అగ్నిపురాణమ్

వంశే త్వక్సారకర్మ్మారవేణుమస్కరతేజనాః । ఛత్రాతిచ్ఛత్రపాలఘ్నీ మాలాతృణకభూస్తృణే ।। ౩౬౩.

వెదురు వృక్షంలో త్వక్సార, కర్మార, వేణు, మస్కర, తేజన అనే పేర్లు ఉన్నాయి. అలాగే ఛత్ర, అతి ఛత్ర, పాలఘ్ని, మాలాతృణ, భూతృణ అనే పదాలు కూడా ఉన్నాయి.

తృణరాజాహ్వయస్తాలో ఘోణ్టా క్రముకపుగకౌ । శార్దూలద్వీపినౌ వ్యాఘ్నే హర్య్యక్షః కేశరీ హరిః ।। ౩౬౩.

తృణరాజ, తాళ, ఘొంట, క్రముక, పుగ, శార్దూల, ద్వీపిన్, వ్యాఘ్ర, హర్యక్ష, కేశరి, హరి అనే పేర్లు ఉన్నాయి.

కోలః పోత్రీ వరాహః స్యాత్ కోక ఈహామృగో వృకః । లూతోర్ణనాభౌ తు సమౌ తన్తువాయశ్చ మర్కటే ।। ౩౬౩.

కోల, పోత్రి, వరాహ, కోక, ఇహామృగ, వృక, లూత, ఉర్ణనాభ, తంతువాయ, మర్కట అనే పదాలు ఉన్నాయి.

వృశ్చికః శూకకీటః స్యాత్సారఙ్గస్తోకకౌ సమౌ । కృకవాకుస్తామ్రచూड़ః పికః కోకిల ఇత్యపి ।। ౩౬౩.

వృశ్చిక, శూకకీట, సారంగ, తోకక, కృకవాకు, తామ్రచూడ, పిక, కోకిల అనే పేర్లు ఉన్నాయి.

కాకే తు కరటారిష్టౌ వకః కహ్వ ఉదాహృతః । కోకశ్చక్రశ్చక్రవాకో కాదమ్బః కలహంసకః ।। ౩౬౩.

కాక, కరట, అరిష్ట, వక, కహ్వ, కోక, చక్ర, చక్రవాక, కాదంబ, కలహంసక అనే పదాలు ఉన్నాయి.

పతఙ్గికా పుత్తికా స్యాత్సరఘా మధుమక్షఇకా । ద్విరేఫపుష్పలిడ్‌భృఙ్గషట్పదభ్రమరాఽలయః ।। ౩౬౩.

పతంగిక, పుట్టిక, సరఘ, మధుమక్షిక, ద్విరేఫ, పుష్పలిడి, భృంగ, షట్పద, భ్రమర, ఆలయ అనే పదాలు ఉన్నాయి.

కేకీ శిఖ్యస్య వాక్కేకా శకున్తిశకునిద్విజాః । స్త్రీ పక్షతిః పక్షమూలఞ్చఞ్చూస్తోటిరుభే స్త్రియౌ ।। ౩౬౩.

కేకి అనేది శిఖి యొక్క స్త్రీలింగం. వాక్కేక, శకుంతి, శకునిద్విజ, స్త్రీ, పక్షతి, పక్షమూల, చంచు, తోటి ఇవి కూడా స్త్రీలింగ పదాలు.

గతిరుడడీనసణ్డీనౌ కులాయో నీड़మస్త్రియాం । పేశీ కోషో ద్విహీనేఽణ్డం పృథుకః శావకః శిశు ।। ౩౬౩.

గతి, రుడడి, నసండి ఇవి స్త్రీలింగ పదాలు. కులాయ అనేది నపుంసక లింగం. పేశి, కోష, ద్విహీన, అండ, పృథుక, శావక, శిశు అనే పదాలు ఉన్నాయి.

పోతః పాకోఽర్భకో డిమ్భః సన్దోహవ్యూహకో గణః । స్తోమౌవనికరవ్రాతా నికురమ్బం కదమ్బకం ౩౬౩.

పోట, పాక, అర్భక, డింభ, సందోహ, వ్యూహక, గణ, స్థోమ, వనికర, వ్రాత, నికురంబ, కదంబక అనే పదాలు ఉన్నాయి.

అగ్నిరువాచ నృబ్రహ్మక్షత్రవిట్శూద్రవర్గాన్వక్ష్యేషఽయ నామతః । నరః పఞ్చజనా మర్త్త్యా యద్‌యోషాఽవలా వధూః ।। ౩౬౪.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు మనుషులు, బ్రాహ్మణ, క్షత్రియ, వైశ్య, శూద్ర వర్గాల పేర్లను చెబుతాను. నరుడు, అయిదు జాతులు, మానవులు, స్త్రీ, యువతి, వధువు అనే పదాలు ఉన్నాయి.

కాన్తార్థినీ తు యా యాతి సఙ్కేతం సాఽభిసారికా । కులటా పుంశ్చల్యసతీ నగ్నికా స్త్రీ చ కోటవీ ।। ౩౬౪.

