అగ్నిపురాణమ్

కాన్తార్థినీ తు యా యాతి సఙ్కేతం సాఽభిసారికా । కులటా పుంశ్చల్యసతీ నగ్నికా స్త్రీ చ కోటవీ ।। ౩౬౪.

తన ప్రియుడిని కలవడానికి వెళ్లే స్త్రీని అభిసారిక అంటారు. కులట, పుంచలీ, అసతి, నగ్నిక, కోటవి ఇవన్నీ స్త్రీలింగ పదాలు.

కాత్యాయన్యర్ద్ధవృద్ధా యా సైరిన్ధ్రీ పరవేశ్మగా । అసిక్నీ స్యాదవృద్ధా యా మలినీ తు రజస్వలా ।। ౩౬౪.

కాత్యాయనీ అనగా అరవయస్సు స్త్రీ. సైరింద్రీ అనగా పరఇల్లు వెళ్లే స్త్రీ. అసిక్నీ అనగా యువతి. మలినీ అనగా రజస్వల స్త్రీ.

వారస్త్రీ గణికా వేశ్యా భ్రాతృజాయాస్తు యాతరః । ననాన్దా తు స్వసా పత్యుః సపిణ్డాస్తు సనాభయః ।। ౩౬౪.

వారస్త్రీ, గణిక, వేశ్య, అన్నయ్య భార్యను యాతర అంటారు. ననాంద అనగా భర్త సోదరి. సపిండ అనగా ఒకే వంశానికి చెందినవారు. సనాభయ అనగా ఒకే గర్భం నుంచి పుట్టినవారు.

సమానోదర్య్యసోదర్య్యసగర్భసహజాస్సమాః । యగోత్రబన్ధవజ్ఞాతిబన్ధుస్వస్వజనాః సమాః ।। ౩౬౪.

సమానోదర్య, సోదర్య, సగర్భ, సహజ అనే పదాలు సమానమైనవారు. గోత్రబంధు, వజ్ఞాతి, బంధు, స్వజన అనే పదాలు కూడా సమానమైనవారు.

దమ్పతీ జమ్పతీ భార్య్యాపతీ జాయాపతీ చ తౌ । గర్భాశయో జరాయుః స్యాదుల్వఞ్చ కలలోఽస్త్రియాం ।। ౩౬౪.

దంపతులు, జంపతులు, భార్యాపతి, జాయాపతి అనగా భార్యాభర్తలు. గర్భాశయం, జరాయువు, ఉల్బ, కలల ఇవన్నీ స్త్రీలింగ పదాలు.

గర్భో భ్రుణ ఇమౌ తుల్యౌ క్లీవం శణ్డో నపుంసకమ్ । స్యాదుత్తానశ్యో డిమ్భో బాలో మాణవకః స్మృతః ।। ౩౬౪.

గర్భం, భ్రుణం రెండూ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. నపుంసకుడు, శండుడు, క్లీవుడు అని పిలుస్తారు. పైకి పడుకుని ఉన్న చిన్నపిల్లాడిని డింబం అంటారు. చిన్నపిల్లవాడిని బాలుడు లేదా మాణవకుడు అని అంటారు.

పిచిణ్డిలో వృహత్‌కుక్షిరవభ్రటో నతనాసికే । వికలాఙ్గస్తు పోగణ్డ ఆరోగ్యం స్యాదనామయమ్ ।। ౩౬౪.

పొట్ట ఉబ్బిన పిల్లవాడిని పిచిండిలుడు అంటారు. పెద్ద పొట్ట ఉన్నవాడు వృహత్కుక్షి. నాభి బయటకు వచ్చిందంటే అవభ్రటుడు. ముక్కు పిడతగా ఉంటే నతనాసికుడు. అవయవాలు సరిగా లేనివాడు వికలాంగుడు. కొంత వయస్సు వచ్చిన బాలుడు పోగండుడు. ఆరోగ్యం అంటే రోగం లేకుండా ఉండటం అనామయం.

అనాహస్తు విబన్ధః స్యాద్‌గ్రహణీ రుక్‌ప్రవాహికా । వీజవీర్య్యేన్ద్రియం శుక్రం పలలం క్రవ్యమామిషం ।। ౩౬౪.

