త్రిష్విష్టమధురౌ స్వాదూ మృదూ చాతీక్ష్ణకోమలౌ । సత్యే సాధౌ విద్యమానే ప్రశస్తేఽభ్యర్హితే చ సత్ ।।౩౬౨.
మూడు విషయాల్లో, మధురమైనది, రుచికరమైనది, మృదువైనది, అలాగే చాలా పదునైనది, কোমలమైనది; సత్యంలో, మంచితనంలో, ఉన్నదానిలో, ప్రశంసించబడినదానిలో, యోగ్యమైనదానిలో సారం ఉంటుంది.
విధిర్విధానే దైవేఽపి ప్రణిధిః ప్రార్థనే చరే । వధూర్జాయా స్నుషా స్త్రీ చ సుధాలేపోఽమృతం స్నుహీ ।। ౩౬౨.
నియమం, దాని అనుసరణ, దైవ విషయాల్లో కూడా పరిశీలన, ప్రార్థన చేయడం జరుగుతుంది; భార్య, జాయ, కోడలు, స్త్రీ, అమృతం, స్నుహి చెట్టు రసం ఇవన్నీ అమృతంతో సమానం.
స్పృహా సమ్ప్రత్యయః శ్రద్ధా పణిడతమ్మన్యగర్వ్వితౌ । బ్రహ్మబన్ధురధిక్షేపే భానూరశ్మిదివాకరౌ ।। ౩౬౨.
ఆసక్తి, నమ్మకం, విశ్వాసం, అత్యంత పండితుడు, మనసు గర్వం; బ్రాహ్మణ బంధువును అవమానించడం, సూర్యుడు, అతని కిరణాలు, దినకర్త కూడా ఇందులో ఉన్నాయి.
ద్కాలాణౌ శైలపాషాణౌ మూర్ఖనీచౌ పృథగ్జనౌ । తరుశైలౌ శిఖరిణౌ తనుస్త్వగ్దేహయోరపి ।। ౩౬౨.
రెండు కాలాలు, రెండు రాళ్లు, మూర్ఖుడు, నీచుడు, వేరువేరు వ్యక్తులు; చెట్టు, కొండ, శిఖరం, శిఖరాగ్రం, అలాగే శరీరాల్లో చర్మం, శరీరం కూడా ఉన్నాయి.
ఆత్మా యత్నో ధృతిర్బుద్ధిః స్వభావో బ్రహ్మ వర్ష్మ చ । ఉత్థానం పౌరుషే తన్త్రే వ్యుత్థానం ప్రతిరోధనే ।। ౩౬౨.
ఆత్మ, ప్రయత్నం, స్థిరత, బుద్ధి, స్వభావం, బ్రహ్మ, శరీరాకృతి; కార్యంలో లేచే శక్తి, ప్రతిబంధనలో ఎదురు నిలిచే శక్తి కూడా ఉన్నాయి.
నిర్య్యాతనం వైరశుద్ధౌ దానే న్యాసార్పణేఽపి చ । వ్యసనం విపది భ్రంశే దోషే కామజకోపజే ।। ౩౬౨.
వైరాన్ని శుద్ధి చేయడంలో, దానంలో, సమర్పణలో, అర్పణలో విడిచిపోవడం; అపదలో కష్టాలు, నష్టంలో, కోరిక, కోపం వల్ల వచ్చే తప్పులు కూడా ఉంటాయి.
మృగయాక్షో దివాస్వప్నః పరివాదః స్త్రియో మదః । తౌర్య్యత్రికం వృథాట్యా చ కామజో దశకో గణః ।। ౩౬౨.
వేట, జూదం, పగటిపనులు మర్చిపోవడం, అపవాదు, స్త్రీలు, మద్యం; త్రయీ కళలు, వృథా తిరుగుడు, కోరిక వల్ల వచ్చే పది రకాల దోషాలు కూడా ఉన్నాయి.
పైశూన్యం సాహసం ద్రోహ ఈర్ష్యాసూయార్థదూషణమ్ । వాగ్దణ్డశ్చైవ పారుష్యం క్రోధజోఽపి గణోఽష్టకః ।। ౩౬౨.
