అగ్నిపురాణమ్

అన్తఃపురే త్వధికృతః స్యాదన్తర్వంశికో జనః । సౌవిదల్లాః కఞ్చుకినః స్థాపత్యాః సౌవిదాశ్చ తే ।। ౩౬౬.

అంతఃపురంలో నియమించబడినవాడు అంతర్వంశీయుడు; రక్షకులు, కంచుకధారులు, నిర్మాణకారులు, సేవకులు కూడా అక్కడ ఉంటారు.

షణ్డో వర్షవరస్తుల్యాః సేవకార్థ్యనుజీవినః । విషయానన్తరో రాజా శత్రుమిత్రమతః పరం ।। ౩౬౬.

హిజ్రా, ఏడాది వయస్సున్నవాడు, స్వార్థం కోసం పనిచేసేవారు — వీరందరూ ఒకేలా. రాజు తన రాజ్యానికి దగ్గరగా ఉంటాడు. ఆ తరువాత శత్రువు, మిత్రుడు ఉంటారు.

ఉదాసీనః పరతరః పార్ష్ణిగ్రాహస్తు పృష్ఠతః । చరః స్పశః స్యాత్ప్రణిధిరుత్తరః కాల ఆయతిః ।। ౩౬౬.

తటస్థుడు ఇంకా దూరంగా ఉంటాడు. వెనుక నుంచి దాడిచేసేవాడు వెనుకవాడే. గూఢచారి గమనించేవాడు, సమాచారం చెప్పేవాడు ఇంకా ముఖ్యుడు. కాలం అంటే భవిష్యత్తు.

తత్కాలస్తు తదాత్వం స్యాదుదర్కః ఫలముత్తరం । అదృష్టం వహ్నితోయాది దృష్టం స్వపరచక్రజమ్ ।। ౩౬౬.

ఆ కాలం ఆ సమయంలోనే ఉంటుంది. ఫలితం తర్వాత వస్తుంది. కనబడని దాని స్వభావం అగ్ని, నీటి లాంటిది. కనబడేది మన సైన్యం లేదా శత్రు సైన్యం వల్ల కలుగుతుంది.

భద్రకుమ్భః పూర్ణకుమ్భో భృఙ్గారః కనకాలుకా । ప్రభిన్నో గర్జితో మత్తో వమథుః కరశీకరః ।। ౩౬౬.

మంచి మడుగు, నిండిన మడుగు, బొగ్గు, బంగారు పాత్ర, పగిలినది, గర్జించేది, మత్తులో ఉన్నది, వాంతి చేసేది, చేతి ఆకారంలో ఉన్నది — ఇవన్నీ చెప్పబడ్డాయి.

స్త్రియాం శ్రృణిస్త్వఙ్కుశోఽస్త్రీ పరిస్తోమః కుథో ద్వయోః । కర్ణీరథః ప్రవహణం దోలా ప్రేఙ్‌ఖాదికా స్త్రియాం ।। ౩౬౬.

స్త్రీకి — కొడవలి, యానపదిరి; పురుషుడికి — స్తుతి పాట, దండం; ఇద్దరికీ — చెవి, రథం, వాహనం, ఊయల, అలాగే స్త్రీకి సంబంధించిన ఇతర వస్తువులు.

ఆధోరణా హస్తిపకా హస్త్యారోహా నిషాదినః । భటా యోధాశ్చ యోద్ధారః కఞ్చుకో వారణోఽస్త్రియాం ।। ౩౬౬.

ఏనుగు సంరక్షకుడు, ఏనుగు పాళీ, ఏనుగు పైకారి, వేటగాడు, సైనికుడు, యోధుడు, పోరాడేవాడు, కవచం, స్త్రీకి రక్షణ కవచం.

శీర్షణ్యఞ్చ శిరస్త్రేఽథ తనుత్రం వర్మ్మ దంశనం । ఆముక్తః ప్రతిముక్తశ్చ పినద్ధశ్చాపినద్ధవత్ ।। ౩౬౬.

తల కవచం, తలపాగా, శరీర కవచం, రక్షణ కవచం, పూర్తిగా కప్పబడినవాడు, కొంతవరకు కప్పబడినవాడు, కట్టబడినవాడు, కట్టబడనివాడిలా ఉన్నవాడు.

వ్యూహస్తు బలవిన్యాసశ్చక్రఞ్చానీకమస్త్రియాం । ఏకేభైకరథా త్ర్యశ్వాః పత్తిః వఞ్చపదాతికాః ।। ౩౬౬.

వ్యూహం అంటే సైన్యాన్ని పద్ధతిగా ఏర్పాటు చేయడం. చక్రం, ముందువరుస స్త్రీకి. ఒక్క ఏనుగు, ఒక్క రథం, మూడు గుర్రాలు, కాలాళ్లు, మోసం చేసే కాలాళ్లు కూడా ఉంటారు.

పత్త్యఙ్గైస్త్రిగుణైః సర్వైః క్రమాదాఖ్యా యథోత్తరం । సేనాముఖం గుల్మగణై వాహినీ పృతనా చమూః ।। ౩౬౬.

