అగ్నిపురాణమ్

పృషదాజ్యం సదధ్యాజ్యే పరమాన్నన్తు పాయసమ్ । ఉపాకృతః పశురసౌ యోఽభిమన్త్ర్య క్రతౌ హతః ।। ౩౬౫.

పెరుగు నెయ్యి కలిపినది, ఉత్తమ అన్నం అంటే పాయసం. యజ్ఞానికి సిద్ధం చేసిన పశువు, మంత్రాలతో అభిషేకించి, కర్మలో బలిచేసేది.

పరమ్పరాకం సమనం ప్రోక్షణఞ్చ బవార్థకమ్ । పూజా నమస్యాఽపచితిః సపర్య్యార్చార్హణాః సమాః ।। ౩౬౫.

పరంపర, తోడుగా ఉండేది, ప్రోక్షణం, దేవుని కోసం చేసే కార్యం; పూజ, నమస్కారం, గౌరవం, సేవ, ఆరాధన, సమర్పణ — ఇవన్నీ ఒకే విధమైనవి.

వరివస్యా తు శుశ్రూషా పరిచర్య్యాప్యుపాసనమ్ । నియమో వ్రతమస్త్రీ తచ్చోపవాసాది పుణ్యకమ్ ।। ౩౬౫.

వరివస్య అంటే సేవ; శ్రద్ధగా చూసుకోవడం కూడా ఉపాసన. నియమం అంటే వ్రతం; అందులో ఉపవాసం, ఇతర పుణ్యకార్యాలు కూడా ఉంటాయి.

ముఖ్యః స్యాత్ ప్రథమః కల్పోఽనుకల్పస్తు తతోఽధమః । కల్పే విధిక్రమౌ జ్ఞేయౌ వివేకః పృథగాత్మతా ।। ౩౬౫.

ప్రధానమైనది మొదటి విధానం; ఉపకల్పం అంటే రెండవది, అది తక్కువ. విధానంలో నియమాల క్రమాన్ని, వివేచనను, వేరుగా ఉన్న స్వభావాన్ని తెలుసుకోవాలి.

సంస్కారపూర్వం గ్రహణం స్యాదుపాకరణం శ్రుతేః । భిక్షుః పరివ్రాట్ కర్మన్దో పారాశర్య్యపి మస్కరీ ।। ౩౬౫.

ముందుగా శుద్ధి చేసి స్వీకరించడమే శాస్త్రోక్తంగా ఉపకరణం. భిక్షువు, పరివ్రాజకుడు, కర్మానుష్ఠానుడు, వ్యాస శిష్యుడు, దండధారి — వీరందరూ వేర్వేరు తపస్వులు.

ఋషయః సత్యవచసః స్నాతకశ్చాప్లుతబ్రతీ । యే నిర్జితేన్ద్రియగ్రామా యతినో యతయశ్చ తే ।। ౩౬౫.

ఋషులు ఎప్పుడూ సత్యవాదులు; స్నాతకుడు, నిరంతర వ్రతాన్ని పాటించేవాడు; ఇంద్రియాలను జయించినవారు యతులు, స్వయంక్రమంగా నియమించుకున్నవారు కూడా యతులే.

శరీరసాధనాపేక్షం నిత్యం యత్ కర్మ్మ తద్యమః । నియమస్తు స యత్ కర్మ్మానిత్యమాగన్తుసాధనమ్ ౩౬౫.

శరీర పోషణకు ఎప్పుడూ చేయాల్సిన పని యమం; ఎప్పుడూ అవసరం లేని, ప్రత్యేకంగా చేసే పని నియమం.

అగ్నిరువాచ మూర్ద్ధాభిషిక్తో రాజన్యో బాహుజః క్షత్రియో విరాట్ । రాజా తు ప్రణతాశేపసామన్తః । స్యాదధీశ్వరః ।। ౩౬౬.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — తలపై అభిషేకం చేయబడినవాడు రాజవంశీయుడు; భుజాలనుండి పుట్టినవాడు క్షత్రియుడు, పరాక్రమవంతుడు. رعజు అంటే رعజ్యాన్ని పాలించే అధిపతి, ప్రజలపై అధికారమున్నవాడు, దేశాధిపతి.

చక్రవర్త్తీ సార్వభౌమో నృపోఽన్యో మణ్డలేశ్వరః । మన్త్రీ ధీసచివోఽమాత్యో మహామాత్రాః ప్రధానకాః ।। ౩౬౬.

సర్వభూముడే చక్రవర్తి; మరో రాజు ప్రాంతాధిపతి. మంత్రి, జ్ఞానమున్న సలహాదారు, ముఖ్యాధికారి, ప్రధాన అధికారులు కూడా ఉంటారు.

ద్రష్టరి వ్యవహారాణాం ప్రాడ్‌వివాకాఽక్షదర్శకౌ । భౌరికః కనకాధ్యక్షోఽథాద్యక్షాధికృతౌ సమౌ ।। ౩౬౬.