పొగడడం, దౌర్జన్యం, ద్రోహం, ఈర్ష్య, అసూయ, ధనాన్ని చెడగొట్టడం; కఠినమైన మాటలు, క్రూరత, కోపం వల్ల వచ్చే ఎనిమిది రకాల దోషాలు కూడా ఉన్నాయి.
అకర్మ్మగుహ్యే కౌపీనం మైథునం సఙ్గతౌ రతౌ । ప్రధానం పరమార్థా ధీః ప్రజ్ఞానం బుద్ధిచిహ్నయోః ।। ౩౬౨.
రహస్యంగా పనులు చేయకపోవడం, కౌపీన ధరించడం, మైథునం కలయికలో, ఆనందంలో; ముఖ్యమైనది పరమార్థం, ధీ, జ్ఞానం, బుద్ధి లక్షణాలలో కనిపిస్తాయి.
క్రన్దనే రోదనాహ్వానే వష్మ దేహప్రమాణయోః । ఆరాధనం సాధనే స్యాదవాప్తౌ తోషణేఽపి చ ।। ౩౬౨.
అరుపు, ఏడుపు, పిలుపు, శరీర పరిమాణాన్ని కొలవడం; ఆరాధన సాధనలో, పొందడంలో సంతృప్తి కూడా ఉంటుంది.
రత్నం స్వజాతిశ్రేష్ఠేఽపి లక్ష్మ చిహ్నిప్రధానయోః । కలాపో భూషణే వర్హే తూణీరే సంహతేఽపి చ ।। ౩౬౨.
రత్నం తన జాతిలో ఉత్తమమైనదిగా, ముఖ్యమైన గుర్తుల్లో గుర్తుగా; అలంకారంలో కవర్లు, విల్లు తునీరు, సమాహారంలో కూడినవిగా ఉంటాయి.
తల్పం శయ్యాట్టదారేషు డిమ్భౌ తు శిశువాలిశౌ । స్తమ్భౌ స్థూణాజड़ీభావౌ సభ్యే సంసది వై సభా ।। ౩౬౨.
పలకలు మంచాలపై, పడుకునే చోట్ల, పిల్లల్లో చిన్నవారు; స్థంభాలు, పాత రూపాల్లో నిలువగా, సభలో కూడినవారు నిజంగా సభే.
కిరణప్రగ్ర్హౌ రశ్మీ ధర్మ్మాః పుణ్యయమాదయః । లలామం పుచ్ఛపుణ్డ్రాశ్వభూషాప్రాధాన్యకేతుషు ।। ౩౬౨.
కిరణం, ప్రకాశం, ధర్మకార్యాలు, పుణ్యఫలితాల మూలాలు; లలాటంలో, తోకలో, గుర్రాల అలంకారాల్లో ముఖ్యమైన గుర్తులుగా ఉంటాయి.
ప్రత్యయోఽధీనశపథజ్ఞానవిస్వాసహేతుషు । సమయాః శపథాచారకాలసిద్ధాన్తసంవిదః ।। ౩౬౨.
నమ్మకం ఆధీనత, ప్రమాణం, జ్ఞానం, విశ్వాసానికి కారణం; ఒప్పందాలు, ప్రమాణం, ఆచారం, కాలం, సిద్ధాంతం, అవగాహన కూడా ఉంటాయి.
అత్యయోఽతిక్రమే కృచ్ఛ్రే సత్యం శపథతథ్యయోః । వీర్య్యం బలప్రభావౌ చ రూప్యం రూపే ప్రశస్తకే ।। ౩౬౨.
అతిక్రమంలో తప్పు, కష్టంలో, సత్యం ప్రమాణంలో, అబద్ధంలో; వీర్యం, బలం, ప్రభావం, రూపంలో, ఉత్తమతలో వెండి కూడా ఉంటుంది.
దురోదరో ద్యుతకారే పణే ద్యూతే దురోదరం । మహారణ్యే దుర్గపథే కాన్తారః పున్నపుంసకం ।। ౩౬౨.
