుత్రికా స్యాద్వర్కరస్తరుణః పశుః । మఞ్జూషా పేటకః పేడా తుల్యసాధారణౌ సమౌ ౩౬౬.

బొమ్మను పంచాలికా లేదా పుత్రికా అంటారు; చిన్న జంతువును వర్కరా లేదా తరుణ పశువు అంటారు; పెట్టెను మంజూషా, పెట్టెను పెటక, పెద్ద పెట్టెను పెడా అంటారు — చివరివి రెండూ ఒకే విధంగా, సాధారణంగా వాడతారు.

అగ్నిరువాచ సామాన్యాన్యఽథ వక్ష్యామి నామలిఙ్గాని తచ్ఛృణు । సుకృతీ పుణ్యవాన్ ధన్యో మహేచ్ఛస్తు మహాశయః ।। ౩౬౭.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు సాధారణ నామాలు, లింగాలు గురించి చెబుతాను, విను. సత్కర్మలు చేసేవాడు, పుణ్యవంతుడు, అదృష్టశాలి, గొప్ప కోరికలు కలవాడు, ఉదారమైనవాడు.

ప్రవీణనిపుణాభిజ్ఞవిజ్ఞవిజ్ఞనిష్ణాతశిక్షితాః । స్యుర్వదాన్యస్థూలలక్షదానశౌణ్డా బహుప్రదే ।। ౩౬౭.

నైపుణ్యం కలవాడు, నిపుణుడు, జ్ఞానవంతుడు, వివేకి, బాగా శిక్షణ పొందినవాడు, దానంలో ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, పెద్దగా దానం చేసేవాడు.

కృతీ కృతజ్ఞః కుశల ఆసక్తోద్యుక్త ఉత్సుకః । ఇభ్య ఆఢ్యః పరివృఢో హ్యధిభూర్నాయకోఽధిపః ।। ౩౬౭.

పనిలో నిపుణుడు, కృతజ్ఞుడు, చాకచక్యుడు, ఆసక్తి కలవాడు, శ్రమించేవాడు, ఉత్సాహవంతుడు, ధనికుడు, సంపన్నుడు, అభివృద్ధి చెందినవాడు, నాయకుడు, అధిపతి.

లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మణః శ్రీలః స్వతన్త్రః స్వైర్య్యఽపావృతః । ఖలపూః స్యాద్ధహుకరో దీర్ఘసూత్రశ్చిరక్రియః ।। ౩౬౭.

శ్రీమంతుడు, లక్షణాలు కలవాడు, ఐశ్వర్యవంతుడు, స్వతంత్రుడు, స్వేచ్ఛగా ఉండేవాడు; పొగరుగా మాట్లాడేవాడు, గట్టిగా అరచేవాడు, ఆలస్యంగా పనిచేసేవాడు.

జాల్మోఽసమీక్ష్యకారీ స్యాత్ కుణ్ఠో మన్దః క్రియాసు యః । కర్మ్మశూరః కర్మ్మఠః స్యాద్భక్షకో ఘస్మరోఽద్మరః ।। ౩౬౭.

ఆలోచించకుండా పనిచేసేవాడు దుర్మార్గుడు, పనిలో మందబుద్ధి గలవాడు, పనిలో మెలకువగలవాడు, కూలీ, ఎక్కువ తినేవాడు, పేగు నిండా తినేవాడు, అతిగా తినేవాడు.

లోలుపో గర్ఘ్లో గృధ్నుర్వినీతప్రశ్రితౌ తథా । ధృష్టే ధృష్ణుర్వియాతశ్చ నిభృతః ప్రతిబాన్వితే ।। ౩౬౭.

లోభి, అధికంగా తినేవాడు, ఆశపడి ఉండేవాడు, వినయంగా ఉండేవాడు, మర్యాదగా ఉండేవాడు, ధైర్యవంతుడు, దైర్యంగా ఉండేవాడు, చంచలుడు, మౌనంగా ఉండేవాడు, తెలివిగలవాడు.

ప్రగల్భో భీరుకో భీరుర్వన్దారురభివాదకే । భూష్ణుర్భవిష్ణుర్భవితా జ్ఞాతా విదురవిన్దుకౌ ।। ౩౬౭.

ధైర్యంగా ఉండేవాడు, భయపడేవాడు, భయభీతుడైనవాడు, నమస్కారంలో మర్యాద చూపేవాడు, భవిష్యత్తులో ఉండేవాడు, మారుతున్నవాడు, మారబోయేవాడు, తెలిసినవాడు, జ్ఞానవంతుడు, పండితుడు.

మత్తశౌణ్డోత్కటక్షీవాశ్చణ్డస్త్వత్యన్తకోపనః । దేవానఞ్చతి దేవద్ర్యఙ్ విశ్వద్ర్యఙ్ విశ్వగఞ్చతి ।। ౩౬౭.

