అగ్నిపురాణమ్

కృష్యాదివృత్తయో జ్ఞేయాః కుసీదం వృద్ధిజీవికా । ఉద్ధారోఽర్థప్రయోగః స్యాత్కణిశం సస్యమఞ్జరీ ।। ౩౬౬.

వ్యవసాయం మొదలైన వృత్తులు తెలుసుకోవాలి. వడ్డీ మీద జీవించేవారు కుసీదులు. అప్పు ఇవ్వడం ధనాన్ని ఉపయోగించడమే. చిన్న గింజల సమూహమే సస్యమంజరి.

సింశారుః సస్యశూకం స్యాత్ స్తమ్బో గుత్సస్తృణాదినః । ధాన్యం వ్రీహిః స్తమ్బకరిః కड़ఙ్గరో వుషం స్మృతం ।। ౩౬౬.

పంట గింజలకు వెలుపల ఉండేది పొట్టు. మొక్కకు కాండమే దండు. లోపల భాగం గుజ్జు. ధాన్యం అంటే బియ్యం. గుత్తులుగా ఉండేది దండే. కరంగరం అనేది గింజ పొడి.

మాషాదయః శమీధాన్యే శుకధాన్యే యవాదయః । తృణధాన్యాని నీవారాః శూర్పం ప్రస్ఫోటనం స్మృతం ।। ౩౬౬.

మాషాలు వంటి ధాన్యాలు పప్పుదినుసులు. శమి ధాన్యాలు, యవాలు వంటి ధాన్యాలు మోటాదినుసులు. అడవి ధాన్యాలు నీవారాలు. ధాన్యాన్ని వడకట్టే పళ్లెం శూర్పం.

స్యూతప్రసేవౌ కణ్డోలపిటౌ కటకినిఞ్జకౌ । సమానౌ రసవత్యాన్తు పాకస్థానమహానసే ।। ౩౬౬.

స్యూత, ప్రసేవ అనే వాటి లాంటి పళ్ళెములు, కండోల, పిట అనే వాటి లాంటి తిప్పే పాత్రలు, కటకి, నింజక అనే వాటి లాంటి పాత్రలు ఒకే విధంగా ఉంటాయి. రసవతీ అనేది పులుసు, వంట చేసే స్థలం వంటగది.

పౌరోగవస్తదధ్యక్షః సూపకారాస్తు వల్లవాః । ఆరాలికా ఆన్ధసికాః సూదా ఔదనికా గుణాః ।। ౩౬౬.

పౌరోగవుడు అధికారి. వంట చేసే వారు వలవులు. ఆరాలిక, ఆంధసిక, సూడ, ఔదనిక అనే వారు వంటవాళ్లు.

క్లీవేఽగ్వరీషం భ్రాష్టో నా కర్కర్య్యాలుర్గలన్తికా । ఆలిఞ్జరః స్యాన్మణికం సుషవీ కృష్ణజీరకే ।। ౩౬౬.

క్లీవుడు అగ్వరీష అని పిలుస్తారు. వేపిన ధాన్యాన్ని భ్రష్టం అంటారు. కర్కర్య, గలంతిక అనే పదాలు వాడరు. ఆలింజర అనేది రత్నం. సుషవీ అనేది నల్ల జీలకర్ర.

ఆరనాలస్తు కుల్మాషం వాహ్లీకం హిఙ్గు రామఠం । నిశా హరిద్రా పీతా స్త్రీ ఖణ్డే మత్స్యణ్డిఫాణితే ।। ౩౬౬.

ఆరణాలం అనేది పులియబెట్టిన అన్నం. కుల్మాషం ఉడికించిన పప్పు. వాహ్లీకం హింగు. రామఠం ఒక రకమైన మసాలా. నిశా అనేది పసుపు. పీత అంటే పసుపు రంగు. స్త్రీ అంటే ఆడ. ఖండం అంటే ముక్క. మత్స్యండి అనేది ఒక రకమైన మిఠాయి.

కూర్చికా క్షీరవికృతిః స్నిగ్ధం మసృణచిక్కణం । పృథుకః స్యాచ్చిపిటకో ధానా భ్రష్టయవాస్త్రియః ।। ౩౬౬.

