అగ్నిపురాణమ్

కమ్బుగ్రీవా త్రిరేఖా సాఽవటుర్ఘాటా కృకాటికా । అధః స్యాచ్చివుకఞ్చౌష్ఠాదథ గణ్డౌ గలో హనుః ।। ౩౬౪.

మెడపై మూడు మడతలు ఉంటే కంబుగ్రీవ. గొంతు లోయను అవటు లేదా ఘాటా అంటారు. మెడ పక్క భాగాన్ని కృకాటికా అంటారు. దిగువన కింద턱, కింద పెదవి, తర్వాత చెంపలు, గొంతు, హనువు ఉంటాయి.

అపాఙ్గౌ నేత్రయోరన్తౌ కటాక్షోఽపాఙ్గదర్శనే । చికురః కున్తలో బాలః ప్రతికర్మ ప్రసాధనమ్ ।। ౩౬౪.

కళ్ల బయట మూలలను అపాంగం, లోపలి మూలలను అంతం అంటారు. పక్క చూపు కటాక్షం లేదా అపాంగదర్శనం. తలపై జుట్టు చికురం లేదా కుంతలం. చిన్నవాడిని బాలుడు అంటారు. అలంకరణను ప్రతికర్మ లేదా ప్రసాధనం అంటారు.

ఆకల్పవేశౌ నేపథ్యం ప్రత్యక్షం ఖేలయోగజమ్ । చూड़ామణిః శిరోరత్నం తరలో హారమధ్యగః ।। ౩౬౪.

అలంకరణ, వస్త్రధారణను ఆకల్పం, వేషం అంటారు. నాటక వేషాన్ని నేపథ్యం అంటారు. కనబడేది ప్రత్యక్షం, ఆట కోసం వేసేది ఖేలయోగం. తలపై ఉన్న ముత్యపు అలంకారం చూడామణి, తల అలంకారం శిరోరత్నం. వదులుగా ఉన్న హారం తరలహారం, మధ్యలో ఉన్న హారం హారమధ్యకం.

కర్ణికా తాలపత్రం స్యాల్లమ్బనం స్యాల్లలన్తికా । మఞ్జీరో నూపురం పాదే కిఙ్గిణీ క్షుద్రఘణ్టికా ।। ౩౬౪.

పుష్పమధ్య భాగాన్ని కర్ణిక అంటారు; తాళపత్రం అంటే ఆకు. వేలాడే అలంకారాన్ని లలంటిక అంటారు; నుదుటిపై ధరించే అలంకారం లలాటపట్టా. కాళ్లకు వేసే మంజీరాలు నూపురాలు; చిన్న గంటను కింకిణి అంటారు.

దైర్ఘ్యమాయామ ఆరోహః పరిణాహో విశాలతా । పటచ్చరం జీర్ణవస్త్రం సంవ్యానఞ్చోత్తరీయకమ్ ।। ౩౬౪.

పొడవు, వెడల్పు, ఎత్తు, చుట్టుకొలత, విశాలత — ఇవి అన్నీ పరిమాణాలు. పట్టు అంచు, పాతబట్ట, పై కప్పు, భుజంపై వేసే వస్త్రం కూడా ఉన్నాయి.

రచనా స్యాత్ పరిస్పన్ద ఆభోగః పరిపూర్ణతా । సముద్‌గకః సమ్పుటకః ప్రతిగ్రాహః పతద్గ్రహః ।। ౩౬౪.

రచన అంటే ఏర్పాటుచేయడం; కదలిక అంటే చలనం. చుట్టుముట్టడం అంటే ఆవరించడం; పరిపూర్ణత అంటే సంపూర్ణత. పెట్టె, డబ్బా, స్వీకరించేది, పట్టుకునేది — ఇవన్నీ వేర్వేరు పాత్రలు.