న్యాయ వ్యవహారాలను తీర్చేవాడు న్యాయాధిపతి; ప్రధాన న్యాయమూర్తి, పాశక పరిశీలకుడు. ధనాధికారి, బంగారు అధికారి, ఇద్దరు ముఖ్యాధికారులు కూడా ఉంటారు.

అన్తఃపురే త్వధికృతః స్యాదన్తర్వంశికో జనః । సౌవిదల్లాః కఞ్చుకినః స్థాపత్యాః సౌవిదాశ్చ తే ।। ౩౬౬.

అంతఃపురంలో నియమించబడినవాడు అంతర్వంశీయుడు; రక్షకులు, కంచుకధారులు, నిర్మాణకారులు, సేవకులు కూడా అక్కడ ఉంటారు.

షణ్డో వర్షవరస్తుల్యాః సేవకార్థ్యనుజీవినః । విషయానన్తరో రాజా శత్రుమిత్రమతః పరం ।। ౩౬౬.

హిజ్రా, ఏడాది వయస్సున్నవాడు, స్వార్థం కోసం పనిచేసేవారు — వీరందరూ ఒకేలా. రాజు తన రాజ్యానికి దగ్గరగా ఉంటాడు. ఆ తరువాత శత్రువు, మిత్రుడు ఉంటారు.

ఉదాసీనః పరతరః పార్ష్ణిగ్రాహస్తు పృష్ఠతః । చరః స్పశః స్యాత్ప్రణిధిరుత్తరః కాల ఆయతిః ।। ౩౬౬.

తటస్థుడు ఇంకా దూరంగా ఉంటాడు. వెనుక నుంచి దాడిచేసేవాడు వెనుకవాడే. గూఢచారి గమనించేవాడు, సమాచారం చెప్పేవాడు ఇంకా ముఖ్యుడు. కాలం అంటే భవిష్యత్తు.

తత్కాలస్తు తదాత్వం స్యాదుదర్కః ఫలముత్తరం । అదృష్టం వహ్నితోయాది దృష్టం స్వపరచక్రజమ్ ।। ౩౬౬.

ఆ కాలం ఆ సమయంలోనే ఉంటుంది. ఫలితం తర్వాత వస్తుంది. కనబడని దాని స్వభావం అగ్ని, నీటి లాంటిది. కనబడేది మన సైన్యం లేదా శత్రు సైన్యం వల్ల కలుగుతుంది.

భద్రకుమ్భః పూర్ణకుమ్భో భృఙ్గారః కనకాలుకా । ప్రభిన్నో గర్జితో మత్తో వమథుః కరశీకరః ।। ౩౬౬.

మంచి మడుగు, నిండిన మడుగు, బొగ్గు, బంగారు పాత్ర, పగిలినది, గర్జించేది, మత్తులో ఉన్నది, వాంతి చేసేది, చేతి ఆకారంలో ఉన్నది — ఇవన్నీ చెప్పబడ్డాయి.

స్త్రియాం శ్రృణిస్త్వఙ్కుశోఽస్త్రీ పరిస్తోమః కుథో ద్వయోః । కర్ణీరథః ప్రవహణం దోలా ప్రేఙ్‌ఖాదికా స్త్రియాం ।। ౩౬౬.

స్త్రీకి — కొడవలి, యానపదిరి; పురుషుడికి — స్తుతి పాట, దండం; ఇద్దరికీ — చెవి, రథం, వాహనం, ఊయల, అలాగే స్త్రీకి సంబంధించిన ఇతర వస్తువులు.

ఆధోరణా హస్తిపకా హస్త్యారోహా నిషాదినః । భటా యోధాశ్చ యోద్ధారః కఞ్చుకో వారణోఽస్త్రియాం ।। ౩౬౬.

ఏనుగు సంరక్షకుడు, ఏనుగు పాళీ, ఏనుగు పైకారి, వేటగాడు, సైనికుడు, యోధుడు, పోరాడేవాడు, కవచం, స్త్రీకి రక్షణ కవచం.

శీర్షణ్యఞ్చ శిరస్త్రేఽథ తనుత్రం వర్మ్మ దంశనం । ఆముక్తః ప్రతిముక్తశ్చ పినద్ధశ్చాపినద్ధవత్ ।। ౩౬౬.

తల కవచం, తలపాగా, శరీర కవచం, రక్షణ కవచం, పూర్తిగా కప్పబడినవాడు, కొంతవరకు కప్పబడినవాడు, కట్టబడినవాడు, కట్టబడనివాడిలా ఉన్నవాడు.

వ్యూహస్తు బలవిన్యాసశ్చక్రఞ్చానీకమస్త్రియాం । ఏకేభైకరథా త్ర్యశ్వాః పత్తిః వఞ్చపదాతికాః ।। ౩౬౬.