వాయువు పొంగిపోవడం అనాహం, మలబద్ధకం విబంధం, పేగులు బాగా పనిచేయకపోవడం గ్రహణి, నొప్పి రుక్కు, విరేచనం ప్రవాహిక. వీర్యాన్ని విత్తు, వీర్యం, ఇంద్రియం అంటారు. శుక్రం కూడా వీర్యమే. మాంసాన్ని పలలం, మాంసాన్ని క్రవ్యము, మాంసం అని కూడా అంటారు.

వుక్కాఽగ్రమాంసం హృదయం హృన్మేదస్తు వపా వసా । పశ్చాద్గ్రీవా శిరా మన్యా నాడీ తు ధమనిః శిరా ।। ౩౬౪.

నాలుక చివరను వుక్కా అంటారు. ముందువైపు మాంసం అగ్రమాంసం. హృదయం అంటే గుండె. హృదయానికి చుట్టూ ఉన్న కొవ్వు హృన్మేద. పొట్టలోని పొర వపా, కొవ్వు వసా. మెడ వెనుక భాగం పశ్చాద్గ్రీవా. రక్తనాళాలు శిరలు, ధమనులు మన్యా, నాళి అంటే నాడి, ధమనిని కూడా ధమని అంటారు.

తిలకం క్లోమ మస్తిష్కం దూషికా నేత్రయోర్మలమ్ । అన్త్రం పురీ తద్‌గుల్మస్తు ప్లీహా పుంస్యఽథ వస్నసా ।। ౩౬౪.

ముఖంపై ఉన్న చిన్న మచ్చ తిలకం. అగ్నాశయాన్ని క్లోమం అంటారు. మెదడు మస్తిష్కం. కళ్లలో నుంచి వచ్చే మలిన పదార్థం దూషికా, కళ్ల మలినాన్ని మలం అంటారు. పేగులు అంత్రము, పేగు చివర పురీ, పొట్టలో గడ్డ గుల్మం, ప్లీహా అంటే ప్లీహ, వృషణం పురుషాంగం, వసనసా అంటే వీర్యనాళం.

స్నాయుః స్రియాం కాలఖణ్డయకృతీ తు ఽసమే ఇమే । స్యాత్ కర్పూరః కపాలోఽస్త్రీ కీకసఙ్కుల్యమస్థి చ ।। ౩౬౪.

నరాన్ని స్నాయువు అంటారు, స్త్రీలో దాన్ని శ్రియా అంటారు. కాలాన్ని భాగంగా కేటాయించడాన్ని కాలఖండం అంటారు. మజ్జను తయారు చేసే అవయవం యకృత్. కర్పూరం అంటే కర్పూరం, తల బొమ్మ కపాలం, స్త్రీలో తల బొమ్మ అస్త్రీ. కీళ్ల మధ్య ఉన్న కండరాన్ని కీక, కీళ్ల ముద్దను సంకులి, ఎముకను అస్తి అంటారు.

స్యాచ్ఛరీరాస్థిన కఙ్కాలః పృష్ఠాస్థిన తు కశేరుకా । శిరోఽల్థని కరోటిః స్త్రీ పార్శ్వాస్థని తు పర్శుకా ।। ౩౬౪.

శరీరంలోని ఎముకల సముదాయాన్ని కంకాళం అంటారు. వెన్నెముక ఎముకను కశేరుక. తల బొమ్మను కరోటి అంటారు. స్త్రీలో పక్కవైపు ఎముకను పర్షుకా అంటారు.

అఙ్గం ప్రతీకోఽవయవః శరీరం వర్ష్మ విగ్రహః । కటో నా శ్రోణిఫలకం కటిః శ్రోణిః కకుద్మతీ ।। ౩౬౪.

శరీర భాగాన్ని అంగం అంటారు. భాగాన్ని ప్రతీక, అవయవాన్ని అవయవం అంటారు. శరీరాన్ని శరీరం, వర్ష్మ, విగ్రహం అని కూడా అంటారు. నడుము ఎముకను కట, పెల్విస్ ఎముకను శ్రోణిఫలకం, నడుము కటి, పక్కవైపు శ్రోణి, కొమ్ము ఉన్నవాడిని కకుద్మతి అంటారు.