అగ్నిరువాచ వంశోఽన్వవాయో గోత్రం స్యాత్ కులాన్యభిజనాన్వయౌ । మన్త్రవ్యాఖ్యాకృదాచార్య్య ఆదేష్ట త్వధ్వరే వ్రతీ ।। ౩౬౫.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — వంశం అంటే కుటుంబ పరంపర; గోత్రం అంటే పూర్వీకుల వంశం. కుటుంబాలు, గొప్ప వంశాలు అన్నీ వంశావళి. మంత్రాన్ని వివరించేవాడు ఆచార్యుడు; యజ్ఞంలో ఉపదేశించేవాడు గురువు; వ్రతాన్ని పాటించేవాడు వ్రతధారి.

యష్టా చ యజమానః స్యాత్ జ్ఞాత్వారమ్భ ఉపక్రమః । సతీర్థ్యాశ్చైకగురవః సభ్యాః సామాజికాస్తథా ।। ౩౬౫.

యజ్ఞం చేయువాడు యజమాని; ప్రారంభాన్ని తెలుసుకోవడం ప్రారంభం. ఒకే గురువుతో చదువుకున్నవారు సహపాఠులు; సభలో ఉన్నవారు, సభ్యులు కూడా అలాగే.

సభాసదః సభాస్తారా ఋత్విజో యాజకాశ్చ తే । అద్వర్థూద్‌గాతృహోతారో యజుఃసామర్గ్విదః క్రమాత్ ।। ౩౬౫.

సభలో ఉన్నవారు సభాసదులు; సభలో ప్రముఖులు సభాస్తారులు; యజ్ఞంలో కర్మకాండ నిర్వహించేవారు ఋత్వికులు, యజ్ఞం చేసే వారు యాజకులు. ఉద్గాత, హోత, యజుర్వేద, సామవేదం తెలిసినవారు కూడా వరుసగా ఉంటారు.

చషాలో యూపకటకః సమే స్థణ్డిలచత్వరే । ఆమిక్షా సా శ్రృతోష్ణే యా క్షఈరే స్యాద్దధియోగతః ।। ౩౬౫.

కప్పు, యాగశిల్పం, సమతలమైన ప్రదేశం, నాలుగు మూలల వేదిక; వేడి నెయ్యి, పాలు కలిపిన నెయ్యి, పెరుగు కలిపిన నెయ్యి కూడా ఉన్నాయి.

పృషదాజ్యం సదధ్యాజ్యే పరమాన్నన్తు పాయసమ్ । ఉపాకృతః పశురసౌ యోఽభిమన్త్ర్య క్రతౌ హతః ।। ౩౬౫.

పెరుగు నెయ్యి కలిపినది, ఉత్తమ అన్నం అంటే పాయసం. యజ్ఞానికి సిద్ధం చేసిన పశువు, మంత్రాలతో అభిషేకించి, కర్మలో బలిచేసేది.

పరమ్పరాకం సమనం ప్రోక్షణఞ్చ బవార్థకమ్ । పూజా నమస్యాఽపచితిః సపర్య్యార్చార్హణాః సమాః ।। ౩౬౫.

పరంపర, తోడుగా ఉండేది, ప్రోక్షణం, దేవుని కోసం చేసే కార్యం; పూజ, నమస్కారం, గౌరవం, సేవ, ఆరాధన, సమర్పణ — ఇవన్నీ ఒకే విధమైనవి.

వరివస్యా తు శుశ్రూషా పరిచర్య్యాప్యుపాసనమ్ । నియమో వ్రతమస్త్రీ తచ్చోపవాసాది పుణ్యకమ్ ।। ౩౬౫.

వరివస్య అంటే సేవ; శ్రద్ధగా చూసుకోవడం కూడా ఉపాసన. నియమం అంటే వ్రతం; అందులో ఉపవాసం, ఇతర పుణ్యకార్యాలు కూడా ఉంటాయి.

ముఖ్యః స్యాత్ ప్రథమః కల్పోఽనుకల్పస్తు తతోఽధమః । కల్పే విధిక్రమౌ జ్ఞేయౌ వివేకః పృథగాత్మతా ।। ౩౬౫.

ప్రధానమైనది మొదటి విధానం; ఉపకల్పం అంటే రెండవది, అది తక్కువ. విధానంలో నియమాల క్రమాన్ని, వివేచనను, వేరుగా ఉన్న స్వభావాన్ని తెలుసుకోవాలి.

