అగ్నిపురాణమ్

ఇతి హేతౌ ప్రకరణే ప్రకాశాదిసమాప్తిషు । ప్రాచ్యాం పురస్తాత్ ప్రథమే పురార్థేఽగ్రత ఇత్యపి ।। ౩౬౧.

'ఇతి' అనే పదాన్ని కారణం, సందర్భం, పూర్తయిన మాటలకు ఉపయోగిస్తారు. 'ప్రాచ్యం' అంటే తూర్పు, 'పురస్తాత్' అంటే ముందుగా, 'ప్రథమే' అంటే మొదట, 'పురార్థే' అంటే గత విషయానికి, 'అగ్రతః' అంటే ముందుగా అని అర్థం.

యావత్తావచ్చ సాకల్యేఽవధౌ మానేఽవదారణే । మఙ్గలానన్తరారమ్భప్రశ్నకార్త్స్నేష్వఽథోథ చ ।। ౩౬౧.

'యావత్', 'తావత్' అనే పదాలను సంపూర్ణత, పరిమితి, కొలత, నిర్ణయానికి వాడతారు. 'మంగళ' అంటే శుభం, 'అనంతరం' అంటే తరువాత, 'ఆరంభ' అంటే ప్రారంభం, 'ప్రశ్న' అంటే ప్రశ్న, 'కృత్స్న' అంటే మొత్తం, 'అథ', 'ఓథ' అనే పదాలను మార్పు సందర్భాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

వృథా నిరర్థకావిధ్యోర్నానాఽనేకోభయార్థయోః । ను పృచ్ఛాయాం వికల్పే చ పశ్చాత్సాదృశ్యయోరను ।। ౩౬౧.

'వృథా' అంటే వృథా, 'నిరర్థక' అంటే అర్థం లేని, 'అవిధి' అంటే నియమం లేని, 'నానా' అంటే విభిన్నమైన, 'అనేక' అంటే అనేక, 'ఉభయార్థ' అంటే రెండు అర్థాలు. 'ను' అనే పదాన్ని ప్రశ్నలో, ప్రత్యామ్నాయంలో, పోలిక తర్వాత ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్నావధారణానుజ్ఞాఽనునయామన్త్రణే నను । గర్హాసముచ్చయప్రశ్నశఙ్కాసమ్భావనాస్వఽపి ।। ౩౬౧.

'ప్రశ్న' అంటే ప్రశ్న, 'అవధారణ' అంటే నిర్ణయం, 'అనుజ్ఞ' అంటే అనుమతి, 'అనునయ' అంటే ఒప్పించటం, 'అమంత్రణ' అంటే సంప్రదింపు. 'నను' అనే పదాన్ని నింద, కూడిక, ప్రశ్న, సందేహం, ఊహలో ఉపయోగిస్తారు.

ఉపమాయాం వికల్పే వా సామి త్వర్ద్ధే జుగుప్సితే । అమా సహ సమీపే చ కం వారిణి చ మూద్‌ర్ధని ।। ౩౬౧.

'ఉపమా' అంటే ఉపమానం, 'వికల్ప' అంటే ప్రత్యామ్నాయం, 'సామిత్వ' అంటే పోలిక, 'అర్ధ' అంటే అర్ధం, 'జుగుప్సిత' అంటే దూరంగా ఉంచవలసింది. 'అమా' అంటే కలిసిగా, 'సహ' అంటే దగ్గరగా, 'సమీప' అంటే సమీపంలో, 'కం' అంటే నీరు, 'మూర్ధని' అంటే తలపై అని అర్థం.

ఇవేత్థమర్థయోరేవం నూనం తర్క్కేఽర్థనిశ్చయే । తూష్ణీమర్థే సుఖే జోషం కిమ్పృచ్ఛాయాం జుగుప్సనే ।। ౩౬౧.

'ఇవ', 'ఎత్తం', 'ఏవం' అనే పదాలు పోలికకు, అలాగే అని అర్థంలో వాడతారు. 'నూనం' అంటే నిశ్చయంగా, 'తూష్ణీం' అంటే మౌనం, 'సుఖ' అంటే ఆనందం, 'జోషం' అంటే సంతృప్తి, 'కిం' అంటే ప్రశ్నలో, 'జుగుప్స' అంటే అసహ్యంగా భావించడంలో ఉపయోగిస్తారు.