తన ప్రియుడిని కలవడానికి వెళ్లే స్త్రీని అభిసారిక అంటారు. కులట, పుంచలీ, అసతి, నగ్నిక, కోటవి ఇవన్నీ స్త్రీలింగ పదాలు.

కాత్యాయన్యర్ద్ధవృద్ధా యా సైరిన్ధ్రీ పరవేశ్మగా । అసిక్నీ స్యాదవృద్ధా యా మలినీ తు రజస్వలా ।। ౩౬౪.

కాత్యాయనీ అనగా అరవయస్సు స్త్రీ. సైరింద్రీ అనగా పరఇల్లు వెళ్లే స్త్రీ. అసిక్నీ అనగా యువతి. మలినీ అనగా రజస్వల స్త్రీ.

వారస్త్రీ గణికా వేశ్యా భ్రాతృజాయాస్తు యాతరః । ననాన్దా తు స్వసా పత్యుః సపిణ్డాస్తు సనాభయః ।। ౩౬౪.

వారస్త్రీ, గణిక, వేశ్య, అన్నయ్య భార్యను యాతర అంటారు. ననాంద అనగా భర్త సోదరి. సపిండ అనగా ఒకే వంశానికి చెందినవారు. సనాభయ అనగా ఒకే గర్భం నుంచి పుట్టినవారు.

సమానోదర్య్యసోదర్య్యసగర్భసహజాస్సమాః । యగోత్రబన్ధవజ్ఞాతిబన్ధుస్వస్వజనాః సమాః ।। ౩౬౪.

సమానోదర్య, సోదర్య, సగర్భ, సహజ అనే పదాలు సమానమైనవారు. గోత్రబంధు, వజ్ఞాతి, బంధు, స్వజన అనే పదాలు కూడా సమానమైనవారు.

దమ్పతీ జమ్పతీ భార్య్యాపతీ జాయాపతీ చ తౌ । గర్భాశయో జరాయుః స్యాదుల్వఞ్చ కలలోఽస్త్రియాం ।। ౩౬౪.

దంపతులు, జంపతులు, భార్యాపతి, జాయాపతి అనగా భార్యాభర్తలు. గర్భాశయం, జరాయువు, ఉల్బ, కలల ఇవన్నీ స్త్రీలింగ పదాలు.

గర్భో భ్రుణ ఇమౌ తుల్యౌ క్లీవం శణ్డో నపుంసకమ్ । స్యాదుత్తానశ్యో డిమ్భో బాలో మాణవకః స్మృతః ।। ౩౬౪.

గర్భం, భ్రుణం రెండూ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. నపుంసకుడు, శండుడు, క్లీవుడు అని పిలుస్తారు. పైకి పడుకుని ఉన్న చిన్నపిల్లాడిని డింబం అంటారు. చిన్నపిల్లవాడిని బాలుడు లేదా మాణవకుడు అని అంటారు.

పిచిణ్డిలో వృహత్‌కుక్షిరవభ్రటో నతనాసికే । వికలాఙ్గస్తు పోగణ్డ ఆరోగ్యం స్యాదనామయమ్ ।। ౩౬౪.

పొట్ట ఉబ్బిన పిల్లవాడిని పిచిండిలుడు అంటారు. పెద్ద పొట్ట ఉన్నవాడు వృహత్కుక్షి. నాభి బయటకు వచ్చిందంటే అవభ్రటుడు. ముక్కు పిడతగా ఉంటే నతనాసికుడు. అవయవాలు సరిగా లేనివాడు వికలాంగుడు. కొంత వయస్సు వచ్చిన బాలుడు పోగండుడు. ఆరోగ్యం అంటే రోగం లేకుండా ఉండటం అనామయం.

అనాహస్తు విబన్ధః స్యాద్‌గ్రహణీ రుక్‌ప్రవాహికా । వీజవీర్య్యేన్ద్రియం శుక్రం పలలం క్రవ్యమామిషం ।। ౩౬౪.

వాయువు పొంగిపోవడం అనాహం, మలబద్ధకం విబంధం, పేగులు బాగా పనిచేయకపోవడం గ్రహణి, నొప్పి రుక్కు, విరేచనం ప్రవాహిక. వీర్యాన్ని విత్తు, వీర్యం, ఇంద్రియం అంటారు. శుక్రం కూడా వీర్యమే. మాంసాన్ని పలలం, మాంసాన్ని క్రవ్యము, మాంసం అని కూడా అంటారు.

వుక్కాఽగ్రమాంసం హృదయం హృన్మేదస్తు వపా వసా । పశ్చాద్గ్రీవా శిరా మన్యా నాడీ తు ధమనిః శిరా ।। ౩౬౪.

నాలుక చివరను వుక్కా అంటారు. ముందువైపు మాంసం అగ్రమాంసం. హృదయం అంటే గుండె. హృదయానికి చుట్టూ ఉన్న కొవ్వు హృన్మేద. పొట్టలోని పొర వపా, కొవ్వు వసా. మెడ వెనుక భాగం పశ్చాద్గ్రీవా. రక్తనాళాలు శిరలు, ధమనులు మన్యా, నాళి అంటే నాడి, ధమనిని కూడా ధమని అంటారు.

