అగ్నిపురాణమ్

సమీపోభయతః శీఘ్రసాకల్యాభిముఖేఽభితః । నామప్రకాశయోః ప్రాదుర్మిథోఽన్యోన్యం రహస్యపి ।। ౩౬౧.

'సమీప' అంటే దగ్గరగా, 'ఉభయతః' అంటే రెండు వైపులా, 'శీఘ్ర' అంటే త్వరగా, 'సాకల్య' అంటే సంపూర్ణంగా, 'అభిముఖ' అంటే ఎదురుగా, 'అభితః' అంటే చుట్టూ. 'నామ' అంటే స్పష్టత, 'ప్రకాశ' అంటే వెలుగు, 'ప్రాదుర్' అంటే ప్రత్యక్షం, 'మిథో' అంటే పరస్పరంగా, 'అన్యోన్యం' అంటే ఒకరినొకరు, 'రహస్య' అంటే రహస్యంగా అని అర్థం.

తిరోఽన్తర్ద్ధౌ తిర్యగర్థే హా విషాదశుగర్త్తిషు । అహహేత్యద్‌భుతే ఖేదే హి హేతావవధారణే ।। ౩౬౧.

తిరో, అంతర్ధి అనే పదాలు దాచిపెట్టడాన్ని సూచిస్తాయి. తిర్యక్ అనగా అడ్డంగా అని అర్థం. హా అనేది బాధలో, విషాదం అనగా దుఃఖంలో వాడతారు. అహ, హే అనే పదాలు ఆశ్చర్యం లేదా నొప్పిలో వినిపిస్తాయి. హి అనగా కారణాన్ని వివరించేటప్పుడు ఉపయోగిస్తారు.

చిరాయ చిరరాత్రాయ చిరస్యాద్యాశ్చిరార్థకాః । ముహుః పునః పునః శశ్వద భీక్షణమసకృత్ సమాః ।। ౩౬౧.

చిరాయ, చిరరాత్రాయ, చిరస్య మొదలైన పదాలు చాలా కాలం అని సూచిస్తాయి. ముహుః, పునః పునః, శశ్వత్, భిక్షణం, అసకృత్, సమాః అనే పదాలు మళ్లీ మళ్లీ, ఎప్పటికప్పుడు, లేదా నిరంతరం అని అర్థం.

స్రాగ్జ్ఞటిత్యఞ్జసాహ్రాయ సపది ద్రాఙ్‌మఙ్క్షు చ ద్రుతే । బలవత్ సుష్ఠు కిముత వికల్పే కిం కిమూత చ ।। ౩౬౧.

స్రాజ్ఞటి, అంజసా అనేవి నేరుగా లేదా సూటిగా అని అర్థం. హ్రాయ, సపది, ద్రాంగ్, మంక్షు, ద్రుతే అనే పదాలు వేగంగా లేదా వెంటనే అని సూచిస్తాయి. బలవత్, సుష్ఠు అనేవి బలంగా లేదా బాగా అని అర్థం. కిముత, వికల్పే అనేవి లేదా, లేకపోతే, ఇంకేమైనా అని సూచిస్తాయి. కిం కిమూత అనగా మరింత ప్రత్యామ్నాయాలు అని అర్థం.

తు హి చ స్మ హ వై పాదపూరణే పూజనేప్యతి । దివాహ్నీత్యథ దోషా చ నక్తఞ్చ రజనావితి ।। ౩౬౧.

తు, హి, చ, స్మ, హ, వై అనే పదాలు ఛందస్సు నింపడానికి లేదా పూజలో ప్రాముఖ్యత ఇవ్వడానికి వాడతారు. దివా, అహ్ని, అథ, దోషా, నక్త, రజనీ అనే పదాలు పగలు, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం, రాత్రి వంటి కాలాలను సూచిస్తాయి.

తిర్యగర్థే సాచి తిరోఽప్యథ సమ్బోధనార్థకాః । స్యుః ప్యాట్‌పాడఙ్గ హే హై భోః సమయా నికషా హిరుక్ ।। ౩౬౧.