సంస్కారపూర్వం గ్రహణం స్యాదుపాకరణం శ్రుతేః । భిక్షుః పరివ్రాట్ కర్మన్దో పారాశర్య్యపి మస్కరీ ।। ౩౬౫.

ముందుగా శుద్ధి చేసి స్వీకరించడమే శాస్త్రోక్తంగా ఉపకరణం. భిక్షువు, పరివ్రాజకుడు, కర్మానుష్ఠానుడు, వ్యాస శిష్యుడు, దండధారి — వీరందరూ వేర్వేరు తపస్వులు.

ఋషయః సత్యవచసః స్నాతకశ్చాప్లుతబ్రతీ । యే నిర్జితేన్ద్రియగ్రామా యతినో యతయశ్చ తే ।। ౩౬౫.

ఋషులు ఎప్పుడూ సత్యవాదులు; స్నాతకుడు, నిరంతర వ్రతాన్ని పాటించేవాడు; ఇంద్రియాలను జయించినవారు యతులు, స్వయంక్రమంగా నియమించుకున్నవారు కూడా యతులే.

శరీరసాధనాపేక్షం నిత్యం యత్ కర్మ్మ తద్యమః । నియమస్తు స యత్ కర్మ్మానిత్యమాగన్తుసాధనమ్ ౩౬౫.

శరీర పోషణకు ఎప్పుడూ చేయాల్సిన పని యమం; ఎప్పుడూ అవసరం లేని, ప్రత్యేకంగా చేసే పని నియమం.

అగ్నిరువాచ మూర్ద్ధాభిషిక్తో రాజన్యో బాహుజః క్షత్రియో విరాట్ । రాజా తు ప్రణతాశేపసామన్తః । స్యాదధీశ్వరః ।। ౩౬౬.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — తలపై అభిషేకం చేయబడినవాడు రాజవంశీయుడు; భుజాలనుండి పుట్టినవాడు క్షత్రియుడు, పరాక్రమవంతుడు. رعజు అంటే رعజ్యాన్ని పాలించే అధిపతి, ప్రజలపై అధికారమున్నవాడు, దేశాధిపతి.

చక్రవర్త్తీ సార్వభౌమో నృపోఽన్యో మణ్డలేశ్వరః । మన్త్రీ ధీసచివోఽమాత్యో మహామాత్రాః ప్రధానకాః ।। ౩౬౬.

సర్వభూముడే చక్రవర్తి; మరో రాజు ప్రాంతాధిపతి. మంత్రి, జ్ఞానమున్న సలహాదారు, ముఖ్యాధికారి, ప్రధాన అధికారులు కూడా ఉంటారు.

ద్రష్టరి వ్యవహారాణాం ప్రాడ్‌వివాకాఽక్షదర్శకౌ । భౌరికః కనకాధ్యక్షోఽథాద్యక్షాధికృతౌ సమౌ ।। ౩౬౬.

న్యాయ వ్యవహారాలను తీర్చేవాడు న్యాయాధిపతి; ప్రధాన న్యాయమూర్తి, పాశక పరిశీలకుడు. ధనాధికారి, బంగారు అధికారి, ఇద్దరు ముఖ్యాధికారులు కూడా ఉంటారు.

అన్తఃపురే త్వధికృతః స్యాదన్తర్వంశికో జనః । సౌవిదల్లాః కఞ్చుకినః స్థాపత్యాః సౌవిదాశ్చ తే ।। ౩౬౬.

అంతఃపురంలో నియమించబడినవాడు అంతర్వంశీయుడు; రక్షకులు, కంచుకధారులు, నిర్మాణకారులు, సేవకులు కూడా అక్కడ ఉంటారు.

షణ్డో వర్షవరస్తుల్యాః సేవకార్థ్యనుజీవినః । విషయానన్తరో రాజా శత్రుమిత్రమతః పరం ।। ౩౬౬.