పదతుల మూడు భాగాలతో, పేర్లు వరుసగా: సేనాముఖం, గుంపు, గణం, వాహినీ, పృతన, చమూ అని పిలుస్తారు.

అనీకినీ దశానీకిన్యోఽక్షోహిణ్యో గజీదిభిః । ధనుః కోదణ్డఇష్వాసౌ కోటిరస్యాటనీ స్మృతా ।। ౩౬౬.

ఒక చమూ, పది చమూలు, గజాలు, గుర్రాలతో కూడిన అక్షౌహిణి; విల్లు, కోదండం, ఇషు విల్లు వాడేవారికి; కోటి, అటని అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.

నస్తకస్తు ధనుర్మధ్యం మౌర్వీ జ్యా శిఞ్జినీ గుణః । పృషత్‌కబాణవిశిఖా అజిహ్మగఖగాశుగాః ।। ౩౬౬.

విల్లులో మధ్య భాగం నస్తకం, దారం మౌర్వీ, తాడు జ్యా, నరము గుణం. బాణాలు, బాణపు దండాలు, నేరుగా, వేగంగా, పదునైనవి.

తూణోపాసఙ్గతూణీరనిషఙ్గా ఇషుధిర్ద్వయోః। అసిర్ఋష్టిశ్చ నిస్త్రిశః కరవాలః కృపాణవత్ ।। ౩౬౬.

తుప్పసంచి, పక్కసంచి, కవచం, ఇద్దరికీ సంచి; ఖడ్గం, భుజం, రెండు వైపులా పదునైన ఖడ్గం, వంకర ఖడ్గం, చిన్న కత్తి.

సరుః ఖఙ్గస్య ముష్టౌ స్యాదీలీ తు కరపాలికా । ద్వయోః కుఠారః సుధితిః ఛురికా చాసిపుత్రికా ।। ౩౬౬.

ఖడ్గానికి పట్టీ, చేతికి చిన్న కవచం; ఇద్దరికీ — గొడ్డలి, పదునైన ఆయుధం, కత్తి, చిన్న ఖడ్గం.

ప్రాసస్తు కున్తో విజ్ఞేయః సర్వలా తోమరోఽస్త్రియాం । వైతాలికా బోధకరా మాగధా వన్దినస్తుతౌ ।। ౩౬౬.

ప్రాసం అంటే కుంతి, టోమరము అందరికీ ఆయుధం. పాటలు పాడేవారు, మేల్కొలిపేవారు, మాగధులు, స్తుతి పాడేవారు.

సంశప్తకాస్తు సమయాత్సఙ్గ్గ్రామాదనివర్త్తినః । పతాకా వైజయన్తీ స్యాత్ కేతనం ధ్వజమస్త్రియాం ।। ౩౬౬.

పోరాటంలో వెనక్కి తగ్గకుండా ప్రమాణం చేసినవారు సంశప్తకులు. జెండా, విజయపతాక, ధ్వజం, కేతనం ఆయుధాలు.

అహం పూర్వమహం పూర్వ్వమిత్యహంపూర్వ్వికా స్త్రియాం । అహమహమికా సా స్యాద్యోఽహఙ్కారః పరస్పరమ్ ।। ౩౬౬.

స్త్రీలో — 'నేనే ముందు, నేనే ముందు' అని; పురుషునిలో — 'నేనే ముందు' అని భావించేవాడు. దీనిని అహంపూర్విక అని అంటారు. ఇది పరస్పర అహంకారం.

శక్తిః పరాక్రమః ప్రాణః శౌర్య్యం స్థానసహోబలం । మూర్ఛా తు కశ్మలం మోహోఽప్యవమర్ద్దస్తు పీड़़నం ।। ౩౬౬.

శక్తి, పరాక్రమం, ప్రాణం, శౌర్యం, స్థిరంగా ఉండే బలం; మూర్ఛ అనగా మూర్ఛ, మోహం అనగా మాయ, అవమానం అనగా బాధ.

అభ్యవస్కన్దనన్త్వభ్యాసాదనం విజయో జయః । నిర్వాసనం సంజ్ఞపనం సారణం ప్రతిఘాతనం ।। ౩౬౬.

ముందుకు పోవడం, దాడి చేయడం, అభ్యాసం, విజయము, జయం, వెలివేయడం, ప్రకటించడం, కదలిక, ప్రతిఘటన.

స్యాత్పఞ్చతా కాలధర్భో దిష్టాన్తః ప్రలయోఽత్య్యః । విశో భూమిస్పృశో వైశ్యా వృత్తిర్వర్తనజీవనే ।। ౩౬౬.

ప్రతి ఒక్కరికీ చివర మరణమే. కాలమే నాశనానికి కారణం. అంతిమంగా ప్రపంచం లయమవుతుంది. భూమిపై నివసించే వారే ప్రజలు. వాణిజ్యం, జీవనోపాధి ద్వారా జీవనం సాగించేవారే వైశ్యులు.