పశ్చాన్నితమ్వః స్త్రీకట్యాః క్లీవే తు జఘనం పురః । కూపకౌ తు నితమ్బస్థౌ ద్వయహీనే కకున్దరే ।। ౩౬౪.

స్త్రీలలో వెనుకవైపు ఉన్న నితంబాలు నితంబం అంటారు. నపుంసకునికి ముందు భాగంలో ఉన్న నితంబాన్ని జగనంగా అంటారు. నడుము పక్కలలో రెండు లోయలు కూపకాలు, అవి రెండూ లేకపోతే కకుందరంగా అంటారు.

స్త్రియాం స్పిచౌ కటిప్రోథావుపస్థో వక్ష్యమాణయోః । భగం యోనిర్ద్వయోః శిశ్నో మేఢ్రో మేహనశేఫసీ ।। ౩౬౪.

స్త్రీలలో నడుము పక్కలపై రెండు ఉబ్బిన భాగాలు స్పికా, కటిప్రోతం. మధ్య భాగాన్ని ఉపస్థం అంటారు, దీనిని తరువాత వివరించబడుతుంది. స్త్రీల యోని భాగాన్ని భాగం లేదా యోని అంటారు. పురుషులలో లింగాన్ని శిశ్నం, మేఢ్రం, మేహనశేఫసి అంటారు.

ప్రాదేశతాలగోకర్ణాస్తర్జన్యాదియుతే తతే । అఙ్గుష్ఠే సకనిష్ఠో స్యాద్వితస్తిర్ద్వాదశాఙ్గులః ।। ౩౬౪.

చేతి పీఠం, పాదం, చెవి వరుసగా ప్రాదేశం, తాళం, గోకర్ణం. చూపుడు వేళి మొదలైనవి తటాలు. బొటనవేలు, చిన్నవేలు కలిపి సకనిష్ఠం. రెండు చేతుల మధ్య పరిమాణాన్ని విటస్తి అంటారు, అది పన్నెండు అంగుళాలు.

పాణౌ చపేటప్రతలప్రహస్తా విస్తృతాఙ్గులౌ । బద్ధముష్టికరో రత్నిరరత్నిః స కనిష్ఠవాన్ ।। ౩౬౪.

చేతిని పాణి అంటారు. చేతి పీఠాన్ని చపేట, ప్రతలప్రహస్తం అంటారు. వేళ్లు విప్పిన చేతిని విస్తృతాంగుళం అంటారు. ముట్టికట్టిన చేయి బద్ధముష్టి, చేయి కరం. ఒక వేళి పొడవు రత్ని, మోచేతి వరకు అరత్ని, చిన్నవేలు కలిపితే సకనిష్ఠవాన్ అంటారు.

కమ్బుగ్రీవా త్రిరేఖా సాఽవటుర్ఘాటా కృకాటికా । అధః స్యాచ్చివుకఞ్చౌష్ఠాదథ గణ్డౌ గలో హనుః ।। ౩౬౪.

మెడపై మూడు మడతలు ఉంటే కంబుగ్రీవ. గొంతు లోయను అవటు లేదా ఘాటా అంటారు. మెడ పక్క భాగాన్ని కృకాటికా అంటారు. దిగువన కింద턱, కింద పెదవి, తర్వాత చెంపలు, గొంతు, హనువు ఉంటాయి.

అపాఙ్గౌ నేత్రయోరన్తౌ కటాక్షోఽపాఙ్గదర్శనే । చికురః కున్తలో బాలః ప్రతికర్మ ప్రసాధనమ్ ।। ౩౬౪.

కళ్ల బయట మూలలను అపాంగం, లోపలి మూలలను అంతం అంటారు. పక్క చూపు కటాక్షం లేదా అపాంగదర్శనం. తలపై జుట్టు చికురం లేదా కుంతలం. చిన్నవాడిని బాలుడు అంటారు. అలంకరణను ప్రతికర్మ లేదా ప్రసాధనం అంటారు.

ఆకల్పవేశౌ నేపథ్యం ప్రత్యక్షం ఖేలయోగజమ్ । చూड़ామణిః శిరోరత్నం తరలో హారమధ్యగః ।। ౩౬౪.