జూదంలో ఖాళీ కడుపు, పందెంలో, జూదంలో ఖాళీ కడుపు; పెద్ద అడవిలో, కష్టమైన మార్గంలో, అరణ్యంలో, నపుంసక లింగం కూడా ఉన్నాయి.
యమానిలేన్ద్రచన్ద్రార్కవిష్ణుసింహాదికే హరిః । దశేఽస్త్రియాం భయే శ్వభ్రే జఠరః కఠినేఽపి చ ।। ౩౬౨.
యముడు, వాయువు, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, విష్ణువు, సింహం మొదలైనవారిలో హరి ఉన్నాడు. ఒక మహిళ భయపడే సమయంలో, లోతైన అగాధంలో, గట్టి పొట్టలో కూడా ఆయన ఉన్నాడు.
ఉదారో దాతృమహతోరితరస్త్వన్యనీచయోః । చూड़ా కిరీటం కేశాశ్చ సంయతా మౌలయస్త్రయః ।। ౩౬౨.
పెద్ద దాతలో ఆయన ఉదారంగా ఉంటాడు, ఇతర చిన్నవారిలో వేరుగా కనిపిస్తాడు. కిరీటానికి మణి శిఖరం, జుట్టు అంటే కేశాలు, తలపై కట్టే జుట్టు మూడు రకాలుగా మౌళి అని పిలుస్తారు.
బలిః కరోపహారాదౌ సైన్యస్థైర్య్యాదికే బలం । స్త్రీకటీవస్త్రబన్ధేఽపి నీవీ పరిపణేఽపి చ ।। ౩౬౨.
బలి అంటే చేతితో ఇచ్చే కానుక. సైన్యంలో ధైర్యం వంటి సందర్భాల్లో బలం. మహిళ నడుము చుట్టూ కట్టే వస్త్రాన్ని నీవీ అంటారు, పందెంలో కూడా అదే పేరు ఉంది.
శుక్రలే మూషికే శ్రేష్ఠే సుకృతే వృషభే వృషః । ద్యూతాక్షే సారిఫలకేఽప్యాకర్షోఽథాఽక్షమిన్ద్రియే ।। ౩౬౨.
శుక్రం అంటే వీర్యం, మూషికం అంటే ఎలుక, శ్రేష్ఠం అంటే ఉత్తమం, వృషం అంటే ఎద్దు. జూదంలో వాడే పాశా, ఆట బోర్డు, ఆకర్షణ, అక్షం అంటే ఇంద్రియం కూడా.
నా ద్యూతాఙ్గే చ కర్షే చ వ్యవహారే కలిద్రుమే । ఉష్ణీషః స్యాన్ కిరీటాదౌ కర్షూః కుల్యాభిధాయినీ ।। ౩౬౨.
జూదంలో, లాటరీలో, న్యాయ వ్యవహారాల్లో, కలియుగంలో ఉష్ణీషం అంటే తలపాగా, కిరీటంలో కిరీటం, కర్షూ అంటే కొలత, కుల్యా అంటే నీటి కాలువ.
ప్రత్యక్షేఽధికృతేఽధ్యాక్షః సూర్య్యవహ్నీ విభావసూ । శ్రృఙ్గారాదౌ విషే వోర్య్యే గుణే రాగే ద్రవే రసః ।। ౩౬౨.
ప్రత్యక్షంగా చూస్తే అధికారి అధ్యక్షుడు. సూర్యుడు, అగ్ని ఇద్దరూ విభావసు. శృంగారంలో విషం, వోర్య్య అంటే గుర్రం, గుణం అంటే లక్షణం, రాగం అంటే ఆసక్తి, ద్రవం అంటే ద్రవ్యం, రసం అంటే రుచి.
తేజఃపురీషయోర్వర్చ్చ ఆగః పాపాపరాధయోః । ఛన్దః పద్యేఽభిలాషే చ సాధీయాన్ సాధువాఢయోః ౩౬౨.
