అగ్నిపురాణమ్

తల్పం శయ్యాట్టదారేషు డిమ్భౌ తు శిశువాలిశౌ । స్తమ్భౌ స్థూణాజड़ీభావౌ సభ్యే సంసది వై సభా ।। ౩౬౨.

పలకలు మంచాలపై, పడుకునే చోట్ల, పిల్లల్లో చిన్నవారు; స్థంభాలు, పాత రూపాల్లో నిలువగా, సభలో కూడినవారు నిజంగా సభే.

కిరణప్రగ్ర్హౌ రశ్మీ ధర్మ్మాః పుణ్యయమాదయః । లలామం పుచ్ఛపుణ్డ్రాశ్వభూషాప్రాధాన్యకేతుషు ।। ౩౬౨.

కిరణం, ప్రకాశం, ధర్మకార్యాలు, పుణ్యఫలితాల మూలాలు; లలాటంలో, తోకలో, గుర్రాల అలంకారాల్లో ముఖ్యమైన గుర్తులుగా ఉంటాయి.

ప్రత్యయోఽధీనశపథజ్ఞానవిస్వాసహేతుషు । సమయాః శపథాచారకాలసిద్ధాన్తసంవిదః ।। ౩౬౨.

నమ్మకం ఆధీనత, ప్రమాణం, జ్ఞానం, విశ్వాసానికి కారణం; ఒప్పందాలు, ప్రమాణం, ఆచారం, కాలం, సిద్ధాంతం, అవగాహన కూడా ఉంటాయి.

అత్యయోఽతిక్రమే కృచ్ఛ్రే సత్యం శపథతథ్యయోః । వీర్య్యం బలప్రభావౌ చ రూప్యం రూపే ప్రశస్తకే ।। ౩౬౨.

అతిక్రమంలో తప్పు, కష్టంలో, సత్యం ప్రమాణంలో, అబద్ధంలో; వీర్యం, బలం, ప్రభావం, రూపంలో, ఉత్తమతలో వెండి కూడా ఉంటుంది.

దురోదరో ద్యుతకారే పణే ద్యూతే దురోదరం । మహారణ్యే దుర్గపథే కాన్తారః పున్నపుంసకం ।। ౩౬౨.

జూదంలో ఖాళీ కడుపు, పందెంలో, జూదంలో ఖాళీ కడుపు; పెద్ద అడవిలో, కష్టమైన మార్గంలో, అరణ్యంలో, నపుంసక లింగం కూడా ఉన్నాయి.

యమానిలేన్ద్రచన్ద్రార్కవిష్ణుసింహాదికే హరిః । దశేఽస్త్రియాం భయే శ్వభ్రే జఠరః కఠినేఽపి చ ।। ౩౬౨.

యముడు, వాయువు, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, విష్ణువు, సింహం మొదలైనవారిలో హరి ఉన్నాడు. ఒక మహిళ భయపడే సమయంలో, లోతైన అగాధంలో, గట్టి పొట్టలో కూడా ఆయన ఉన్నాడు.

ఉదారో దాతృమహతోరితరస్త్వన్యనీచయోః । చూड़ా కిరీటం కేశాశ్చ సంయతా మౌలయస్త్రయః ।। ౩౬౨.

పెద్ద దాతలో ఆయన ఉదారంగా ఉంటాడు, ఇతర చిన్నవారిలో వేరుగా కనిపిస్తాడు. కిరీటానికి మణి శిఖరం, జుట్టు అంటే కేశాలు, తలపై కట్టే జుట్టు మూడు రకాలుగా మౌళి అని పిలుస్తారు.

బలిః కరోపహారాదౌ సైన్యస్థైర్య్యాదికే బలం । స్త్రీకటీవస్త్రబన్ధేఽపి నీవీ పరిపణేఽపి చ ।। ౩౬౨.

బలి అంటే చేతితో ఇచ్చే కానుక. సైన్యంలో ధైర్యం వంటి సందర్భాల్లో బలం. మహిళ నడుము చుట్టూ కట్టే వస్త్రాన్ని నీవీ అంటారు, పందెంలో కూడా అదే పేరు ఉంది.