నామ ప్రాకాశ్యసమ్భావ్యక్రోధోపగమకుత్సనే । అలం భూషణపర్య్యాప్తిశక్తివారణవాచకమ్ ।। ౩౬౧.

'నామ' అనే పదాన్ని స్పష్టత, sambhāvyata, కోపం, దగ్గరగా రావడం, తక్కువగా చూడడంలో వాడతారు. 'అలం' అనే పదాన్ని సరిపోతుంది, అలంకారం, తగినంత, శక్తి, నిషేధం అనే అర్థాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

హుం వితర్క్కే పరిప్రశ్నే సమయాఽన్తికమధ్యయోః । పునరప్రథమే భేదే నినిశ్చయనిషేధయోః ।। ౩౬౧.

'హుం' అనే పదాన్ని ఆలోచనలో, మళ్లీ మళ్లీ ప్రశ్నించడంలో, ఒప్పందం మధ్యలో లేదా చివరలో వాడతారు. 'పునః' అంటే మళ్లీ, 'అప్రథమే' అంటే మొదటిది కానిది, 'భేద' అంటే తేడా, 'నిశ్చయ' అంటే నిర్ణయం, 'నిషేధ' అంటే నిరాకరణ అని అర్థం.

స్యాత్ప్రబన్ధే చిరాతీతే నికటాగామికే పురా । ఉరర్థురీ చీరరీ చ విస్తారేఽఙ్గీకృతే త్రయమ్ ।। ౩౬౧.

'స్యాత్' అనే పదాన్ని సంబంధంలో, 'ప్రబంధ' అంటే కొనసాగింపు, 'చిరాతీత' అంటే చాలా కాలం తర్వాత, 'నికట' అంటే దగ్గరగా, 'ఆగామిక' అంటే రాబోయే, 'పురా' అంటే గతంలో వాడతారు. 'ఉర్', 'అర్థురీ', 'చీరరీ' అనే పదాలను విస్తృతంగా అంగీకరించడంలో ఉపయోగిస్తారు.

స్వర్గే పరే చ లోకే స్వర్వార్త్తాసమ్భావయోః కిల । నిషేధవాక్యాలఙ్కారే జిజ్ఞాసావసరే౧ ఖలు ।। ౩౬౧.

'స్వర్గ' మరియు 'పరలోక' అంటే స్వర్గం, మరొక లోకం. 'స్వర్గ వార్త' అంటే స్వర్గానికి సంబంధించిన వార్త, 'అసంభావ్య' అంటే సాధ్యంకాని. 'నిషేధ వాక్య' అంటే తిరస్కరణ వాక్యం, 'అలంకారం' అంటే అలంకారం, 'జిజ్ఞాస' అంటే తెలుసుకోవాలనే సందర్భంలో వాడతారు.

సమీపోభయతః శీఘ్రసాకల్యాభిముఖేఽభితః । నామప్రకాశయోః ప్రాదుర్మిథోఽన్యోన్యం రహస్యపి ।। ౩౬౧.

'సమీప' అంటే దగ్గరగా, 'ఉభయతః' అంటే రెండు వైపులా, 'శీఘ్ర' అంటే త్వరగా, 'సాకల్య' అంటే సంపూర్ణంగా, 'అభిముఖ' అంటే ఎదురుగా, 'అభితః' అంటే చుట్టూ. 'నామ' అంటే స్పష్టత, 'ప్రకాశ' అంటే వెలుగు, 'ప్రాదుర్' అంటే ప్రత్యక్షం, 'మిథో' అంటే పరస్పరంగా, 'అన్యోన్యం' అంటే ఒకరినొకరు, 'రహస్య' అంటే రహస్యంగా అని అర్థం.

తిరోఽన్తర్ద్ధౌ తిర్యగర్థే హా విషాదశుగర్త్తిషు । అహహేత్యద్‌భుతే ఖేదే హి హేతావవధారణే ।। ౩౬౧.

