అగ్నిపురాణమ్

అభావే నహ్యనో నాపి మాస్మ మాలఞ్చ వారణే । పక్షాన్తరే చేద్యది చ తత్త్వే త్వఽద్ధాఽఞ్చసా ద్వయమ్ ।। ౩౬౧.

అభావే అనగా లేనప్పుడు. నహ్యనో, నాపి అనేవి అసలు కాదు అని అర్థం. మా, మాలంచ అనేవి నిషేధానికి వాడతారు. వారణే అనగా ఆపడం. పక్షాంతరే అనగా మరో సందర్భంలో. చేత్, యది అనేవి అయితే అని అర్థం. తత్వే అనగా నిజంగా. త్వ, ధా, అంజసా అనేవి నిజంగా లేదా ఖచ్చితంగా అని అర్థం. ద్వయం అనగా రెండూ.

ప్రాకాశ్యే ప్రాదురావిః స్యాదోమేవం పరమం మతే । సమన్తతస్తు పరితః సర్వతో విశ్వగిత్యపి ।। ౩౬౧.

ప్రాకాశ్యే అనగా ప్రకాశంలో లేదా స్పష్టతలో. ప్రాదురావిః అనగా ప్రత్యక్షంగా లేదా స్పష్టంగా. ఏవం అనగా ఇలా. పరమం మతే అనగా అత్యున్నత అభిప్రాయంలో. సమంతతః, పరితః, సర్వతః అనేవి చుట్టూ, అన్ని వైపులా అని అర్థం. విశ్వగ్ కూడా ఎక్కడైనా అని సూచిస్తుంది.

అకామానుమతౌ కామమసూయోపగమేఽస్తు చ । నను చ స్యాద్విరోధోక్తౌ క్కచ్చిత్ కామప్రవేదనే ।। ౩౬౧.

అకామ అనగా కోరిక లేకుండా. అనుమతౌ అనగా అనుమతితో. కామ అనగా కోరిక. అసూయ అనగా ఈర్ష్య. ఉపగమే అనగా అంగీకారంలో. నను అనగా ప్రశ్నించేటప్పుడు. స్యాత్ అనగా కావచ్చు. విరోధ అనగా వ్యతిరేకత. ఉక్తౌ అనగా చెప్పడంలో. కచిత్ అనగా ఎక్కడైనా. కామప్రవేదనే అనగా కోరికను తెలియజేయడంలో.

నిఃషమం దుఃషమం గర్హ్యే యథాస్వలన్తు యథాయథం । మృషా మిథ్యా చ వితథే యథార్థన్తు యథాతథం ।। ౩౬౧.

నిఃషమం, దుఃషమం అనేవి తప్పుగా లేదా చెడుగా అని అర్థం. గర్హ్యే అనగా నిందించదగ్గది. యథాస్వలం, యథాయథం అనేవి యథావిధిగా లేదా తగినట్లు అని అర్థం. మృషా, మిథ్యా అనేవి అబద్ధం. వితథే అనగా అసత్యంగా. యథార్థం, యథాతథం అనేవి నిజంగా లేదా యథాతథంగా అని అర్థం.

స్యురేవన్తు పునర్వైవేత్యవధారణవాచకాః । ప్రాగతీతార్థకం నూనమవశ్యం నిశ్చయే ద్వయం ।। ౩౬౧.

స్యురేవ, పునర్వై అనేవి ఖచ్చితంగా లేదా నిశ్చయంగా అని అర్థం. అవధారణవాచకాలు అనగా నిశ్చయాన్ని తెలియజేసే పదాలు. ప్రాగ్ అనగా ముందు, అతీత అనగా గతంలో. అర్థకం అనగా అర్థంలో. నూనం అనగా ఖచ్చితంగా. అవస్యం అనగా తప్పనిసరిగా. నిశ్చయే అనగా నిశ్చయంగా. ద్వయం అనగా రెండూ.

సంవద్వర్షేఽవరే త్వర్వాగామేవం స్వయమాత్మనా । అల్పే నీచైర్మహత్యుచ్చైః ప్రాయోభూమ్న్యఽద్రుతే శనైః ।। ౩౬౧.

