అగ్నిపురాణమ్

విన్యస్తసంహతౌ వ్యూढ़ౌ కృష్ణో వ్యాసేఽర్జ్జునే హరౌ । పణో ద్యతాదిషూత్సృష్టే భృతౌ మూల్యే ధనఽపి చ ।। ౩౬౨.

'విన్యస్త' అనగా అమరిక; 'సంహత' అనగా సమాహారం; 'వ్యూహ' అనగా ఏర్పాటైన వరుస; 'కృష్ణ' అనగా వ్యాసుడు; 'అర్జున' అనగా అర్జునుడు; 'హర' అనగా శివుడు; 'పణం' అనగా జూదంలో పెట్టుబడి; 'ఉత్సృష్ట' అనగా వదిలిపెట్టడం; 'భృత' అనగా ధర; 'ధనం' అనగా సంపద.

మౌర్వ్యాం ద్ర్వ్యాశ్రితే స్త్వశుక్తసన్ధ్యాదికే గుణః । శ్రేష్ఠేఽధిపే గ్రామణీః స్యాత్ జుగుప్సాకరుణే ఘృణో ।। ౩౬౨.

'మౌర్వీ' అనగా విల్లుకు నూలు; 'ద్రవ్య' అనగా పదార్థం; 'అశుక్త' అనగా పులియని; 'సంధ్యా' అనగా సంధ్యా సమయం మొదలైనవి; 'గుణం' అనగా లక్షణం; 'శ్రేష్ఠ' అనగా ఉత్తమమైనది; 'అధిపతి' అనగా అధిపతి; 'గ్రామణీ' అనగా గ్రామ పెద్ద; 'జుగుప్స' అనగా అసహ్యం; 'కరుణ' అనగా దయ; 'ఘృణ' అనగా దయ.

తృష్ణా స్పృహాపిపాసే ద్వే విపణిః స్యాద్వణిక్పథే । విషాభిసరలోహేషు తీక్ష్ణం క్లీవే ఖరే త్రిషు ।। ౩౬౨.

'త్రిష్ణ' అనగా దాహం; 'స్పృహ' అనగా ఆకాంక్ష; 'పిపాస' అనగా దాహం; 'విపణి' అనగా మార్కెట్; 'వణిక్పథ' అనగా వ్యాపారి దారి; విషంలో 'విషం', ఇనుములో 'అభిసర', పదునైనదిలో 'తీక్ష్ణం', నపుంసకునిలో 'క్లీవ', గాడిదలో 'ఖర', ఇవన్నీ మూడు సందర్భాల్లో.

ప్రమాణం హేతుమర్య్యాదాశాస్త్రేయత్తాప్రమాతృషు । కరణం క్షేత్రగాత్రాదావీరిణం శూన్యమూపరం ।। ౩౬౨.

'ప్రమాణం' అనగా కొలత, కారణం, హద్దు, అధికారము, పరిమాణం, కొలిచేవాడు; 'కరణం' అనగా సాధనం, పొలం, శరీరం మొదలైనవి; 'ఈరిణం' అనగా ఎడారి, ఖాళీ, పైభాగం.

యన్తా హస్తిపకే సూతే వహ్నిజ్వాలా చ హేతయః । శ్రుతం శాస్త్రావధృతయోర్యుగపర్య్యాప్తయోః కృతం ।। ౩౬౨.

'యంత' అనగా ఏనుగు నడిపేవాడు; 'హస్తిపక' కూడా అదే; 'సూత' అనగా రథసారథి; 'వహ్ని' అనగా అగ్ని; 'జ్వాల' అనగా జ్వాల; 'హేతు' అనగా కారణం; 'శ్రుతం' అనగా విన్నది; 'శాస్త్రం' అనగా శాస్త్రం; 'అవధృత' అనగా నిర్ణయించబడినది; 'యుగ' అనగా జత; 'పర్యాప్త' అనగా తగినంత; 'కృతం' అనగా చేసినది.

ఖ్యాతే హృష్టే ప్రతీతోఽభిజాతస్తు కులజే బుధే । వివిక్తౌ పూతవిజనౌ మూర్చ్ఛితౌ మూढ़సోచ్ఛ్రయౌ ।। ౩౬౨.