తిర్యగర్థే, సాచీ అనేవి అడ్డంగా లేదా పక్కదారిగా అని అర్థం. తిరో అనేది దాచడాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ప్యాట్, పాడంగ, హే, హై, భోః, సమయా, నికషా, హిరుక్ అనే పదాలు పిలవడానికి లేదా సంబోధనలో వాడతారు.

అతర్కితే తు సహసా స్యాత్ పురః పురతోఽగ్రతః । స్వాహా దేవహవిర్దానే శ్రౌషట్ వౌషట్ వషట్ స్వధా ।। ౩౬౧.

అతర్కితే అనగా అనుకోకుండా లేదా అకస్మాత్తుగా అని అర్థం. సహసా కూడా అకస్మాత్తుగా అని సూచిస్తుంది. పురః, పురతః, అగ్రతః అనేవి ముందుగా లేదా ముందర అని అర్థం. స్వాహా దేవతలకు నైవేద్యం సమర్పించేటప్పుడు వాడతారు. శ్రౌషట్, వౌషట్, వషట్, స్వధా కూడా హోమంలో ఉపయోగించే పదాలు.

కిఞ్చిదీషన్మనాగల్పే ప్రేత్యాఽముత్ర భవాన్తరే । యథా తథా చైవ సామ్యే అహో హీ ఇతి విస్మయే ।। ౩౬౧.

కించిత్, ఈషత్, మనాగల్పే అనేవి కొంచెం లేదా స్వల్పంగా అని అర్థం. ప్రేత్య, అముత్ర, భవాంతరే అనేవి మరణానంతరం, పరలోకంలో, లేదా మరో జన్మలో అని సూచిస్తాయి. యథా, తథా, సామ్యే అనేవి ఒకే విధంగా లేదా సమానంగా అని అర్థం. అహో, హీ అనేవి ఆశ్చర్యాన్ని తెలియజేస్తాయి.

మౌనే తు తూష్ణీం తూష్ణీకం సద్యః సపది తత్క్షణే । దిష్ట్యా శముపయోషఞ్చేత్యానన్దేఽథాన్తరేఽన్తరా ।। ౩౬౧.

మౌనంలో, తూష్ణీం, తూష్ణీకం అనేవి నిశ్శబ్దాన్ని సూచిస్తాయి. సద్యః, సపది, తత్క్షణే అనేవి వెంటనే లేదా ఆ క్షణంలో అని అర్థం. దిష్ట్యా, శముపయోష అనేవి ఆనందాన్ని తెలియజేస్తాయి. అథాంతరే, అంతరా అనేవి మధ్యలో లేదా అంతరంలో అని అర్థం.

అన్తరేణ చ మధ్యే స్యుః ప్రసహ్య తు హఠార్థకమ్ । యుక్తే ద్వే సామ్ప్రతం స్థానేఽభీక్ష్‌ణం శశ్వదనారతే ।। ౩౬౧.

అంతరేణ, మధ్యే అనేవి మధ్యలో లేదా మధ్యभागంలో అని అర్థం. ప్రసహ్య అనగా బలవంతంగా, హఠార్థకం అనగా దురదృష్టంగా లేదా హఠంగా అని అర్థం. యుక్తే అనగా సరైన విధంగా. ద్వే అనగా రెండు. సామప్రతం అనగా ప్రస్తుతం. స్థానే అనగా స్థలంలో. అభిక్ష్ణం, శశ్వత్, అనారతే అనేవి తరచూ, ఎప్పటికప్పుడు లేదా నిరంతరం అని అర్థం.

అభావే నహ్యనో నాపి మాస్మ మాలఞ్చ వారణే । పక్షాన్తరే చేద్యది చ తత్త్వే త్వఽద్ధాఽఞ్చసా ద్వయమ్ ।। ౩౬౧.