కూర్చికా అనేది పాల పదార్థం. స్నిగ్ధం అంటే నూనెపుల్లగా ఉండటం. మృదువుగా, మెత్తగా ఉండడాన్ని మసృణం అంటారు. పృథుకా అనేది అటుకులు. చిపిటకా అనేది నలిపిన ధాన్యం. ధానా అనేవి మహిళలకు వేపిన యవాలు.

జేమనం లేప ఆహారో మాహేయీ సౌరభీ చ గౌః । యుగాదీనాఞ్చ వోఢారో యుగ్యప్రాసఙ్గ్యశాటకాః ।। ౩౬౬.

జేమనం అనేది పేసి. లేపం అంటే ఆహారం. మాహేయి అనేది మహీ ప్రాంతానికి చెందిన ఆవు. సౌరభి అనేది పరిమళభరితమైన ఆవు. యుగాది సమయంలో జువ్వులు మోసేవారు యుక్తజంతువులను నడిపేవారు.

చిరసూతా వష్కయణీ ధేనుః స్యాన్నవసూతికా । సన్ధినీ వృషభాక్రాన్తా వేహద్‌గర్భోపఘాతినీ ।। ౩౬౬.

చిరసూతా అనేది ఆలస్యంగా కున్న ఆవు. వష్కయణి కూడా ఆవే. ధేను అనేది పాలిచ్చే ఆవు. నవసూతికా అనేది కొత్తగా కున్న ఆవు. సంధిని అనేది కలిపే ఆవు. వృషభాక్రాంత అనేది ఎద్దుతో కలిసినది. వేహద్గర్భోపఘాతినీ అనేది గర్భం నశించిన ఆవు.

పణ్యాజీవో హ్యాపణికో న్యాసశ్చోపనిధిః పుమాన్ । విపణో విక్రయః సఙ్‌ఖ్యా సఙ్‌ఖ్యేయే హ్యాదశ త్రిషు ।। ౩౬౬.

వ్యాపారం ద్వారా జీవించే వాడు వ్యాపారి. దుకాణదారుడు ఆపణికుడు. న్యాసం, ఉపనిధి అనేవి జమా, భద్రపరచిన ధనం. విపణం అంటే అమ్మకం. సంఖ్య అంటే సంఖ్య. లెక్కలో మూడు విధాలుగా పదకొండు వరకు లెక్కిస్తారు.

వింశత్యాద్యాః సదైకత్వే సర్వ్వాః సంఖ్యేయసంఖ్యయోః । సంఖ్యార్థే ద్విబహుత్వే స్తస్తాసు చానవతేః స్త్రియః ।। ౩౬౬.

ఇరవై నుండి పైకి అన్ని సంఖ్యలు ద్వివచన, బహువచన రూపాల్లో లెక్కిస్తారు. సంఖ్యార్థంలో ద్వివచన, బహువచన వాడుతారు. తొంభై తొమ్మిది వరకు సంఖ్యలకు స్త్రీలింగ రూపం వాడుతారు.

పఙ్క్తేః శతసహస్రాది క్రమమాద్దశగుణోత్తరం । మానన్తులాఙ్గులిప్రస్థైర్గుఞ్జాః పఞ్చాద్యమాషకః ।। ౩౬౬.

పంక్తి తర్వాత వంద, వెయ్యి ఇలా ప్రతి దశ గుణంతో లెక్క పెరుగుతుంది. కొలతల్లో మానం, తులా, వేలు, ప్రస్థం, గుంజలు ఉంటాయి. ఐదు నుండి మాషకం మొదలవుతుంది.

తే షోड़శాక్షః కర్షోఽస్త్రీ పలం కర్షచతుష్టయమ్ । సువర్ణవిస్తౌ హేమ్నోఽక్షే కురువిస్తస్తు తత్పలే ।। ౩౬౬.

పదహారు గుంజలు ఒక కర్షం అవుతుంది, అది స్త్రీలింగం. నాలుగు కర్షాలు ఒక పళం. సువర్ణం బరువు బంగారానికి. అక్షం పాశానికి. కురు బరువు ఆ పళానికి.