సనా నిత్యే వహిర్వాహ్యే స్మాతీతేఽస్తమదర్శనే । అస్తి సచ్చవే రుషోక్తావూముం ప్రశ్నేఽనునయే త్వయి ।। ౩౬౧.

హూం తర్కే స్యాదుషా రాత్రేకరవసానే నమో నతౌ । పునరర్థేఽఙ్గనిన్దాయాం దుష్ఠు సుష్ఠు ప్రశంసనే ।। ౩౬౧.

హూమ్ అనేది వాదనలో వాడతారు. తర్కే అనగా తర్కంలో. ఉషా అనగా ఉదయం. రాత్రే అనగా రాత్రి. కరవసానే అనగా చేతి చివరలో లేదా రాత్రి ముగింపులో. నమో అనగా నమస్కారంలో. నటౌ అనగా వందనం చేయడంలో. పునరర్థే అనగా మళ్లీ మళ్లీ. అంగనిందాయాం అనగా స్త్రీని నిందించడంలో. దుష్ఠు అనగా చెడుగా, సుష్ఠు అనగా బాగా. ప్రశంసనే అనగా ప్రశంసలో.

సాయం సాయే ప్రగే ప్రాతః ప్రభాతే నికషాఽన్తికే । పరుత్పరార్య్యైషమోఽబ్దే పూర్వే పూర్వతరే యతి ।। ౩౬౧.

సాయం, సాయే అనేవి సాయంత్రం అని అర్థం. ప్రగే, ప్రాతః, ప్రభాతే అనేవి ఉదయం లేదా పగలు తొలిలో. నికషా అనగా దగ్గరగా. అంతికే అనగా పక్కన. పరుత్, పరార్య, ఐషమో అనేవి ఆపైన లేదా మరింత దూరంగా అని అర్థం. అబ్దే అనగా సంవత్సరంలో. పూర్వే, పూర్వతరే అనేవి ముందు లేదా గతంలో. యతి అనగా ప్రయత్నంలో.

అద్యాత్రాహ్న్యఽథ పూర్వలహ్నీత్యదౌ పూర్వోత్తరా పరాత్ । తథాఽధరాన్యాన్యతరేతరాత్పూర్వ్వోదురాదయః ।। ౩౬౧.

ఈ రోజు, రేపు, ఎల్లుండి, నిన్న, పూర్వాహ్నం, మొదలైనవి; ముందున్నవి, తరువాతివి, మేలైనవి, తక్కువవి, ఇలా వరుసగా ముందున్నవి, తరువాతివి, దూరమైనవి, మొదటివి అని అర్థాలు ఉంటాయి.

ఉభయద్యుశ్చోభయేద్యుః పరే త్వహ్ని పరేద్యవి । హ్యో గతేఽనాగతేఽహ్ని స్వః పరశ్వః శ్వః పరేఽహని ।। ౩౬౧.

రెండు రోజులు, ఆ రెండు రోజుల తర్వాత, తరువాతి రోజు, మరుసటి రోజు, నిన్న, గడిచిన రోజు, రానున్న రోజు, ఎల్లుండి, రేపు, ఆ తరువాతి రోజు అని అర్థాలు ఉంటాయి.

తదా తదానీం యుగపదేకదా సర్వదా సదా । పతర్హి సమ్ప్రతీదానీమధునా సామ్ప్రతన్తథా ।। ౩౬౧.

అప్పుడు, ఆ సమయంలో, ఒకేసారి, ఒకే సమయంలో, ఎప్పుడూ, ఎప్పటికీ, ఆ సమయంలో, ఇప్పుడే, ఇప్పుడు, ఈ సమయంలో, అలాగే అని అర్థాలు ఉంటాయి.

అగ్నిరువాచ ఆకాశే త్రిదివే నాకో లోకస్తు భువనే జనే । పద్యే యశసి చ శలోకః శరే ఖడ్గే చ సాయకః ।। ౩౬౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఆకాశంలో 'ఆకాశం', మూడవ లోకంలో 'త్రిదివం', లోకంలో 'నాకం', ప్రజల్లో 'లోకం', పద్యంలో 'పద్యము', యశస్సులో 'యశస్సు', శ్లోకంలో 'శ్లోకం', బాణంలో 'శరం', ఖడ్గంలో 'ఖడ్గం', ఆయుధంలో 'సాయకం' అని అర్థాలు ఉంటాయి.