వ్యూహం అంటే సైన్యాన్ని పద్ధతిగా ఏర్పాటు చేయడం. చక్రం, ముందువరుస స్త్రీకి. ఒక్క ఏనుగు, ఒక్క రథం, మూడు గుర్రాలు, కాలాళ్లు, మోసం చేసే కాలాళ్లు కూడా ఉంటారు.

పత్త్యఙ్గైస్త్రిగుణైః సర్వైః క్రమాదాఖ్యా యథోత్తరం । సేనాముఖం గుల్మగణై వాహినీ పృతనా చమూః ।। ౩౬౬.

పదతుల మూడు భాగాలతో, పేర్లు వరుసగా: సేనాముఖం, గుంపు, గణం, వాహినీ, పృతన, చమూ అని పిలుస్తారు.

అనీకినీ దశానీకిన్యోఽక్షోహిణ్యో గజీదిభిః । ధనుః కోదణ్డఇష్వాసౌ కోటిరస్యాటనీ స్మృతా ।। ౩౬౬.

ఒక చమూ, పది చమూలు, గజాలు, గుర్రాలతో కూడిన అక్షౌహిణి; విల్లు, కోదండం, ఇషు విల్లు వాడేవారికి; కోటి, అటని అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.

నస్తకస్తు ధనుర్మధ్యం మౌర్వీ జ్యా శిఞ్జినీ గుణః । పృషత్‌కబాణవిశిఖా అజిహ్మగఖగాశుగాః ।। ౩౬౬.

విల్లులో మధ్య భాగం నస్తకం, దారం మౌర్వీ, తాడు జ్యా, నరము గుణం. బాణాలు, బాణపు దండాలు, నేరుగా, వేగంగా, పదునైనవి.

తూణోపాసఙ్గతూణీరనిషఙ్గా ఇషుధిర్ద్వయోః। అసిర్ఋష్టిశ్చ నిస్త్రిశః కరవాలః కృపాణవత్ ।। ౩౬౬.

తుప్పసంచి, పక్కసంచి, కవచం, ఇద్దరికీ సంచి; ఖడ్గం, భుజం, రెండు వైపులా పదునైన ఖడ్గం, వంకర ఖడ్గం, చిన్న కత్తి.

సరుః ఖఙ్గస్య ముష్టౌ స్యాదీలీ తు కరపాలికా । ద్వయోః కుఠారః సుధితిః ఛురికా చాసిపుత్రికా ।। ౩౬౬.

ఖడ్గానికి పట్టీ, చేతికి చిన్న కవచం; ఇద్దరికీ — గొడ్డలి, పదునైన ఆయుధం, కత్తి, చిన్న ఖడ్గం.

ప్రాసస్తు కున్తో విజ్ఞేయః సర్వలా తోమరోఽస్త్రియాం । వైతాలికా బోధకరా మాగధా వన్దినస్తుతౌ ।। ౩౬౬.

ప్రాసం అంటే కుంతి, టోమరము అందరికీ ఆయుధం. పాటలు పాడేవారు, మేల్కొలిపేవారు, మాగధులు, స్తుతి పాడేవారు.

సంశప్తకాస్తు సమయాత్సఙ్గ్గ్రామాదనివర్త్తినః । పతాకా వైజయన్తీ స్యాత్ కేతనం ధ్వజమస్త్రియాం ।। ౩౬౬.

పోరాటంలో వెనక్కి తగ్గకుండా ప్రమాణం చేసినవారు సంశప్తకులు. జెండా, విజయపతాక, ధ్వజం, కేతనం ఆయుధాలు.

అహం పూర్వమహం పూర్వ్వమిత్యహంపూర్వ్వికా స్త్రియాం । అహమహమికా సా స్యాద్యోఽహఙ్కారః పరస్పరమ్ ।। ౩౬౬.

స్త్రీలో — 'నేనే ముందు, నేనే ముందు' అని; పురుషునిలో — 'నేనే ముందు' అని భావించేవాడు. దీనిని అహంపూర్విక అని అంటారు. ఇది పరస్పర అహంకారం.

శక్తిః పరాక్రమః ప్రాణః శౌర్య్యం స్థానసహోబలం । మూర్ఛా తు కశ్మలం మోహోఽప్యవమర్ద్దస్తు పీड़़నం ।। ౩౬౬.

శక్తి, పరాక్రమం, ప్రాణం, శౌర్యం, స్థిరంగా ఉండే బలం; మూర్ఛ అనగా మూర్ఛ, మోహం అనగా మాయ, అవమానం అనగా బాధ.

అభ్యవస్కన్దనన్త్వభ్యాసాదనం విజయో జయః । నిర్వాసనం సంజ్ఞపనం సారణం ప్రతిఘాతనం ।। ౩౬౬.

ముందుకు పోవడం, దాడి చేయడం, అభ్యాసం, విజయము, జయం, వెలివేయడం, ప్రకటించడం, కదలిక, ప్రతిఘటన.