తలా స్త్రియాం పలశతం భారః స్యాద్వింశతిస్తులాః । కార్షాపణః కార్షికః స్యాత్ కార్షికే తామ్రికే పణః ।। ౩౬౬.

ఒక వంద పళాలు స్త్రీలింగంలో భారంగా పిలుస్తారు. ఇరవై తులాలు ఒక భారం. కర్షాపణం అనేది నాణెం. కర్షికం బరువు. కర్షికంలో రాగి నాణెం పణం.

ద్రవ్యం విత్తం స్వాపతేయం రిక్థమృక్థం ధనం వసు । రీతిః స్త్రియామారకూటో న స్త్రియామథ తామ్రకమ్ ।। ౩౬౬.

ద్రవ్యము, విత్తము, స్వాపతేయము, రిక్థము, మృక్తము, ధనము, వసువు అన్నీ ధనానికే పేర్లు. రీతి స్త్రీలింగం. ఆరకూటం స్త్రీలింగం కాదు. తర్వాత తామ్రకం అనేది రాగి.

శుల్వమౌదుమ్బరం లౌహే తీక్ష్ణం కాలాయసాయసీ । క్షారం కాచోఽథ చపలో రసః సూతశ్చ పారదే ।। ౩౬౬.

శుల్వం వెండి. ఔదుంబరము ఉడుంబర చెక్కతో చేసినది. తిక్ష్ణం ఇనుము. కాలాయసం ఉక్కు. క్షారం అల్కలి. కాచు అద్దకం. చపలము రసపారము. సూతము పారదము.

గరలం మాహిషం శ్రృఙ్గం త్రపుసీసకపిచ్చటం । హిణ్డీరోఽబ్ధికఫః ఫేణో మధూచ్ఛిష్టన్తు సిక్థకమ్ ।। ౩౬౬.

విషం, ఎద్దు కొమ్ము, సీసం, తగరం, కోతి మలము, నీలి, సముద్రపు నురుగు, ఉమ్ము, తేనె మిగతా భాగం — వీటన్నిటిని సిక్థకం అంటారు.

రఙ్గవఙ్గే పిచుస్థూలో కూలటీ తు మనఃశిలా । యవక్షారశ్చ పాక్యః స్యాత్ త్వక్క్షీరా వంశలోచనా ।। ౩౬౬.

రంగవంగ అనగా పెద్ద పిచ్చు ముద్ద, కూలటీ అనగా మనశిల, యవక్షారము వంటకు ఉపయోగపడేది, త్వక్షీరము అనగా వెంబడికన్ను.

వృషలా జఘన్యజాః శూద్రాశ్చాణ్డాలాన్త్యాశ్చ శఙ్కరాః । కారుః శిల్పీ సంహతైస్తైర్ద్వయోః శ్రేణిః సజాతిభిః ।। ౩౬౬.

విషజాతి వారు, కనిష్ఠ స్త్రీల నుండి పుట్టినవారు, శూద్రులు, చండాలులు, అత్యంత తక్కువవారు — వీరిని శంకరులు అంటారు. వృత్తిదారుడిని కారుడు అంటారు; ఇద్దరు కలిసినప్పుడు తమ వర్గానికి చెందిన సంఘంగా పిలుస్తారు.

రఙ్గాజీవశ్చిత్రకరస్త్వష్టా తక్షా చ వర్ధకిః । నాడిన్ధమః స్వర్ణకారో నాపితాన్తావసాయినః ।। ౩౬౬.

చిత్రకారుడు రంగజీవుడు, చిత్రాలువేసేవాడు చిత్రకారుడు, మేడె పనివాడు త్వష్ట, మడె పనివాడు తక్షా లేదా వర్ధకి. గొట్టాలు తయారు చేసేవాడు నాడిందముడు, బంగారు పనివాడు స్వర్ణకారుడు, క్షౌరికుడు నాపితుడు, శవాన్ని మోయేవాడు అంత్యవసాయుడు.

జావాలః స్యాదజాజీవో దేవాజీవస్తు దేవలః । జాయాజీవాస్తు శైలూషా భృతకో భృతిభుక్తథా ।। ౩౬౬.