అభావే అనగా లేనప్పుడు. నహ్యనో, నాపి అనేవి అసలు కాదు అని అర్థం. మా, మాలంచ అనేవి నిషేధానికి వాడతారు. వారణే అనగా ఆపడం. పక్షాంతరే అనగా మరో సందర్భంలో. చేత్, యది అనేవి అయితే అని అర్థం. తత్వే అనగా నిజంగా. త్వ, ధా, అంజసా అనేవి నిజంగా లేదా ఖచ్చితంగా అని అర్థం. ద్వయం అనగా రెండూ.

ప్రాకాశ్యే ప్రాదురావిః స్యాదోమేవం పరమం మతే । సమన్తతస్తు పరితః సర్వతో విశ్వగిత్యపి ।। ౩౬౧.

ప్రాకాశ్యే అనగా ప్రకాశంలో లేదా స్పష్టతలో. ప్రాదురావిః అనగా ప్రత్యక్షంగా లేదా స్పష్టంగా. ఏవం అనగా ఇలా. పరమం మతే అనగా అత్యున్నత అభిప్రాయంలో. సమంతతః, పరితః, సర్వతః అనేవి చుట్టూ, అన్ని వైపులా అని అర్థం. విశ్వగ్ కూడా ఎక్కడైనా అని సూచిస్తుంది.

అకామానుమతౌ కామమసూయోపగమేఽస్తు చ । నను చ స్యాద్విరోధోక్తౌ క్కచ్చిత్ కామప్రవేదనే ।। ౩౬౧.

అకామ అనగా కోరిక లేకుండా. అనుమతౌ అనగా అనుమతితో. కామ అనగా కోరిక. అసూయ అనగా ఈర్ష్య. ఉపగమే అనగా అంగీకారంలో. నను అనగా ప్రశ్నించేటప్పుడు. స్యాత్ అనగా కావచ్చు. విరోధ అనగా వ్యతిరేకత. ఉక్తౌ అనగా చెప్పడంలో. కచిత్ అనగా ఎక్కడైనా. కామప్రవేదనే అనగా కోరికను తెలియజేయడంలో.

నిఃషమం దుఃషమం గర్హ్యే యథాస్వలన్తు యథాయథం । మృషా మిథ్యా చ వితథే యథార్థన్తు యథాతథం ।। ౩౬౧.

నిఃషమం, దుఃషమం అనేవి తప్పుగా లేదా చెడుగా అని అర్థం. గర్హ్యే అనగా నిందించదగ్గది. యథాస్వలం, యథాయథం అనేవి యథావిధిగా లేదా తగినట్లు అని అర్థం. మృషా, మిథ్యా అనేవి అబద్ధం. వితథే అనగా అసత్యంగా. యథార్థం, యథాతథం అనేవి నిజంగా లేదా యథాతథంగా అని అర్థం.

స్యురేవన్తు పునర్వైవేత్యవధారణవాచకాః । ప్రాగతీతార్థకం నూనమవశ్యం నిశ్చయే ద్వయం ।। ౩౬౧.

స్యురేవ, పునర్వై అనేవి ఖచ్చితంగా లేదా నిశ్చయంగా అని అర్థం. అవధారణవాచకాలు అనగా నిశ్చయాన్ని తెలియజేసే పదాలు. ప్రాగ్ అనగా ముందు, అతీత అనగా గతంలో. అర్థకం అనగా అర్థంలో. నూనం అనగా ఖచ్చితంగా. అవస్యం అనగా తప్పనిసరిగా. నిశ్చయే అనగా నిశ్చయంగా. ద్వయం అనగా రెండూ.

సంవద్వర్షేఽవరే త్వర్వాగామేవం స్వయమాత్మనా । అల్పే నీచైర్మహత్యుచ్చైః ప్రాయోభూమ్న్యఽద్రుతే శనైః ।। ౩౬౧.

సనా నిత్యే వహిర్వాహ్యే స్మాతీతేఽస్తమదర్శనే । అస్తి సచ్చవే రుషోక్తావూముం ప్రశ్నేఽనునయే త్వయి ।। ౩౬౧.

హూం తర్కే స్యాదుషా రాత్రేకరవసానే నమో నతౌ । పునరర్థేఽఙ్గనిన్దాయాం దుష్ఠు సుష్ఠు ప్రశంసనే ।। ౩౬౧.