ఆనకః పటహో భేరీ కలఙ్కోఽఙ్కాపవాదయోః । మారుతే వేధసి వ్రధ్నే పుంసి కః కం శిరోఽమ్బునోః ।। ౩౬౨.

'ఆనక' అనగా డ్రము, 'పటహ' అనగా పెద్ద డ్రము, 'భేరి' అనగా మేళం; 'కలంక' అనగా మచ్చ, 'అంక' అనగా గుర్తు; గాలిలో 'మారుత', చీల్చడంలో 'వేధ', వృషణంలో 'వ్రధ్న', పురుషునిలో 'కః', నీటిలో 'కం', తలలో 'శిరః' అని అర్థాలు ఉంటాయి.

స్యాత్ పులాకస్తుచ్ఛధాన్యే సంక్షేపే భక్తసిక్థకే । మహేన్ద్రగుగ్గులూలూకవ్యాలగ్రాహిషు కౌశికః ।। ౩౬౨.

'పులాక' అనగా ఖాళీ ధాన్యం, 'తుచ్ఛ' అనగా విలువలేని ధాన్యం, సంక్షిప్తంగా 'సంక్షేపం', అన్నంలో 'భక్తం', పిండిలో 'సిక్థకం', మహేంద్రుడు, గుగ్గిలు, గుడ్లగూబ, పాము, గ్రాహి వీటిలో 'కౌశిక' అని అర్థం.

శాలావృకౌ కపిశ్వానౌ మానం స్యాన్మితిసాధనం । సర్గః స్వభావనిర్మోక్షనిశ్చయాధ్యాయసృష్టిషు ।। ౩౬౨.

'శాల', 'వృక' అనగా నక్కలు; 'కపి', 'శ్వాన' అనగా కోతి, కుక్క; 'మానం' అనగా కొలత; 'సర్గ' అనగా సృష్టి; 'స్వభావం' అనగా స్వభావం; 'నిర్మోక్షం' అనగా విముక్తి; 'నిశ్చయం' అనగా నిశ్చయం; 'అధ్యాయం' అనగా అధ్యాయం; 'సృష్టి' అనగా సృష్టి.

యోగః సన్నహనోపాయధ్యానసఙ్గతియుక్తిషు । భోగః సుఖే స్త్ర్యాదిభృతావవ్జౌ శఙ్ఖనిశాకరౌ ।। ౩౬౨.

'యోగం' అనగా కలయిక, కవచం, మార్గం, ధ్యానం, సంబంధం, యుక్తి; 'భోగం' అనగా ఆనందం, సుఖం, భార్య మొదలైనవి; 'భృత' అనగా పనివాడు; 'అవ్జ' అనగా హంస; 'శంఖం' అనగా శంఖం; 'నిశాకర' అనగా చంద్రుడు.

కాకేభగణ్డౌ కరటౌ దుశ్చర్మా శిపివిష్టకః । రిష్టం క్షఏమాశుభాభావేష్వరిష్టే తు శుభాఽశుభే ।। ౩౬౨.

'కాక', 'భగణ్డ' అనగా కాకి, వృషణాలు; 'కరట' అనగా కోతి; 'దుశ్చర్మ' అనగా చెడు చర్మం ఉన్నవాడు; 'శిపివిష్టక' అనగా కుష్టురోగి; 'అరిష్టం' అనగా అపశకునం; 'క్షేమం' అనగా శుభం; మంచి, చెడు లేనప్పుడు 'అరిష్టం' అనగా శుభం, అశుభం రెండూ.

వ్యుష్టిః ఫలే సమృద్ధౌ చ దృష్టిర్జ్ఞానేఽక్షిణ దర్శనే । నిష్ఠానిష్పత్తినాశాన్తాః కాష్ఠోత్కర్షే స్థితౌ దిశి ।। ౩౬౨.