'ఖ్యాత' అనగా ప్రసిద్ధి; 'హృష్ట' అనగా ఆనందంగా ఉన్నవాడు; 'ప్రతీత' అనగా నమ్మకం ఉన్నవాడు; 'అభిజాత' అనగా మంచి వంశంలో పుట్టినవాడు; 'కులజ' అనగా మంచి కుటుంబానికి చెందినవాడు; 'బుధ' అనగా జ్ఞాని; 'వివిక్త' అనగా ఒంటరిగా; 'పూత' అనగా పవిత్రమైనది; 'విజన' అనగా జనములేని స్థలం; 'మూర్ఛిత' అనగా స్పృహ లేని వాడు; 'మూర్ఖ' అనగా మూర్ఖుడు; 'ఉచ్చ్రయ' అనగా ఆధారం.

అర్థోఽభిధేయరైవస్తుప్రయోజననివత్తిషు । నిదానాగమయోస్తీర్థమృషిజుష్టజలే గురౌ ।। ౩౬౨.

'అర్థం' అనగా భావం; 'అభిధేయ' అనగా చెప్పినది; 'రైవ' అనగా ప్రయోజనం; 'ప్రయోజనం' అనగా ఉద్దేశ్యం; 'నివృతి' అనగా ఆపడం; 'నిదాన' అనగా కారణం; 'ఆగమ' అనగా సంప్రదాయం; 'తీర్థం' అనగా పవిత్ర స్థలం; 'ఋషి' అనగా ముని; 'జుష్ట' అనగా ఇష్టమైనది; 'జలం' అనగా నీరు; 'గురు' అనగా గురువు.

ప్రాధాన్యే రాజలిఙ్గే చ వృషాఙ్గే కకుదాఽస్త్రియాం । స్త్రీ సమ్బిజ్జ్ఞానసమ్భాషాక్రియాకారాజినామసు ।। ౩౬౨.

ప్రధానమైన విషయాల్లో, రాజసింహాసనంలో, ఎద్దు గుర్తుల్లో, ఆవు కొమ్ములో, స్త్రీ తన జ్ఞానం, మాట, పనులు, పేర్ల ద్వారా గుర్తించబడుతుంది.

ధర్మ్మే రహస్యుపనిషత్ స్యాదృతౌ వత్సరే శరత్ । పదం వ్యవసితిత్రాణస్థానలక్ష్మాఙ్‌ఘ్రివస్తుషు ।। ౩౬౨.

ధర్మంలో, రహస్య ఉపనిషత్తులో, మంచితనంలో, సంవత్సరంలో, శరదృతువులో, నిర్ణయం, రక్షణ, పాదాల శుభత, వస్తువుల శుభత వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.

త్రిష్విష్టమధురౌ స్వాదూ మృదూ చాతీక్ష్ణకోమలౌ । సత్యే సాధౌ విద్యమానే ప్రశస్తేఽభ్యర్హితే చ సత్ ।।౩౬౨.

మూడు విషయాల్లో, మధురమైనది, రుచికరమైనది, మృదువైనది, అలాగే చాలా పదునైనది, কোমలమైనది; సత్యంలో, మంచితనంలో, ఉన్నదానిలో, ప్రశంసించబడినదానిలో, యోగ్యమైనదానిలో సారం ఉంటుంది.

విధిర్విధానే దైవేఽపి ప్రణిధిః ప్రార్థనే చరే । వధూర్జాయా స్నుషా స్త్రీ చ సుధాలేపోఽమృతం స్నుహీ ।। ౩౬౨.

నియమం, దాని అనుసరణ, దైవ విషయాల్లో కూడా పరిశీలన, ప్రార్థన చేయడం జరుగుతుంది; భార్య, జాయ, కోడలు, స్త్రీ, అమృతం, స్నుహి చెట్టు రసం ఇవన్నీ అమృతంతో సమానం.

స్పృహా సమ్ప్రత్యయః శ్రద్ధా పణిడతమ్మన్యగర్వ్వితౌ । బ్రహ్మబన్ధురధిక్షేపే భానూరశ్మిదివాకరౌ ।। ౩౬౨.

ఆసక్తి, నమ్మకం, విశ్వాసం, అత్యంత పండితుడు, మనసు గర్వం; బ్రాహ్మణ బంధువును అవమానించడం, సూర్యుడు, అతని కిరణాలు, దినకర్త కూడా ఇందులో ఉన్నాయి.

ద్కాలాణౌ శైలపాషాణౌ మూర్ఖనీచౌ పృథగ్జనౌ । తరుశైలౌ శిఖరిణౌ తనుస్త్వగ్దేహయోరపి ।। ౩౬౨.