హూమ్ అనేది వాదనలో వాడతారు. తర్కే అనగా తర్కంలో. ఉషా అనగా ఉదయం. రాత్రే అనగా రాత్రి. కరవసానే అనగా చేతి చివరలో లేదా రాత్రి ముగింపులో. నమో అనగా నమస్కారంలో. నటౌ అనగా వందనం చేయడంలో. పునరర్థే అనగా మళ్లీ మళ్లీ. అంగనిందాయాం అనగా స్త్రీని నిందించడంలో. దుష్ఠు అనగా చెడుగా, సుష్ఠు అనగా బాగా. ప్రశంసనే అనగా ప్రశంసలో.

సాయం సాయే ప్రగే ప్రాతః ప్రభాతే నికషాఽన్తికే । పరుత్పరార్య్యైషమోఽబ్దే పూర్వే పూర్వతరే యతి ।। ౩౬౧.

సాయం, సాయే అనేవి సాయంత్రం అని అర్థం. ప్రగే, ప్రాతః, ప్రభాతే అనేవి ఉదయం లేదా పగలు తొలిలో. నికషా అనగా దగ్గరగా. అంతికే అనగా పక్కన. పరుత్, పరార్య, ఐషమో అనేవి ఆపైన లేదా మరింత దూరంగా అని అర్థం. అబ్దే అనగా సంవత్సరంలో. పూర్వే, పూర్వతరే అనేవి ముందు లేదా గతంలో. యతి అనగా ప్రయత్నంలో.

అద్యాత్రాహ్న్యఽథ పూర్వలహ్నీత్యదౌ పూర్వోత్తరా పరాత్ । తథాఽధరాన్యాన్యతరేతరాత్పూర్వ్వోదురాదయః ।। ౩౬౧.

ఈ రోజు, రేపు, ఎల్లుండి, నిన్న, పూర్వాహ్నం, మొదలైనవి; ముందున్నవి, తరువాతివి, మేలైనవి, తక్కువవి, ఇలా వరుసగా ముందున్నవి, తరువాతివి, దూరమైనవి, మొదటివి అని అర్థాలు ఉంటాయి.

ఉభయద్యుశ్చోభయేద్యుః పరే త్వహ్ని పరేద్యవి । హ్యో గతేఽనాగతేఽహ్ని స్వః పరశ్వః శ్వః పరేఽహని ।। ౩౬౧.

రెండు రోజులు, ఆ రెండు రోజుల తర్వాత, తరువాతి రోజు, మరుసటి రోజు, నిన్న, గడిచిన రోజు, రానున్న రోజు, ఎల్లుండి, రేపు, ఆ తరువాతి రోజు అని అర్థాలు ఉంటాయి.

తదా తదానీం యుగపదేకదా సర్వదా సదా । పతర్హి సమ్ప్రతీదానీమధునా సామ్ప్రతన్తథా ।। ౩౬౧.

అప్పుడు, ఆ సమయంలో, ఒకేసారి, ఒకే సమయంలో, ఎప్పుడూ, ఎప్పటికీ, ఆ సమయంలో, ఇప్పుడే, ఇప్పుడు, ఈ సమయంలో, అలాగే అని అర్థాలు ఉంటాయి.

అగ్నిరువాచ ఆకాశే త్రిదివే నాకో లోకస్తు భువనే జనే । పద్యే యశసి చ శలోకః శరే ఖడ్గే చ సాయకః ।। ౩౬౨.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: ఆకాశంలో 'ఆకాశం', మూడవ లోకంలో 'త్రిదివం', లోకంలో 'నాకం', ప్రజల్లో 'లోకం', పద్యంలో 'పద్యము', యశస్సులో 'యశస్సు', శ్లోకంలో 'శ్లోకం', బాణంలో 'శరం', ఖడ్గంలో 'ఖడ్గం', ఆయుధంలో 'సాయకం' అని అర్థాలు ఉంటాయి.