'వ్యుష్టి' అనగా ఫలం, సంపద; 'దృష్టి' అనగా జ్ఞానం, కంటి చూపు, దర్శనం; 'నిష్ఠ' అనగా సిద్ధి, నాశనం, శాంతి, చెక్క, ఉన్నత స్థానం, స్థిరత, దిక్కు.

భూగోవాచస్త్విड़ా ఇలాః ప్రగాढ़ం భృశకృచ్ఛ్రయోః । భృశప్రతిజ్ఞయోర్వాढ़ం శక్తస్థూలౌ దృढ़ౌ త్రిషు ।। ౩౬౨.

'భూగా', 'వాక్' అనగా మాట; 'ఇలా' అనగా భూములు; 'ప్రగాఢం' అనగా లోతైనది; 'భృష' అనగా తీవ్రమైనది, కష్టం; 'భృషప్రమాణం' అనగా బలమైన ప్రతిజ్ఞ; 'వార్హం' అనగా శక్తివంతమైనది; 'శక్త' అనగా బలమైనది; 'స్థూలం' అనగా పొడవైనది; 'దృఢం' అనగా బలమైనది; ఇవన్నీ మూడు సందర్భాల్లో.

విన్యస్తసంహతౌ వ్యూढ़ౌ కృష్ణో వ్యాసేఽర్జ్జునే హరౌ । పణో ద్యతాదిషూత్సృష్టే భృతౌ మూల్యే ధనఽపి చ ।। ౩౬౨.

'విన్యస్త' అనగా అమరిక; 'సంహత' అనగా సమాహారం; 'వ్యూహ' అనగా ఏర్పాటైన వరుస; 'కృష్ణ' అనగా వ్యాసుడు; 'అర్జున' అనగా అర్జునుడు; 'హర' అనగా శివుడు; 'పణం' అనగా జూదంలో పెట్టుబడి; 'ఉత్సృష్ట' అనగా వదిలిపెట్టడం; 'భృత' అనగా ధర; 'ధనం' అనగా సంపద.

మౌర్వ్యాం ద్ర్వ్యాశ్రితే స్త్వశుక్తసన్ధ్యాదికే గుణః । శ్రేష్ఠేఽధిపే గ్రామణీః స్యాత్ జుగుప్సాకరుణే ఘృణో ।। ౩౬౨.

'మౌర్వీ' అనగా విల్లుకు నూలు; 'ద్రవ్య' అనగా పదార్థం; 'అశుక్త' అనగా పులియని; 'సంధ్యా' అనగా సంధ్యా సమయం మొదలైనవి; 'గుణం' అనగా లక్షణం; 'శ్రేష్ఠ' అనగా ఉత్తమమైనది; 'అధిపతి' అనగా అధిపతి; 'గ్రామణీ' అనగా గ్రామ పెద్ద; 'జుగుప్స' అనగా అసహ్యం; 'కరుణ' అనగా దయ; 'ఘృణ' అనగా దయ.

తృష్ణా స్పృహాపిపాసే ద్వే విపణిః స్యాద్వణిక్పథే । విషాభిసరలోహేషు తీక్ష్ణం క్లీవే ఖరే త్రిషు ।। ౩౬౨.

'త్రిష్ణ' అనగా దాహం; 'స్పృహ' అనగా ఆకాంక్ష; 'పిపాస' అనగా దాహం; 'విపణి' అనగా మార్కెట్; 'వణిక్పథ' అనగా వ్యాపారి దారి; విషంలో 'విషం', ఇనుములో 'అభిసర', పదునైనదిలో 'తీక్ష్ణం', నపుంసకునిలో 'క్లీవ', గాడిదలో 'ఖర', ఇవన్నీ మూడు సందర్భాల్లో.

ప్రమాణం హేతుమర్య్యాదాశాస్త్రేయత్తాప్రమాతృషు । కరణం క్షేత్రగాత్రాదావీరిణం శూన్యమూపరం ।। ౩౬౨.

