అగ్నిపురాణమ్

అనీకినీ దశానీకిన్యోఽక్షోహిణ్యో గజీదిభిః । ధనుః కోదణ్డఇష్వాసౌ కోటిరస్యాటనీ స్మృతా ।। ౩౬౬.

ఒక చమూ, పది చమూలు, గజాలు, గుర్రాలతో కూడిన అక్షౌహిణి; విల్లు, కోదండం, ఇషు విల్లు వాడేవారికి; కోటి, అటని అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.

నస్తకస్తు ధనుర్మధ్యం మౌర్వీ జ్యా శిఞ్జినీ గుణః । పృషత్‌కబాణవిశిఖా అజిహ్మగఖగాశుగాః ।। ౩౬౬.

విల్లులో మధ్య భాగం నస్తకం, దారం మౌర్వీ, తాడు జ్యా, నరము గుణం. బాణాలు, బాణపు దండాలు, నేరుగా, వేగంగా, పదునైనవి.

తూణోపాసఙ్గతూణీరనిషఙ్గా ఇషుధిర్ద్వయోః। అసిర్ఋష్టిశ్చ నిస్త్రిశః కరవాలః కృపాణవత్ ।। ౩౬౬.

తుప్పసంచి, పక్కసంచి, కవచం, ఇద్దరికీ సంచి; ఖడ్గం, భుజం, రెండు వైపులా పదునైన ఖడ్గం, వంకర ఖడ్గం, చిన్న కత్తి.

సరుః ఖఙ్గస్య ముష్టౌ స్యాదీలీ తు కరపాలికా । ద్వయోః కుఠారః సుధితిః ఛురికా చాసిపుత్రికా ।। ౩౬౬.

ఖడ్గానికి పట్టీ, చేతికి చిన్న కవచం; ఇద్దరికీ — గొడ్డలి, పదునైన ఆయుధం, కత్తి, చిన్న ఖడ్గం.

ప్రాసస్తు కున్తో విజ్ఞేయః సర్వలా తోమరోఽస్త్రియాం । వైతాలికా బోధకరా మాగధా వన్దినస్తుతౌ ।। ౩౬౬.

ప్రాసం అంటే కుంతి, టోమరము అందరికీ ఆయుధం. పాటలు పాడేవారు, మేల్కొలిపేవారు, మాగధులు, స్తుతి పాడేవారు.

సంశప్తకాస్తు సమయాత్సఙ్గ్గ్రామాదనివర్త్తినః । పతాకా వైజయన్తీ స్యాత్ కేతనం ధ్వజమస్త్రియాం ।। ౩౬౬.

పోరాటంలో వెనక్కి తగ్గకుండా ప్రమాణం చేసినవారు సంశప్తకులు. జెండా, విజయపతాక, ధ్వజం, కేతనం ఆయుధాలు.

అహం పూర్వమహం పూర్వ్వమిత్యహంపూర్వ్వికా స్త్రియాం । అహమహమికా సా స్యాద్యోఽహఙ్కారః పరస్పరమ్ ।। ౩౬౬.

స్త్రీలో — 'నేనే ముందు, నేనే ముందు' అని; పురుషునిలో — 'నేనే ముందు' అని భావించేవాడు. దీనిని అహంపూర్విక అని అంటారు. ఇది పరస్పర అహంకారం.

శక్తిః పరాక్రమః ప్రాణః శౌర్య్యం స్థానసహోబలం । మూర్ఛా తు కశ్మలం మోహోఽప్యవమర్ద్దస్తు పీड़़నం ।। ౩౬౬.

శక్తి, పరాక్రమం, ప్రాణం, శౌర్యం, స్థిరంగా ఉండే బలం; మూర్ఛ అనగా మూర్ఛ, మోహం అనగా మాయ, అవమానం అనగా బాధ.