శుక్రలే మూషికే శ్రేష్ఠే సుకృతే వృషభే వృషః । ద్యూతాక్షే సారిఫలకేఽప్యాకర్షోఽథాఽక్షమిన్ద్రియే ।। ౩౬౨.

శుక్రం అంటే వీర్యం, మూషికం అంటే ఎలుక, శ్రేష్ఠం అంటే ఉత్తమం, వృషం అంటే ఎద్దు. జూదంలో వాడే పాశా, ఆట బోర్డు, ఆకర్షణ, అక్షం అంటే ఇంద్రియం కూడా.

నా ద్యూతాఙ్గే చ కర్షే చ వ్యవహారే కలిద్రుమే । ఉష్ణీషః స్యాన్ కిరీటాదౌ కర్షూః కుల్యాభిధాయినీ ।। ౩౬౨.

జూదంలో, లాటరీలో, న్యాయ వ్యవహారాల్లో, కలియుగంలో ఉష్ణీషం అంటే తలపాగా, కిరీటంలో కిరీటం, కర్షూ అంటే కొలత, కుల్యా అంటే నీటి కాలువ.

ప్రత్యక్షేఽధికృతేఽధ్యాక్షః సూర్య్యవహ్నీ విభావసూ । శ్రృఙ్గారాదౌ విషే వోర్య్యే గుణే రాగే ద్రవే రసః ।। ౩౬౨.

ప్రత్యక్షంగా చూస్తే అధికారి అధ్యక్షుడు. సూర్యుడు, అగ్ని ఇద్దరూ విభావసు. శృంగారంలో విషం, వోర్య్య అంటే గుర్రం, గుణం అంటే లక్షణం, రాగం అంటే ఆసక్తి, ద్రవం అంటే ద్రవ్యం, రసం అంటే రుచి.

తేజఃపురీషయోర్వర్చ్చ ఆగః పాపాపరాధయోః । ఛన్దః పద్యేఽభిలాషే చ సాధీయాన్ సాధువాఢయోః ౩౬౨.

అగ్ని, మలంలో తేజస్సు వర్చం. పాపం, అపరాధం రెండింటికీ ఆఘం. పద్యంలో ఛందస్సు, కోరికకూ అదే పేరు. సాధీయాన్ అంటే ఉత్తముడు, సాదు అంటే మంచి మనిషి.

అగ్నిరువాచ వక్ష్యే భూపురాద్రివనౌషధిసింహాదివర్గకాన్ । భూరనన్తా క్షమా ధాత్రీ క్ష్మాప్యా కుః స్యాద్ధరిత్ర్యపి ।। ౩౬౩.

అగ్ని చెప్పాడు: నేనిప్పుడు భూమి, పర్వతాలు, అడవులు, ఔషధాలు, సింహాలు మొదలైన వర్గాలను వివరిస్తాను. భూ, అనంతా, క్షమా, ధాత్రి, క్ష్మాప్యా, కుః, ధరిత్రి అన్నీ భూమికి పేర్లు.

మృన్మృత్తికా ప్రశస్తా తు మృత్సా మృత్స్నా చ మృత్తికా । జగత్త్రిపిష్టపం లోకం భువనం జగతీ సమా ।। ౩౬౩.

మృన్, మృత్తికా, ప్రశస్తా, మృత్సా, మృత్స్నా, మృత్తికా అన్నీ మట్టికి పేర్లు. జగత్, త్రిపిష్టపం, లోక, భువనం, జగతీ అన్నీ లోకానికి పేర్లు.

అయనం వర్త్మ మార్గాధ్వపన్థానః పదవీ సృతిః । సరణిః పద్ధతిః పద్యా వర్త్తన్యేకపదీతి చ ।। ౩౬౩.

అయనం, వర్త్మ, మార్గం, అధ్వా, పంథానం, పదవీ, సృతి, సరణి, పద్ధతి, పద్యా, వర్తని, ఏకపదీ అన్నీ మార్గానికి పేర్లు.