ఆనకః పటహో భేరీ కలఙ్కోఽఙ్కాపవాదయోః । మారుతే వేధసి వ్రధ్నే పుంసి కః కం శిరోఽమ్బునోః ।। ౩౬౨.

'ఆనక' అనగా డ్రము, 'పటహ' అనగా పెద్ద డ్రము, 'భేరి' అనగా మేళం; 'కలంక' అనగా మచ్చ, 'అంక' అనగా గుర్తు; గాలిలో 'మారుత', చీల్చడంలో 'వేధ', వృషణంలో 'వ్రధ్న', పురుషునిలో 'కః', నీటిలో 'కం', తలలో 'శిరః' అని అర్థాలు ఉంటాయి.

స్యాత్ పులాకస్తుచ్ఛధాన్యే సంక్షేపే భక్తసిక్థకే । మహేన్ద్రగుగ్గులూలూకవ్యాలగ్రాహిషు కౌశికః ।। ౩౬౨.

'పులాక' అనగా ఖాళీ ధాన్యం, 'తుచ్ఛ' అనగా విలువలేని ధాన్యం, సంక్షిప్తంగా 'సంక్షేపం', అన్నంలో 'భక్తం', పిండిలో 'సిక్థకం', మహేంద్రుడు, గుగ్గిలు, గుడ్లగూబ, పాము, గ్రాహి వీటిలో 'కౌశిక' అని అర్థం.

శాలావృకౌ కపిశ్వానౌ మానం స్యాన్మితిసాధనం । సర్గః స్వభావనిర్మోక్షనిశ్చయాధ్యాయసృష్టిషు ।। ౩౬౨.

'శాల', 'వృక' అనగా నక్కలు; 'కపి', 'శ్వాన' అనగా కోతి, కుక్క; 'మానం' అనగా కొలత; 'సర్గ' అనగా సృష్టి; 'స్వభావం' అనగా స్వభావం; 'నిర్మోక్షం' అనగా విముక్తి; 'నిశ్చయం' అనగా నిశ్చయం; 'అధ్యాయం' అనగా అధ్యాయం; 'సృష్టి' అనగా సృష్టి.

యోగః సన్నహనోపాయధ్యానసఙ్గతియుక్తిషు । భోగః సుఖే స్త్ర్యాదిభృతావవ్జౌ శఙ్ఖనిశాకరౌ ।। ౩౬౨.

'యోగం' అనగా కలయిక, కవచం, మార్గం, ధ్యానం, సంబంధం, యుక్తి; 'భోగం' అనగా ఆనందం, సుఖం, భార్య మొదలైనవి; 'భృత' అనగా పనివాడు; 'అవ్జ' అనగా హంస; 'శంఖం' అనగా శంఖం; 'నిశాకర' అనగా చంద్రుడు.

కాకేభగణ్డౌ కరటౌ దుశ్చర్మా శిపివిష్టకః । రిష్టం క్షఏమాశుభాభావేష్వరిష్టే తు శుభాఽశుభే ।। ౩౬౨.

'కాక', 'భగణ్డ' అనగా కాకి, వృషణాలు; 'కరట' అనగా కోతి; 'దుశ్చర్మ' అనగా చెడు చర్మం ఉన్నవాడు; 'శిపివిష్టక' అనగా కుష్టురోగి; 'అరిష్టం' అనగా అపశకునం; 'క్షేమం' అనగా శుభం; మంచి, చెడు లేనప్పుడు 'అరిష్టం' అనగా శుభం, అశుభం రెండూ.

వ్యుష్టిః ఫలే సమృద్ధౌ చ దృష్టిర్జ్ఞానేఽక్షిణ దర్శనే । నిష్ఠానిష్పత్తినాశాన్తాః కాష్ఠోత్కర్షే స్థితౌ దిశి ।। ౩౬౨.

'వ్యుష్టి' అనగా ఫలం, సంపద; 'దృష్టి' అనగా జ్ఞానం, కంటి చూపు, దర్శనం; 'నిష్ఠ' అనగా సిద్ధి, నాశనం, శాంతి, చెక్క, ఉన్నత స్థానం, స్థిరత, దిక్కు.