అభ్యవస్కన్దనన్త్వభ్యాసాదనం విజయో జయః । నిర్వాసనం సంజ్ఞపనం సారణం ప్రతిఘాతనం ।। ౩౬౬.

ముందుకు పోవడం, దాడి చేయడం, అభ్యాసం, విజయము, జయం, వెలివేయడం, ప్రకటించడం, కదలిక, ప్రతిఘటన.

స్యాత్పఞ్చతా కాలధర్భో దిష్టాన్తః ప్రలయోఽత్య్యః । విశో భూమిస్పృశో వైశ్యా వృత్తిర్వర్తనజీవనే ।। ౩౬౬.

ప్రతి ఒక్కరికీ చివర మరణమే. కాలమే నాశనానికి కారణం. అంతిమంగా ప్రపంచం లయమవుతుంది. భూమిపై నివసించే వారే ప్రజలు. వాణిజ్యం, జీవనోపాధి ద్వారా జీవనం సాగించేవారే వైశ్యులు.

కృష్యాదివృత్తయో జ్ఞేయాః కుసీదం వృద్ధిజీవికా । ఉద్ధారోఽర్థప్రయోగః స్యాత్కణిశం సస్యమఞ్జరీ ।। ౩౬౬.

వ్యవసాయం మొదలైన వృత్తులు తెలుసుకోవాలి. వడ్డీ మీద జీవించేవారు కుసీదులు. అప్పు ఇవ్వడం ధనాన్ని ఉపయోగించడమే. చిన్న గింజల సమూహమే సస్యమంజరి.

సింశారుః సస్యశూకం స్యాత్ స్తమ్బో గుత్సస్తృణాదినః । ధాన్యం వ్రీహిః స్తమ్బకరిః కड़ఙ్గరో వుషం స్మృతం ।। ౩౬౬.

పంట గింజలకు వెలుపల ఉండేది పొట్టు. మొక్కకు కాండమే దండు. లోపల భాగం గుజ్జు. ధాన్యం అంటే బియ్యం. గుత్తులుగా ఉండేది దండే. కరంగరం అనేది గింజ పొడి.

మాషాదయః శమీధాన్యే శుకధాన్యే యవాదయః । తృణధాన్యాని నీవారాః శూర్పం ప్రస్ఫోటనం స్మృతం ।। ౩౬౬.

మాషాలు వంటి ధాన్యాలు పప్పుదినుసులు. శమి ధాన్యాలు, యవాలు వంటి ధాన్యాలు మోటాదినుసులు. అడవి ధాన్యాలు నీవారాలు. ధాన్యాన్ని వడకట్టే పళ్లెం శూర్పం.

స్యూతప్రసేవౌ కణ్డోలపిటౌ కటకినిఞ్జకౌ । సమానౌ రసవత్యాన్తు పాకస్థానమహానసే ।। ౩౬౬.

స్యూత, ప్రసేవ అనే వాటి లాంటి పళ్ళెములు, కండోల, పిట అనే వాటి లాంటి తిప్పే పాత్రలు, కటకి, నింజక అనే వాటి లాంటి పాత్రలు ఒకే విధంగా ఉంటాయి. రసవతీ అనేది పులుసు, వంట చేసే స్థలం వంటగది.

పౌరోగవస్తదధ్యక్షః సూపకారాస్తు వల్లవాః । ఆరాలికా ఆన్ధసికాః సూదా ఔదనికా గుణాః ।। ౩౬౬.

పౌరోగవుడు అధికారి. వంట చేసే వారు వలవులు. ఆరాలిక, ఆంధసిక, సూడ, ఔదనిక అనే వారు వంటవాళ్లు.

క్లీవేఽగ్వరీషం భ్రాష్టో నా కర్కర్య్యాలుర్గలన్తికా । ఆలిఞ్జరః స్యాన్మణికం సుషవీ కృష్ణజీరకే ।। ౩౬౬.