పూః స్త్రీ పురీనగర్య్యౌ వా పత్తనం పుటభేదనమ్ । స్యానీయం నిగమోఽన్యత్తు యన్మూలనగరాత్పురమ్ ।। ౩౬౩.

పూః, పురీ, నగరీ, పట్టణం, పుటభేదనం అన్నీ నగరానికి పేర్లు. నీయ, నిగమం కూడా అలాగే, మూల నగరం నుండి ఏర్పడినదాన్ని పురం అంటారు.

తచ్ఛాశానగరం వేశో వేశ్యాజనసమాశ్రయః । ఆపణస్తు నిషద్యాయాం విపణిః పణ్యవీథికా ।। ౩౬౩.

తచ్చాశానగరం అంటే నగరపు వసతి ప్రాంతం. వేశం నివాసం, వేశ్యాజనం వేశ్య గృహం. ఆపణం కూర్చునే మార్కెట్, విపణి దుకాణం, పణ్యవీథికా వ్యాపార వీధి.

రథ్యా ప్రతోలీ విశిఖా స్యాచ్చయో వప్రమస్త్రియాం । ప్రాకారో వరణః శాలః ప్రాచీరం ప్రాన్తతో వృతిః ।। ౩౬౩.

రథ్యా, ప్రతోలీ, విశిఖా వీధులకు పేర్లు. చయ మట్టిగుట్ట, వప్ర rampart, అస్త్రియా అంటే మహిళ. ప్రాకారం గోడ, వరణం కంచె, శాలా మందిరం, ప్రాచీరం compound wall, వృతి అంచున enclosure.

భిత్తిః స్త్రీ కుడ్యమేడూకం యదన్తర్నస్తకీకసం । వాసః కుటీ ద్వయోః శాలా సభా సఞ్జవనన్త్విదమ్ ।। ౩౬౩.

భిత్తి, కుడ్యం గోడలు. ఎడూకం గోదాం. లోపల ఉన్నదాన్ని నస్తకీక అంటారు. వాసం నివాసం, కుట్టీ గుడిసె, శాలా ఇద్దరి మందిరం, సభా సభ, సంజవనం కూడా అదే.

చతుఃశాలం మునీనాన్తు పర్ణశాలోటజోఽస్త్రియాం । చైత్యమాయతనన్తుల్యే వాజిశాలా తు మన్దురా ।। ౩౬౩.

చతుశ్శాలం మునుల ఆశ్రమం. పర్ణశాల, ఉటజం మహిళలకు గుడిసె. చైత్యం, ఆయతనం రెండూ పుణ్యస్థలం. వాజిశాలా గుర్రాల కొట్టం, మందురా కూడా అదే.

హర్మ్యాది ధనినాం వాసః ప్రాసాదో దేవభూభుజాం । స్త్రీ ద్వార్ద్వారం ప్రతీహారః స్యాద్వితర్ద్దిస్తు వేదికా ।। ౩౬౩.

హర్మ్యాది ధనికుల నివాసం. ప్రసాదం దేవతలు, రాజులకు రాజమహల్. ద్వారం తలుపు, ప్రతిహారుడు తలుపు కాపలదారు, వితర్ది తటాకు, వేదికా బలి పీఠం.

కపోతపాలికాయాన్తు విటఙ్కం పుంనపుంసకం । కవాటమవరన్తుల్యే నిఃశ్రేణిస్త్వధిరోహిణీ ।। ౩౬౩.

కపోతపాలికా పావురాల గుడిసె. విడంకం పక్షి కూర్చునే స్థలం, పుంనపుంసక హిజ్రా. కవాటం తలుపు, అవర కూడా అదే. నిఃశ్రేణి మెట్ల క్రమం, అధిరోహిణి మెట్లు.

సమ్మార్జనీ సోధనీ స్యాత్ సఙ్‌రోఽవకరస్తథా । అద్రిగోత్రగిరిగ్రావా గహనం కాననం వనం ।। ౩౬౩.