హిజ్రా, ఏడాది వయస్సున్నవాడు, స్వార్థం కోసం పనిచేసేవారు — వీరందరూ ఒకేలా. రాజు తన రాజ్యానికి దగ్గరగా ఉంటాడు. ఆ తరువాత శత్రువు, మిత్రుడు ఉంటారు.

ఉదాసీనః పరతరః పార్ష్ణిగ్రాహస్తు పృష్ఠతః । చరః స్పశః స్యాత్ప్రణిధిరుత్తరః కాల ఆయతిః ।। ౩౬౬.

తటస్థుడు ఇంకా దూరంగా ఉంటాడు. వెనుక నుంచి దాడిచేసేవాడు వెనుకవాడే. గూఢచారి గమనించేవాడు, సమాచారం చెప్పేవాడు ఇంకా ముఖ్యుడు. కాలం అంటే భవిష్యత్తు.

తత్కాలస్తు తదాత్వం స్యాదుదర్కః ఫలముత్తరం । అదృష్టం వహ్నితోయాది దృష్టం స్వపరచక్రజమ్ ।। ౩౬౬.

ఆ కాలం ఆ సమయంలోనే ఉంటుంది. ఫలితం తర్వాత వస్తుంది. కనబడని దాని స్వభావం అగ్ని, నీటి లాంటిది. కనబడేది మన సైన్యం లేదా శత్రు సైన్యం వల్ల కలుగుతుంది.

భద్రకుమ్భః పూర్ణకుమ్భో భృఙ్గారః కనకాలుకా । ప్రభిన్నో గర్జితో మత్తో వమథుః కరశీకరః ।। ౩౬౬.

మంచి మడుగు, నిండిన మడుగు, బొగ్గు, బంగారు పాత్ర, పగిలినది, గర్జించేది, మత్తులో ఉన్నది, వాంతి చేసేది, చేతి ఆకారంలో ఉన్నది — ఇవన్నీ చెప్పబడ్డాయి.

స్త్రియాం శ్రృణిస్త్వఙ్కుశోఽస్త్రీ పరిస్తోమః కుథో ద్వయోః । కర్ణీరథః ప్రవహణం దోలా ప్రేఙ్‌ఖాదికా స్త్రియాం ।। ౩౬౬.

స్త్రీకి — కొడవలి, యానపదిరి; పురుషుడికి — స్తుతి పాట, దండం; ఇద్దరికీ — చెవి, రథం, వాహనం, ఊయల, అలాగే స్త్రీకి సంబంధించిన ఇతర వస్తువులు.

ఆధోరణా హస్తిపకా హస్త్యారోహా నిషాదినః । భటా యోధాశ్చ యోద్ధారః కఞ్చుకో వారణోఽస్త్రియాం ।। ౩౬౬.

ఏనుగు సంరక్షకుడు, ఏనుగు పాళీ, ఏనుగు పైకారి, వేటగాడు, సైనికుడు, యోధుడు, పోరాడేవాడు, కవచం, స్త్రీకి రక్షణ కవచం.

శీర్షణ్యఞ్చ శిరస్త్రేఽథ తనుత్రం వర్మ్మ దంశనం । ఆముక్తః ప్రతిముక్తశ్చ పినద్ధశ్చాపినద్ధవత్ ।। ౩౬౬.

తల కవచం, తలపాగా, శరీర కవచం, రక్షణ కవచం, పూర్తిగా కప్పబడినవాడు, కొంతవరకు కప్పబడినవాడు, కట్టబడినవాడు, కట్టబడనివాడిలా ఉన్నవాడు.

వ్యూహస్తు బలవిన్యాసశ్చక్రఞ్చానీకమస్త్రియాం । ఏకేభైకరథా త్ర్యశ్వాః పత్తిః వఞ్చపదాతికాః ।। ౩౬౬.

వ్యూహం అంటే సైన్యాన్ని పద్ధతిగా ఏర్పాటు చేయడం. చక్రం, ముందువరుస స్త్రీకి. ఒక్క ఏనుగు, ఒక్క రథం, మూడు గుర్రాలు, కాలాళ్లు, మోసం చేసే కాలాళ్లు కూడా ఉంటారు.