'ప్రమాణం' అనగా కొలత, కారణం, హద్దు, అధికారము, పరిమాణం, కొలిచేవాడు; 'కరణం' అనగా సాధనం, పొలం, శరీరం మొదలైనవి; 'ఈరిణం' అనగా ఎడారి, ఖాళీ, పైభాగం.

యన్తా హస్తిపకే సూతే వహ్నిజ్వాలా చ హేతయః । శ్రుతం శాస్త్రావధృతయోర్యుగపర్య్యాప్తయోః కృతం ।। ౩౬౨.

'యంత' అనగా ఏనుగు నడిపేవాడు; 'హస్తిపక' కూడా అదే; 'సూత' అనగా రథసారథి; 'వహ్ని' అనగా అగ్ని; 'జ్వాల' అనగా జ్వాల; 'హేతు' అనగా కారణం; 'శ్రుతం' అనగా విన్నది; 'శాస్త్రం' అనగా శాస్త్రం; 'అవధృత' అనగా నిర్ణయించబడినది; 'యుగ' అనగా జత; 'పర్యాప్త' అనగా తగినంత; 'కృతం' అనగా చేసినది.

ఖ్యాతే హృష్టే ప్రతీతోఽభిజాతస్తు కులజే బుధే । వివిక్తౌ పూతవిజనౌ మూర్చ్ఛితౌ మూढ़సోచ్ఛ్రయౌ ।। ౩౬౨.

'ఖ్యాత' అనగా ప్రసిద్ధి; 'హృష్ట' అనగా ఆనందంగా ఉన్నవాడు; 'ప్రతీత' అనగా నమ్మకం ఉన్నవాడు; 'అభిజాత' అనగా మంచి వంశంలో పుట్టినవాడు; 'కులజ' అనగా మంచి కుటుంబానికి చెందినవాడు; 'బుధ' అనగా జ్ఞాని; 'వివిక్త' అనగా ఒంటరిగా; 'పూత' అనగా పవిత్రమైనది; 'విజన' అనగా జనములేని స్థలం; 'మూర్ఛిత' అనగా స్పృహ లేని వాడు; 'మూర్ఖ' అనగా మూర్ఖుడు; 'ఉచ్చ్రయ' అనగా ఆధారం.

అర్థోఽభిధేయరైవస్తుప్రయోజననివత్తిషు । నిదానాగమయోస్తీర్థమృషిజుష్టజలే గురౌ ।। ౩౬౨.

'అర్థం' అనగా భావం; 'అభిధేయ' అనగా చెప్పినది; 'రైవ' అనగా ప్రయోజనం; 'ప్రయోజనం' అనగా ఉద్దేశ్యం; 'నివృతి' అనగా ఆపడం; 'నిదాన' అనగా కారణం; 'ఆగమ' అనగా సంప్రదాయం; 'తీర్థం' అనగా పవిత్ర స్థలం; 'ఋషి' అనగా ముని; 'జుష్ట' అనగా ఇష్టమైనది; 'జలం' అనగా నీరు; 'గురు' అనగా గురువు.

ప్రాధాన్యే రాజలిఙ్గే చ వృషాఙ్గే కకుదాఽస్త్రియాం । స్త్రీ సమ్బిజ్జ్ఞానసమ్భాషాక్రియాకారాజినామసు ।। ౩౬౨.

ప్రధానమైన విషయాల్లో, రాజసింహాసనంలో, ఎద్దు గుర్తుల్లో, ఆవు కొమ్ములో, స్త్రీ తన జ్ఞానం, మాట, పనులు, పేర్ల ద్వారా గుర్తించబడుతుంది.

ధర్మ్మే రహస్యుపనిషత్ స్యాదృతౌ వత్సరే శరత్ । పదం వ్యవసితిత్రాణస్థానలక్ష్మాఙ్‌ఘ్రివస్తుషు ।। ౩౬౨.

ధర్మంలో, రహస్య ఉపనిషత్తులో, మంచితనంలో, సంవత్సరంలో, శరదృతువులో, నిర్ణయం, రక్షణ, పాదాల శుభత, వస్తువుల శుభత వంటి లక్షణాలు కనిపిస్తాయి.