అగ్ని ఆరాధకుడు జావాలుడు, మేకలు కాపరివాడు అజాజీవుడు, దేవతలకు సంబంధించిన కాపరి దేవజీవుడు లేదా దేవలుడు. నటుడు జాయాజీవుడు లేదా శైలూషుడు, జీతానికి పనిచేసేవాడు భృతకుడు లేదా భృతిభుక్తుడు.

వివర్ణః పామరో నీచః ప్రాకృతశ్చ పృథగ్జనః । విహీనోపసదో జాల్మో భృత్యే దాసేరచేటకాః ।। ౩౬౬.

మిశ్రమ జాతి వారు, నీచులు, తక్కువవారు, సామాన్యులు, సరైన ఆచరణ లేనివారు, దుర్మార్గులు, పనివారు, దాసులు, చిట్టడవారు — వీరందరినీ ఇలా పిలుస్తారు.

పటుస్తు పేశలో దక్షే మృగయుర్లుబ్ధకః స్మృతః । చణ్డాలస్తు దివాకీర్త్తిః పుస్తం లేప్యాదికర్మ్మణి ।। ౩౬౬.

నేయుడు పట్టుడు లేదా పేశలుడు, చాకచక్యమైన వేటగాడు మృగయు లేదా లుభ్ధకుడు, చండాలుడు దివాకీర్తి, పుస్తకం పుస్త, పూతలు వంటివి లేప్యాది పనులకు ఉపయోగపడతాయి.

పఞ్చాలికా పుత్రికా స్యాద్వర్కరస్తరుణః పశుః । మఞ్జూషా పేటకః పేడా తుల్యసాధారణౌ సమౌ ౩౬౬.

బొమ్మను పంచాలికా లేదా పుత్రికా అంటారు; చిన్న జంతువును వర్కరా లేదా తరుణ పశువు అంటారు; పెట్టెను మంజూషా, పెట్టెను పెటక, పెద్ద పెట్టెను పెడా అంటారు — చివరివి రెండూ ఒకే విధంగా, సాధారణంగా వాడతారు.

అగ్నిరువాచ సామాన్యాన్యఽథ వక్ష్యామి నామలిఙ్గాని తచ్ఛృణు । సుకృతీ పుణ్యవాన్ ధన్యో మహేచ్ఛస్తు మహాశయః ।। ౩౬౭.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు సాధారణ నామాలు, లింగాలు గురించి చెబుతాను, విను. సత్కర్మలు చేసేవాడు, పుణ్యవంతుడు, అదృష్టశాలి, గొప్ప కోరికలు కలవాడు, ఉదారమైనవాడు.

ప్రవీణనిపుణాభిజ్ఞవిజ్ఞవిజ్ఞనిష్ణాతశిక్షితాః । స్యుర్వదాన్యస్థూలలక్షదానశౌణ్డా బహుప్రదే ।। ౩౬౭.

నైపుణ్యం కలవాడు, నిపుణుడు, జ్ఞానవంతుడు, వివేకి, బాగా శిక్షణ పొందినవాడు, దానంలో ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, పెద్దగా దానం చేసేవాడు.

కృతీ కృతజ్ఞః కుశల ఆసక్తోద్యుక్త ఉత్సుకః । ఇభ్య ఆఢ్యః పరివృఢో హ్యధిభూర్నాయకోఽధిపః ।। ౩౬౭.

పనిలో నిపుణుడు, కృతజ్ఞుడు, చాకచక్యుడు, ఆసక్తి కలవాడు, శ్రమించేవాడు, ఉత్సాహవంతుడు, ధనికుడు, సంపన్నుడు, అభివృద్ధి చెందినవాడు, నాయకుడు, అధిపతి.

లక్ష్మీవాన్ లక్ష్మణః శ్రీలః స్వతన్త్రః స్వైర్య్యఽపావృతః । ఖలపూః స్యాద్ధహుకరో దీర్ఘసూత్రశ్చిరక్రియః ।। ౩౬౭.

శ్రీమంతుడు, లక్షణాలు కలవాడు, ఐశ్వర్యవంతుడు, స్వతంత్రుడు, స్వేచ్ఛగా ఉండేవాడు; పొగరుగా మాట్లాడేవాడు, గట్టిగా అరచేవాడు, ఆలస్యంగా పనిచేసేవాడు.