అగ్ని, మలంలో తేజస్సు వర్చం. పాపం, అపరాధం రెండింటికీ ఆఘం. పద్యంలో ఛందస్సు, కోరికకూ అదే పేరు. సాధీయాన్ అంటే ఉత్తముడు, సాదు అంటే మంచి మనిషి.
అగ్నిరువాచ వక్ష్యే భూపురాద్రివనౌషధిసింహాదివర్గకాన్ । భూరనన్తా క్షమా ధాత్రీ క్ష్మాప్యా కుః స్యాద్ధరిత్ర్యపి ।। ౩౬౩.
అగ్ని చెప్పాడు: నేనిప్పుడు భూమి, పర్వతాలు, అడవులు, ఔషధాలు, సింహాలు మొదలైన వర్గాలను వివరిస్తాను. భూ, అనంతా, క్షమా, ధాత్రి, క్ష్మాప్యా, కుః, ధరిత్రి అన్నీ భూమికి పేర్లు.
మృన్మృత్తికా ప్రశస్తా తు మృత్సా మృత్స్నా చ మృత్తికా । జగత్త్రిపిష్టపం లోకం భువనం జగతీ సమా ।। ౩౬౩.
మృన్, మృత్తికా, ప్రశస్తా, మృత్సా, మృత్స్నా, మృత్తికా అన్నీ మట్టికి పేర్లు. జగత్, త్రిపిష్టపం, లోక, భువనం, జగతీ అన్నీ లోకానికి పేర్లు.
అయనం వర్త్మ మార్గాధ్వపన్థానః పదవీ సృతిః । సరణిః పద్ధతిః పద్యా వర్త్తన్యేకపదీతి చ ।। ౩౬౩.
అయనం, వర్త్మ, మార్గం, అధ్వా, పంథానం, పదవీ, సృతి, సరణి, పద్ధతి, పద్యా, వర్తని, ఏకపదీ అన్నీ మార్గానికి పేర్లు.
పూః స్త్రీ పురీనగర్య్యౌ వా పత్తనం పుటభేదనమ్ । స్యానీయం నిగమోఽన్యత్తు యన్మూలనగరాత్పురమ్ ।। ౩౬౩.
పూః, పురీ, నగరీ, పట్టణం, పుటభేదనం అన్నీ నగరానికి పేర్లు. నీయ, నిగమం కూడా అలాగే, మూల నగరం నుండి ఏర్పడినదాన్ని పురం అంటారు.
తచ్ఛాశానగరం వేశో వేశ్యాజనసమాశ్రయః । ఆపణస్తు నిషద్యాయాం విపణిః పణ్యవీథికా ।। ౩౬౩.
తచ్చాశానగరం అంటే నగరపు వసతి ప్రాంతం. వేశం నివాసం, వేశ్యాజనం వేశ్య గృహం. ఆపణం కూర్చునే మార్కెట్, విపణి దుకాణం, పణ్యవీథికా వ్యాపార వీధి.
రథ్యా ప్రతోలీ విశిఖా స్యాచ్చయో వప్రమస్త్రియాం । ప్రాకారో వరణః శాలః ప్రాచీరం ప్రాన్తతో వృతిః ।। ౩౬౩.
రథ్యా, ప్రతోలీ, విశిఖా వీధులకు పేర్లు. చయ మట్టిగుట్ట, వప్ర rampart, అస్త్రియా అంటే మహిళ. ప్రాకారం గోడ, వరణం కంచె, శాలా మందిరం, ప్రాచీరం compound wall, వృతి అంచున enclosure.
భిత్తిః స్త్రీ కుడ్యమేడూకం యదన్తర్నస్తకీకసం । వాసః కుటీ ద్వయోః శాలా సభా సఞ్జవనన్త్విదమ్ ।। ౩౬౩.
భిత్తి, కుడ్యం గోడలు. ఎడూకం గోదాం. లోపల ఉన్నదాన్ని నస్తకీక అంటారు. వాసం నివాసం, కుట్టీ గుడిసె, శాలా ఇద్దరి మందిరం, సభా సభ, సంజవనం కూడా అదే.