రెండు కాలాలు, రెండు రాళ్లు, మూర్ఖుడు, నీచుడు, వేరువేరు వ్యక్తులు; చెట్టు, కొండ, శిఖరం, శిఖరాగ్రం, అలాగే శరీరాల్లో చర్మం, శరీరం కూడా ఉన్నాయి.

ఆత్మా యత్నో ధృతిర్బుద్ధిః స్వభావో బ్రహ్మ వర్ష్మ చ । ఉత్థానం పౌరుషే తన్త్రే వ్యుత్థానం ప్రతిరోధనే ।। ౩౬౨.

ఆత్మ, ప్రయత్నం, స్థిరత, బుద్ధి, స్వభావం, బ్రహ్మ, శరీరాకృతి; కార్యంలో లేచే శక్తి, ప్రతిబంధనలో ఎదురు నిలిచే శక్తి కూడా ఉన్నాయి.

నిర్య్యాతనం వైరశుద్ధౌ దానే న్యాసార్పణేఽపి చ । వ్యసనం విపది భ్రంశే దోషే కామజకోపజే ।। ౩౬౨.

వైరాన్ని శుద్ధి చేయడంలో, దానంలో, సమర్పణలో, అర్పణలో విడిచిపోవడం; అపదలో కష్టాలు, నష్టంలో, కోరిక, కోపం వల్ల వచ్చే తప్పులు కూడా ఉంటాయి.

మృగయాక్షో దివాస్వప్నః పరివాదః స్త్రియో మదః । తౌర్య్యత్రికం వృథాట్యా చ కామజో దశకో గణః ।। ౩౬౨.

వేట, జూదం, పగటిపనులు మర్చిపోవడం, అపవాదు, స్త్రీలు, మద్యం; త్రయీ కళలు, వృథా తిరుగుడు, కోరిక వల్ల వచ్చే పది రకాల దోషాలు కూడా ఉన్నాయి.

పైశూన్యం సాహసం ద్రోహ ఈర్ష్యాసూయార్థదూషణమ్ । వాగ్‌దణ్డశ్చైవ పారుష్యం క్రోధజోఽపి గణోఽష్టకః ।। ౩౬౨.

పొగడడం, దౌర్జన్యం, ద్రోహం, ఈర్ష్య, అసూయ, ధనాన్ని చెడగొట్టడం; కఠినమైన మాటలు, క్రూరత, కోపం వల్ల వచ్చే ఎనిమిది రకాల దోషాలు కూడా ఉన్నాయి.

అకర్మ్మగుహ్యే కౌపీనం మైథునం సఙ్గతౌ రతౌ । ప్రధానం పరమార్థా ధీః ప్రజ్ఞానం బుద్ధిచిహ్నయోః ।। ౩౬౨.

రహస్యంగా పనులు చేయకపోవడం, కౌపీన ధరించడం, మైథునం కలయికలో, ఆనందంలో; ముఖ్యమైనది పరమార్థం, ధీ, జ్ఞానం, బుద్ధి లక్షణాలలో కనిపిస్తాయి.

క్రన్దనే రోదనాహ్వానే వష్మ దేహప్రమాణయోః । ఆరాధనం సాధనే స్యాదవాప్తౌ తోషణేఽపి చ ।। ౩౬౨.

అరుపు, ఏడుపు, పిలుపు, శరీర పరిమాణాన్ని కొలవడం; ఆరాధన సాధనలో, పొందడంలో సంతృప్తి కూడా ఉంటుంది.

రత్నం స్వజాతిశ్రేష్ఠేఽపి లక్ష్మ చిహ్నిప్రధానయోః । కలాపో భూషణే వర్హే తూణీరే సంహతేఽపి చ ।। ౩౬౨.

రత్నం తన జాతిలో ఉత్తమమైనదిగా, ముఖ్యమైన గుర్తుల్లో గుర్తుగా; అలంకారంలో కవర్లు, విల్లు తునీరు, సమాహారంలో కూడినవిగా ఉంటాయి.

తల్పం శయ్యాట్టదారేషు డిమ్భౌ తు శిశువాలిశౌ । స్తమ్భౌ స్థూణాజड़ీభావౌ సభ్యే సంసది వై సభా ।। ౩౬౨.