అలంకరణ, వస్త్రధారణను ఆకల్పం, వేషం అంటారు. నాటక వేషాన్ని నేపథ్యం అంటారు. కనబడేది ప్రత్యక్షం, ఆట కోసం వేసేది ఖేలయోగం. తలపై ఉన్న ముత్యపు అలంకారం చూడామణి, తల అలంకారం శిరోరత్నం. వదులుగా ఉన్న హారం తరలహారం, మధ్యలో ఉన్న హారం హారమధ్యకం.

కర్ణికా తాలపత్రం స్యాల్లమ్బనం స్యాల్లలన్తికా । మఞ్జీరో నూపురం పాదే కిఙ్గిణీ క్షుద్రఘణ్టికా ।। ౩౬౪.

పుష్పమధ్య భాగాన్ని కర్ణిక అంటారు; తాళపత్రం అంటే ఆకు. వేలాడే అలంకారాన్ని లలంటిక అంటారు; నుదుటిపై ధరించే అలంకారం లలాటపట్టా. కాళ్లకు వేసే మంజీరాలు నూపురాలు; చిన్న గంటను కింకిణి అంటారు.

దైర్ఘ్యమాయామ ఆరోహః పరిణాహో విశాలతా । పటచ్చరం జీర్ణవస్త్రం సంవ్యానఞ్చోత్తరీయకమ్ ।। ౩౬౪.

పొడవు, వెడల్పు, ఎత్తు, చుట్టుకొలత, విశాలత — ఇవి అన్నీ పరిమాణాలు. పట్టు అంచు, పాతబట్ట, పై కప్పు, భుజంపై వేసే వస్త్రం కూడా ఉన్నాయి.

రచనా స్యాత్ పరిస్పన్ద ఆభోగః పరిపూర్ణతా । సముద్‌గకః సమ్పుటకః ప్రతిగ్రాహః పతద్గ్రహః ।। ౩౬౪.

రచన అంటే ఏర్పాటుచేయడం; కదలిక అంటే చలనం. చుట్టుముట్టడం అంటే ఆవరించడం; పరిపూర్ణత అంటే సంపూర్ణత. పెట్టె, డబ్బా, స్వీకరించేది, పట్టుకునేది — ఇవన్నీ వేర్వేరు పాత్రలు.

అగ్నిరువాచ వంశోఽన్వవాయో గోత్రం స్యాత్ కులాన్యభిజనాన్వయౌ । మన్త్రవ్యాఖ్యాకృదాచార్య్య ఆదేష్ట త్వధ్వరే వ్రతీ ।। ౩౬౫.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — వంశం అంటే కుటుంబ పరంపర; గోత్రం అంటే పూర్వీకుల వంశం. కుటుంబాలు, గొప్ప వంశాలు అన్నీ వంశావళి. మంత్రాన్ని వివరించేవాడు ఆచార్యుడు; యజ్ఞంలో ఉపదేశించేవాడు గురువు; వ్రతాన్ని పాటించేవాడు వ్రతధారి.

యష్టా చ యజమానః స్యాత్ జ్ఞాత్వారమ్భ ఉపక్రమః । సతీర్థ్యాశ్చైకగురవః సభ్యాః సామాజికాస్తథా ।। ౩౬౫.

యజ్ఞం చేయువాడు యజమాని; ప్రారంభాన్ని తెలుసుకోవడం ప్రారంభం. ఒకే గురువుతో చదువుకున్నవారు సహపాఠులు; సభలో ఉన్నవారు, సభ్యులు కూడా అలాగే.

సభాసదః సభాస్తారా ఋత్విజో యాజకాశ్చ తే । అద్వర్థూద్‌గాతృహోతారో యజుఃసామర్గ్విదః క్రమాత్ ।। ౩౬౫.

సభలో ఉన్నవారు సభాసదులు; సభలో ప్రముఖులు సభాస్తారులు; యజ్ఞంలో కర్మకాండ నిర్వహించేవారు ఋత్వికులు, యజ్ఞం చేసే వారు యాజకులు. ఉద్గాత, హోత, యజుర్వేద, సామవేదం తెలిసినవారు కూడా వరుసగా ఉంటారు.