తిలకం క్లోమ మస్తిష్కం దూషికా నేత్రయోర్మలమ్ । అన్త్రం పురీ తద్‌గుల్మస్తు ప్లీహా పుంస్యఽథ వస్నసా ।। ౩౬౪.

ముఖంపై ఉన్న చిన్న మచ్చ తిలకం. అగ్నాశయాన్ని క్లోమం అంటారు. మెదడు మస్తిష్కం. కళ్లలో నుంచి వచ్చే మలిన పదార్థం దూషికా, కళ్ల మలినాన్ని మలం అంటారు. పేగులు అంత్రము, పేగు చివర పురీ, పొట్టలో గడ్డ గుల్మం, ప్లీహా అంటే ప్లీహ, వృషణం పురుషాంగం, వసనసా అంటే వీర్యనాళం.

స్నాయుః స్రియాం కాలఖణ్డయకృతీ తు ఽసమే ఇమే । స్యాత్ కర్పూరః కపాలోఽస్త్రీ కీకసఙ్కుల్యమస్థి చ ।। ౩౬౪.

నరాన్ని స్నాయువు అంటారు, స్త్రీలో దాన్ని శ్రియా అంటారు. కాలాన్ని భాగంగా కేటాయించడాన్ని కాలఖండం అంటారు. మజ్జను తయారు చేసే అవయవం యకృత్. కర్పూరం అంటే కర్పూరం, తల బొమ్మ కపాలం, స్త్రీలో తల బొమ్మ అస్త్రీ. కీళ్ల మధ్య ఉన్న కండరాన్ని కీక, కీళ్ల ముద్దను సంకులి, ఎముకను అస్తి అంటారు.

స్యాచ్ఛరీరాస్థిన కఙ్కాలః పృష్ఠాస్థిన తు కశేరుకా । శిరోఽల్థని కరోటిః స్త్రీ పార్శ్వాస్థని తు పర్శుకా ।। ౩౬౪.

శరీరంలోని ఎముకల సముదాయాన్ని కంకాళం అంటారు. వెన్నెముక ఎముకను కశేరుక. తల బొమ్మను కరోటి అంటారు. స్త్రీలో పక్కవైపు ఎముకను పర్షుకా అంటారు.

అఙ్గం ప్రతీకోఽవయవః శరీరం వర్ష్మ విగ్రహః । కటో నా శ్రోణిఫలకం కటిః శ్రోణిః కకుద్మతీ ।। ౩౬౪.

శరీర భాగాన్ని అంగం అంటారు. భాగాన్ని ప్రతీక, అవయవాన్ని అవయవం అంటారు. శరీరాన్ని శరీరం, వర్ష్మ, విగ్రహం అని కూడా అంటారు. నడుము ఎముకను కట, పెల్విస్ ఎముకను శ్రోణిఫలకం, నడుము కటి, పక్కవైపు శ్రోణి, కొమ్ము ఉన్నవాడిని కకుద్మతి అంటారు.

పశ్చాన్నితమ్వః స్త్రీకట్యాః క్లీవే తు జఘనం పురః । కూపకౌ తు నితమ్బస్థౌ ద్వయహీనే కకున్దరే ।। ౩౬౪.

స్త్రీలలో వెనుకవైపు ఉన్న నితంబాలు నితంబం అంటారు. నపుంసకునికి ముందు భాగంలో ఉన్న నితంబాన్ని జగనంగా అంటారు. నడుము పక్కలలో రెండు లోయలు కూపకాలు, అవి రెండూ లేకపోతే కకుందరంగా అంటారు.

స్త్రియాం స్పిచౌ కటిప్రోథావుపస్థో వక్ష్యమాణయోః । భగం యోనిర్ద్వయోః శిశ్నో మేఢ్రో మేహనశేఫసీ ।। ౩౬౪.

స్త్రీలలో నడుము పక్కలపై రెండు ఉబ్బిన భాగాలు స్పికా, కటిప్రోతం. మధ్య భాగాన్ని ఉపస్థం అంటారు, దీనిని తరువాత వివరించబడుతుంది. స్త్రీల యోని భాగాన్ని భాగం లేదా యోని అంటారు. పురుషులలో లింగాన్ని శిశ్నం, మేఢ్రం, మేహనశేఫసి అంటారు.

ప్రాదేశతాలగోకర్ణాస్తర్జన్యాదియుతే తతే । అఙ్గుష్ఠే సకనిష్ఠో స్యాద్వితస్తిర్ద్వాదశాఙ్గులః ।। ౩౬౪.

చేతి పీఠం, పాదం, చెవి వరుసగా ప్రాదేశం, తాళం, గోకర్ణం. చూపుడు వేళి మొదలైనవి తటాలు. బొటనవేలు, చిన్నవేలు కలిపి సకనిష్ఠం. రెండు చేతుల మధ్య పరిమాణాన్ని విటస్తి అంటారు, అది పన్నెండు అంగుళాలు.