క్లీవుడు అగ్వరీష అని పిలుస్తారు. వేపిన ధాన్యాన్ని భ్రష్టం అంటారు. కర్కర్య, గలంతిక అనే పదాలు వాడరు. ఆలింజర అనేది రత్నం. సుషవీ అనేది నల్ల జీలకర్ర.

ఆరనాలస్తు కుల్మాషం వాహ్లీకం హిఙ్గు రామఠం । నిశా హరిద్రా పీతా స్త్రీ ఖణ్డే మత్స్యణ్డిఫాణితే ।। ౩౬౬.

ఆరణాలం అనేది పులియబెట్టిన అన్నం. కుల్మాషం ఉడికించిన పప్పు. వాహ్లీకం హింగు. రామఠం ఒక రకమైన మసాలా. నిశా అనేది పసుపు. పీత అంటే పసుపు రంగు. స్త్రీ అంటే ఆడ. ఖండం అంటే ముక్క. మత్స్యండి అనేది ఒక రకమైన మిఠాయి.

కూర్చికా క్షీరవికృతిః స్నిగ్ధం మసృణచిక్కణం । పృథుకః స్యాచ్చిపిటకో ధానా భ్రష్టయవాస్త్రియః ।। ౩౬౬.

కూర్చికా అనేది పాల పదార్థం. స్నిగ్ధం అంటే నూనెపుల్లగా ఉండటం. మృదువుగా, మెత్తగా ఉండడాన్ని మసృణం అంటారు. పృథుకా అనేది అటుకులు. చిపిటకా అనేది నలిపిన ధాన్యం. ధానా అనేవి మహిళలకు వేపిన యవాలు.

జేమనం లేప ఆహారో మాహేయీ సౌరభీ చ గౌః । యుగాదీనాఞ్చ వోఢారో యుగ్యప్రాసఙ్గ్యశాటకాః ।। ౩౬౬.

జేమనం అనేది పేసి. లేపం అంటే ఆహారం. మాహేయి అనేది మహీ ప్రాంతానికి చెందిన ఆవు. సౌరభి అనేది పరిమళభరితమైన ఆవు. యుగాది సమయంలో జువ్వులు మోసేవారు యుక్తజంతువులను నడిపేవారు.

చిరసూతా వష్కయణీ ధేనుః స్యాన్నవసూతికా । సన్ధినీ వృషభాక్రాన్తా వేహద్‌గర్భోపఘాతినీ ।। ౩౬౬.

చిరసూతా అనేది ఆలస్యంగా కున్న ఆవు. వష్కయణి కూడా ఆవే. ధేను అనేది పాలిచ్చే ఆవు. నవసూతికా అనేది కొత్తగా కున్న ఆవు. సంధిని అనేది కలిపే ఆవు. వృషభాక్రాంత అనేది ఎద్దుతో కలిసినది. వేహద్గర్భోపఘాతినీ అనేది గర్భం నశించిన ఆవు.

పణ్యాజీవో హ్యాపణికో న్యాసశ్చోపనిధిః పుమాన్ । విపణో విక్రయః సఙ్‌ఖ్యా సఙ్‌ఖ్యేయే హ్యాదశ త్రిషు ।। ౩౬౬.

వ్యాపారం ద్వారా జీవించే వాడు వ్యాపారి. దుకాణదారుడు ఆపణికుడు. న్యాసం, ఉపనిధి అనేవి జమా, భద్రపరచిన ధనం. విపణం అంటే అమ్మకం. సంఖ్య అంటే సంఖ్య. లెక్కలో మూడు విధాలుగా పదకొండు వరకు లెక్కిస్తారు.

వింశత్యాద్యాః సదైకత్వే సర్వ్వాః సంఖ్యేయసంఖ్యయోః । సంఖ్యార్థే ద్విబహుత్వే స్తస్తాసు చానవతేః స్త్రియః ।। ౩౬౬.