సమ్మార్జనీ ఊదికట్టు, సోధనీ శుభ్రపరిచే పరికరం, సంగ్రా దుమ్ము తొలగించేది, అవకర కూడా అదే. అధ్రి, గోత్ర, గిరిగ్రావా పర్వతాలకు పేర్లు. గహనం, కాననం, వనం అడవికి పేర్లు.

ఆరామః స్యాదుపవనం కృత్రిమం వనమేవ యత్ । స్యాదేతదేవ ప్రమదవనమన్దః పురోచితం ।। ౩౬౩.

ఆనందవనం అనగా, మనుషులు ప్రత్యేకంగా ఏర్పాటుచేసిన తోట. ఇది కూడా ఒక అడవిలాంటిదే. దీనిని స్త్రీలకు అనుకూలంగా, రాజభవనానికి తగినట్టు ప్ర‌మదావనం అంటారు.

వీథ్యాలిరావలిః పఙ్‌క్తిశ్రేణీలేఖాస్తు రాజయః । వానస్పత్యః ఫలైః పుష్పాత్తైరపుష్పాద్వనస్పతిః ।। ౩౬౩.

ఆ తోటలో మార్గాలు, వరుసలు, గీతలు, వరుసగా పెరిగిన చెట్లు ఉంటాయి. అక్కడి చెట్లు కొన్ని పండ్లు, పువ్వులు కలిగినవైనా, మరికొన్ని పువ్వులేని చెట్లుగా ఉంటాయి.

ఓషధ్యః ఫలపాకాన్తాః పలాశీ ద్రుద్రుమాగమాః । స్థాణు వా నా ధ్రువః శఙ్కుః ప్రఫుల్లోత్ఫుల్లసంస్ఫుటాః ।। ౩౬౩.

అక్కడ పండ్లు పండిన తర్వాత పాకే ఔషధ మొక్కలు, పలాశ చెట్లు, బలమైన చెట్లు, వృద్ధిచెందిన చెట్లు ఉంటాయి. కొన్ని చెట్లు స్థిరంగా ఉంటే, మరికొన్ని కదిలేలా ఉంటాయి. కొన్ని చెట్లకు గుర్తుగా కడ్డీలు ఉంటాయి, మరికొన్ని పుష్పాలతో విరజిమ్ముతుంటాయి.

పలాశం ఛదనం పర్ణమిధ్మమేధః సమిత్ స్త్రియాం । బోధిద్రుమశ్చలదలో దధిత్థగ్రాహిమన్మథాః ।। ౩౬౩.

పలాశపు ఆకులు ఆవరణగా, ఆకులు హోమానికి ఇంధనంగా, కొమ్మలు సమిధగా ఉపయోగిస్తారు. అక్కడ బోధివృక్షం, దధిత్థ చెట్టు, మన్మథ వృక్షం కూడా ఉంటాయి.

తస్మిన్ దధిఫలః పుష్పఫలదన్తశఠావపి । ఉడుమ్బరే హేమదుగ్ధః కోవిదారే ద్విపత్రకః ।। ౩౬౩.

ఆ తోటలో పెరుగు వంటి పండ్లను ఇచ్చే చెట్లు, పువ్వులు పండ్లను కలిగిన చెట్లు, దంతశఠ చెట్టు ఉంటాయి. ఉదుంబర చెట్టు బంగారు వంటి పాలను ఇస్తుంది, కోవిదార చెట్టుకు రెండు ఆకులు ఉంటాయి.

సప్తపర్ణో విశాలత్వక్ కృతమాలం సువర్ణకః । ఆరేవతవ్యాధిఘాతసమ్పాక చతురఙ్గులాః ।। ౩౬౩.

అక్కడ విస్తారమైన తొక్క కలిగిన సప్తపర్ణ చెట్టు, కృతమాల, సువర్ణక, ఆరవట, వ్యాధిఘాత, సంపాక, చతురంగుల వంటి చెట్లు కూడా ఉంటాయి.