మత్తులో ఉన్నవాడు, మద్యం తాగేవాడు, కోపంగా చూసేవాడు, తీవ్రమైన కోపం కలవాడు; దేవతలను చేరేవాడు దేవానంచతి, మేధావులను చేరేవాడు విశ్వద్ర్యంగ్, అందరినీ చేరేవాడు విశ్వగంచతి.

యః సహాఞ్చతి స సధ్ర్యఙ్ స తిర్య్యఙ్ యస్తిరోఽఞ్చతి । వాచోయుక్తిః పటుర్వాగ్మీ వావదూకశ్చ వక్తరి ।। ౩౬౭.

తోడుగా చేరేవాడు సహద్ర్యంగ్, పక్కకు పోయేవాడు తిర్యంగ్, మాటలో నైపుణ్యం కలవాడు, వాగ్మి, ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు, ప్రసంగించేవాడు.

స్యాజ్జల్పకస్తు వాచాలో వాచాటో బహుగర్హ్యవాక్ । అపధ్వస్తో ధిక్‌కృతః స్యాద్‌ బద్ధే కీలితసంయతౌ ।। ౩౬౭.

చెప్పడంలో మక్కువ కలవాడు జల్పకుడు, ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు వాచాలుడు, మాటలు ఎక్కువగా చెప్పేవాడు వాచాటుడు, మాటలు నిందించబడేవాడు; నాశనం అయినవాడు, తాళిపెట్టబడినవాడు, కట్టిపెట్టబడినవాడు.

వరణః శబ్దనో నాన్దీవాదీ నాన్దీకరః సమాః । వ్యసనార్త్తోపరక్తౌ ద్వౌ బద్ధే కీలితసంయతౌ ।। ౩౬౭.

వరణుడు అనగా ద్వారపాలకుడు. శబ్దనుడు అనగా ప్రకటించేవాడు. నాందీవాదీ అనగా శుభకార్యాల్లో సంగీతాన్ని వాయించే వాడు. నాందీకరుడు అనగా నాందీని ప్రారంభించేవాడు. సమాః అనగా సమానులు. వ్యసనార్థుడు, ఆర్తుడు అనగా దురదృష్టంతో బాధపడేవారు. బద్ధుడు, కీలితుడు అనగా కట్టిపడేసినవారు.

విహస్తవ్యాకులౌ తుల్యౌ నృశంసక్రూరఘాతుకాః । పాపో ధూర్త్తో వఞ్చకః స్యాన్మూర్ఖే వైదేహవాలిశౌ ।। ౩౬౭.

విహస్తుడు, వ్యాకులుడు అనగా చేతులు కట్టేసి, మనసు కలవరపడినవారు. తుల్యుడు అనగా సమానుడు. నృషంసుడు, క్రూరఘాతకుడు అనగా క్రూరంగా హత్యచేసేవాడు. పాపి అనగా పాపం చేసే వాడు. ధూర్తుడు అనగా మోసగాడు. వంచకుడు అనగా మోసంచేసేవాడు. మూర్ఖుడు అనగా అజ్ఞానుడు. వైదేహుడు, వాలిశుడు కూడా మూర్ఖులే.

కదర్య్యే కృపణక్షుద్రౌ మార్గణో యాచకార్థినౌ । అహఙ్కారవానహంయుః స్యాచ్ఛుభంయుస్తు శుభాన్వితః ।। ౩౬౭.

కదర్యుడు, కృపణుడు, క్షుద్రుడు అనగా దురాశపడి దాచుకునే వారు. మార్గణుడు, యాచకుడు అనగా అడిగేవారు, భిక్షగాళ్లు. అహంకారవంతుడు, అహంయు అనగా గర్వంతో నిండినవాడు. శుభంయు అనగా మంగళకరుడు. శుభాన్వితుడు అనగా మంచి లక్షణాలు కలవాడు.

కాత్తం మనోరమం రుచ్యం హృద్యాభీష్టే హ్యభీప్సితే । అసారం ఫల్గు శూన్యం వై ముఖ్యవర్య్యవరేణ్యకాః ।। ౩౬౭.

కాత్తం అనగా కోసినది. మనోరమ అనగా ఆకర్షణీయమైనది. రుచ్య అనగా రుచికరమైనది. హృద్యం అనగా హృదయానికి హాయిగా ఉండేది. అభీష్టం, అభీప్సితం అనగా కోరుకున్నది. అసారం అనగా విలువలేనిది. ఫల్గు అనగా తక్కువగా ఉన్నది. శూన్యం అనగా ఖాళీగా ఉన్నది. ముఖ్యుడు, వర్యుడు, వరేణ్యుడు అనగా ప్రధానమైనవారు, ఉత్తములు.