ఇరవై నుండి పైకి అన్ని సంఖ్యలు ద్వివచన, బహువచన రూపాల్లో లెక్కిస్తారు. సంఖ్యార్థంలో ద్వివచన, బహువచన వాడుతారు. తొంభై తొమ్మిది వరకు సంఖ్యలకు స్త్రీలింగ రూపం వాడుతారు.

పఙ్క్తేః శతసహస్రాది క్రమమాద్దశగుణోత్తరం । మానన్తులాఙ్గులిప్రస్థైర్గుఞ్జాః పఞ్చాద్యమాషకః ।। ౩౬౬.

పంక్తి తర్వాత వంద, వెయ్యి ఇలా ప్రతి దశ గుణంతో లెక్క పెరుగుతుంది. కొలతల్లో మానం, తులా, వేలు, ప్రస్థం, గుంజలు ఉంటాయి. ఐదు నుండి మాషకం మొదలవుతుంది.

తే షోड़శాక్షః కర్షోఽస్త్రీ పలం కర్షచతుష్టయమ్ । సువర్ణవిస్తౌ హేమ్నోఽక్షే కురువిస్తస్తు తత్పలే ।। ౩౬౬.

పదహారు గుంజలు ఒక కర్షం అవుతుంది, అది స్త్రీలింగం. నాలుగు కర్షాలు ఒక పళం. సువర్ణం బరువు బంగారానికి. అక్షం పాశానికి. కురు బరువు ఆ పళానికి.

తలా స్త్రియాం పలశతం భారః స్యాద్వింశతిస్తులాః । కార్షాపణః కార్షికః స్యాత్ కార్షికే తామ్రికే పణః ।। ౩౬౬.

ఒక వంద పళాలు స్త్రీలింగంలో భారంగా పిలుస్తారు. ఇరవై తులాలు ఒక భారం. కర్షాపణం అనేది నాణెం. కర్షికం బరువు. కర్షికంలో రాగి నాణెం పణం.

ద్రవ్యం విత్తం స్వాపతేయం రిక్థమృక్థం ధనం వసు । రీతిః స్త్రియామారకూటో న స్త్రియామథ తామ్రకమ్ ।। ౩౬౬.

ద్రవ్యము, విత్తము, స్వాపతేయము, రిక్థము, మృక్తము, ధనము, వసువు అన్నీ ధనానికే పేర్లు. రీతి స్త్రీలింగం. ఆరకూటం స్త్రీలింగం కాదు. తర్వాత తామ్రకం అనేది రాగి.

శుల్వమౌదుమ్బరం లౌహే తీక్ష్ణం కాలాయసాయసీ । క్షారం కాచోఽథ చపలో రసః సూతశ్చ పారదే ।। ౩౬౬.

శుల్వం వెండి. ఔదుంబరము ఉడుంబర చెక్కతో చేసినది. తిక్ష్ణం ఇనుము. కాలాయసం ఉక్కు. క్షారం అల్కలి. కాచు అద్దకం. చపలము రసపారము. సూతము పారదము.

గరలం మాహిషం శ్రృఙ్గం త్రపుసీసకపిచ్చటం । హిణ్డీరోఽబ్ధికఫః ఫేణో మధూచ్ఛిష్టన్తు సిక్థకమ్ ।। ౩౬౬.

విషం, ఎద్దు కొమ్ము, సీసం, తగరం, కోతి మలము, నీలి, సముద్రపు నురుగు, ఉమ్ము, తేనె మిగతా భాగం — వీటన్నిటిని సిక్థకం అంటారు.

రఙ్గవఙ్గే పిచుస్థూలో కూలటీ తు మనఃశిలా । యవక్షారశ్చ పాక్యః స్యాత్ త్వక్క్షీరా వంశలోచనా ।। ౩౬౬.

రంగవంగ అనగా పెద్ద పిచ్చు ముద్ద, కూలటీ అనగా మనశిల, యవక్షారము వంటకు ఉపయోగపడేది, త్వక్షీరము అనగా వెంబడికన్ను.