పలకలు మంచాలపై, పడుకునే చోట్ల, పిల్లల్లో చిన్నవారు; స్థంభాలు, పాత రూపాల్లో నిలువగా, సభలో కూడినవారు నిజంగా సభే.

కిరణప్రగ్ర్హౌ రశ్మీ ధర్మ్మాః పుణ్యయమాదయః । లలామం పుచ్ఛపుణ్డ్రాశ్వభూషాప్రాధాన్యకేతుషు ।। ౩౬౨.

కిరణం, ప్రకాశం, ధర్మకార్యాలు, పుణ్యఫలితాల మూలాలు; లలాటంలో, తోకలో, గుర్రాల అలంకారాల్లో ముఖ్యమైన గుర్తులుగా ఉంటాయి.

ప్రత్యయోఽధీనశపథజ్ఞానవిస్వాసహేతుషు । సమయాః శపథాచారకాలసిద్ధాన్తసంవిదః ।। ౩౬౨.

నమ్మకం ఆధీనత, ప్రమాణం, జ్ఞానం, విశ్వాసానికి కారణం; ఒప్పందాలు, ప్రమాణం, ఆచారం, కాలం, సిద్ధాంతం, అవగాహన కూడా ఉంటాయి.

అత్యయోఽతిక్రమే కృచ్ఛ్రే సత్యం శపథతథ్యయోః । వీర్య్యం బలప్రభావౌ చ రూప్యం రూపే ప్రశస్తకే ।। ౩౬౨.

అతిక్రమంలో తప్పు, కష్టంలో, సత్యం ప్రమాణంలో, అబద్ధంలో; వీర్యం, బలం, ప్రభావం, రూపంలో, ఉత్తమతలో వెండి కూడా ఉంటుంది.

దురోదరో ద్యుతకారే పణే ద్యూతే దురోదరం । మహారణ్యే దుర్గపథే కాన్తారః పున్నపుంసకం ।। ౩౬౨.

జూదంలో ఖాళీ కడుపు, పందెంలో, జూదంలో ఖాళీ కడుపు; పెద్ద అడవిలో, కష్టమైన మార్గంలో, అరణ్యంలో, నపుంసక లింగం కూడా ఉన్నాయి.

యమానిలేన్ద్రచన్ద్రార్కవిష్ణుసింహాదికే హరిః । దశేఽస్త్రియాం భయే శ్వభ్రే జఠరః కఠినేఽపి చ ।। ౩౬౨.

యముడు, వాయువు, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు, సూర్యుడు, విష్ణువు, సింహం మొదలైనవారిలో హరి ఉన్నాడు. ఒక మహిళ భయపడే సమయంలో, లోతైన అగాధంలో, గట్టి పొట్టలో కూడా ఆయన ఉన్నాడు.

ఉదారో దాతృమహతోరితరస్త్వన్యనీచయోః । చూड़ా కిరీటం కేశాశ్చ సంయతా మౌలయస్త్రయః ।। ౩౬౨.

పెద్ద దాతలో ఆయన ఉదారంగా ఉంటాడు, ఇతర చిన్నవారిలో వేరుగా కనిపిస్తాడు. కిరీటానికి మణి శిఖరం, జుట్టు అంటే కేశాలు, తలపై కట్టే జుట్టు మూడు రకాలుగా మౌళి అని పిలుస్తారు.

బలిః కరోపహారాదౌ సైన్యస్థైర్య్యాదికే బలం । స్త్రీకటీవస్త్రబన్ధేఽపి నీవీ పరిపణేఽపి చ ।। ౩౬౨.

బలి అంటే చేతితో ఇచ్చే కానుక. సైన్యంలో ధైర్యం వంటి సందర్భాల్లో బలం. మహిళ నడుము చుట్టూ కట్టే వస్త్రాన్ని నీవీ అంటారు, పందెంలో కూడా అదే పేరు ఉంది.

శుక్రలే మూషికే శ్రేష్ఠే సుకృతే వృషభే వృషః । ద్యూతాక్షే సారిఫలకేఽప్యాకర్షోఽథాఽక్షమిన్ద్రియే ।। ౩౬౨.

శుక్రం అంటే వీర్యం, మూషికం అంటే ఎలుక, శ్రేష్ఠం అంటే ఉత్తమం, వృషం అంటే ఎద్దు. జూదంలో వాడే పాశా, ఆట బోర్డు, ఆకర్షణ, అక్షం అంటే ఇంద్రియం కూడా.