కృష్యాదివృత్తయో జ్ఞేయాః కుసీదం వృద్ధిజీవికా । ఉద్ధారోఽర్థప్రయోగః స్యాత్కణిశం సస్యమఞ్జరీ ।। ౩౬౬.

వ్యవసాయం మొదలైన వృత్తులు తెలుసుకోవాలి. వడ్డీ మీద జీవించేవారు కుసీదులు. అప్పు ఇవ్వడం ధనాన్ని ఉపయోగించడమే. చిన్న గింజల సమూహమే సస్యమంజరి.

సింశారుః సస్యశూకం స్యాత్ స్తమ్బో గుత్సస్తృణాదినః । ధాన్యం వ్రీహిః స్తమ్బకరిః కड़ఙ్గరో వుషం స్మృతం ।। ౩౬౬.

పంట గింజలకు వెలుపల ఉండేది పొట్టు. మొక్కకు కాండమే దండు. లోపల భాగం గుజ్జు. ధాన్యం అంటే బియ్యం. గుత్తులుగా ఉండేది దండే. కరంగరం అనేది గింజ పొడి.

మాషాదయః శమీధాన్యే శుకధాన్యే యవాదయః । తృణధాన్యాని నీవారాః శూర్పం ప్రస్ఫోటనం స్మృతం ।। ౩౬౬.

మాషాలు వంటి ధాన్యాలు పప్పుదినుసులు. శమి ధాన్యాలు, యవాలు వంటి ధాన్యాలు మోటాదినుసులు. అడవి ధాన్యాలు నీవారాలు. ధాన్యాన్ని వడకట్టే పళ్లెం శూర్పం.

స్యూతప్రసేవౌ కణ్డోలపిటౌ కటకినిఞ్జకౌ । సమానౌ రసవత్యాన్తు పాకస్థానమహానసే ।। ౩౬౬.

స్యూత, ప్రసేవ అనే వాటి లాంటి పళ్ళెములు, కండోల, పిట అనే వాటి లాంటి తిప్పే పాత్రలు, కటకి, నింజక అనే వాటి లాంటి పాత్రలు ఒకే విధంగా ఉంటాయి. రసవతీ అనేది పులుసు, వంట చేసే స్థలం వంటగది.

పౌరోగవస్తదధ్యక్షః సూపకారాస్తు వల్లవాః । ఆరాలికా ఆన్ధసికాః సూదా ఔదనికా గుణాః ।। ౩౬౬.

పౌరోగవుడు అధికారి. వంట చేసే వారు వలవులు. ఆరాలిక, ఆంధసిక, సూడ, ఔదనిక అనే వారు వంటవాళ్లు.

క్లీవేఽగ్వరీషం భ్రాష్టో నా కర్కర్య్యాలుర్గలన్తికా । ఆలిఞ్జరః స్యాన్మణికం సుషవీ కృష్ణజీరకే ।। ౩౬౬.

క్లీవుడు అగ్వరీష అని పిలుస్తారు. వేపిన ధాన్యాన్ని భ్రష్టం అంటారు. కర్కర్య, గలంతిక అనే పదాలు వాడరు. ఆలింజర అనేది రత్నం. సుషవీ అనేది నల్ల జీలకర్ర.

ఆరనాలస్తు కుల్మాషం వాహ్లీకం హిఙ్గు రామఠం । నిశా హరిద్రా పీతా స్త్రీ ఖణ్డే మత్స్యణ్డిఫాణితే ।। ౩౬౬.

ఆరణాలం అనేది పులియబెట్టిన అన్నం. కుల్మాషం ఉడికించిన పప్పు. వాహ్లీకం హింగు. రామఠం ఒక రకమైన మసాలా. నిశా అనేది పసుపు. పీత అంటే పసుపు రంగు. స్త్రీ అంటే ఆడ. ఖండం అంటే ముక్క. మత్స్యండి అనేది ఒక రకమైన మిఠాయి.

కూర్చికా క్షీరవికృతిః స్నిగ్ధం మసృణచిక్కణం । పృథుకః స్యాచ్చిపిటకో ధానా భ్రష్టయవాస్త్రియః ।। ౩౬౬.

కూర్చికా అనేది పాల పదార్థం. స్నిగ్ధం అంటే నూనెపుల్లగా ఉండటం. మృదువుగా, మెత్తగా ఉండడాన్ని మసృణం అంటారు. పృథుకా అనేది అటుకులు. చిపిటకా అనేది నలిపిన ధాన్యం. ధానా అనేవి మహిళలకు వేపిన యవాలు.

జేమనం లేప ఆహారో మాహేయీ సౌరభీ చ గౌః । యుగాదీనాఞ్చ వోఢారో యుగ్యప్రాసఙ్గ్యశాటకాః ।। ౩౬౬.

జేమనం అనేది పేసి. లేపం అంటే ఆహారం. మాహేయి అనేది మహీ ప్రాంతానికి చెందిన ఆవు. సౌరభి అనేది పరిమళభరితమైన ఆవు. యుగాది సమయంలో జువ్వులు మోసేవారు యుక్తజంతువులను నడిపేవారు.