తిరో, అంతర్ధి అనే పదాలు దాచిపెట్టడాన్ని సూచిస్తాయి. తిర్యక్ అనగా అడ్డంగా అని అర్థం. హా అనేది బాధలో, విషాదం అనగా దుఃఖంలో వాడతారు. అహ, హే అనే పదాలు ఆశ్చర్యం లేదా నొప్పిలో వినిపిస్తాయి. హి అనగా కారణాన్ని వివరించేటప్పుడు ఉపయోగిస్తారు.

చిరాయ చిరరాత్రాయ చిరస్యాద్యాశ్చిరార్థకాః । ముహుః పునః పునః శశ్వద భీక్షణమసకృత్ సమాః ।। ౩౬౧.

చిరాయ, చిరరాత్రాయ, చిరస్య మొదలైన పదాలు చాలా కాలం అని సూచిస్తాయి. ముహుః, పునః పునః, శశ్వత్, భిక్షణం, అసకృత్, సమాః అనే పదాలు మళ్లీ మళ్లీ, ఎప్పటికప్పుడు, లేదా నిరంతరం అని అర్థం.

స్రాగ్జ్ఞటిత్యఞ్జసాహ్రాయ సపది ద్రాఙ్‌మఙ్క్షు చ ద్రుతే । బలవత్ సుష్ఠు కిముత వికల్పే కిం కిమూత చ ।। ౩౬౧.

స్రాజ్ఞటి, అంజసా అనేవి నేరుగా లేదా సూటిగా అని అర్థం. హ్రాయ, సపది, ద్రాంగ్, మంక్షు, ద్రుతే అనే పదాలు వేగంగా లేదా వెంటనే అని సూచిస్తాయి. బలవత్, సుష్ఠు అనేవి బలంగా లేదా బాగా అని అర్థం. కిముత, వికల్పే అనేవి లేదా, లేకపోతే, ఇంకేమైనా అని సూచిస్తాయి. కిం కిమూత అనగా మరింత ప్రత్యామ్నాయాలు అని అర్థం.

తు హి చ స్మ హ వై పాదపూరణే పూజనేప్యతి । దివాహ్నీత్యథ దోషా చ నక్తఞ్చ రజనావితి ।। ౩౬౧.

తు, హి, చ, స్మ, హ, వై అనే పదాలు ఛందస్సు నింపడానికి లేదా పూజలో ప్రాముఖ్యత ఇవ్వడానికి వాడతారు. దివా, అహ్ని, అథ, దోషా, నక్త, రజనీ అనే పదాలు పగలు, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం, రాత్రి వంటి కాలాలను సూచిస్తాయి.

తిర్యగర్థే సాచి తిరోఽప్యథ సమ్బోధనార్థకాః । స్యుః ప్యాట్‌పాడఙ్గ హే హై భోః సమయా నికషా హిరుక్ ।। ౩౬౧.

తిర్యగర్థే, సాచీ అనేవి అడ్డంగా లేదా పక్కదారిగా అని అర్థం. తిరో అనేది దాచడాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ప్యాట్, పాడంగ, హే, హై, భోః, సమయా, నికషా, హిరుక్ అనే పదాలు పిలవడానికి లేదా సంబోధనలో వాడతారు.

అతర్కితే తు సహసా స్యాత్ పురః పురతోఽగ్రతః । స్వాహా దేవహవిర్దానే శ్రౌషట్ వౌషట్ వషట్ స్వధా ।। ౩౬౧.

అతర్కితే అనగా అనుకోకుండా లేదా అకస్మాత్తుగా అని అర్థం. సహసా కూడా అకస్మాత్తుగా అని సూచిస్తుంది. పురః, పురతః, అగ్రతః అనేవి ముందుగా లేదా ముందర అని అర్థం. స్వాహా దేవతలకు నైవేద్యం సమర్పించేటప్పుడు వాడతారు. శ్రౌషట్, వౌషట్, వషట్, స్వధా కూడా హోమంలో ఉపయోగించే పదాలు.

కిఞ్చిదీషన్మనాగల్పే ప్రేత్యాఽముత్ర భవాన్తరే । యథా తథా చైవ సామ్యే అహో హీ ఇతి విస్మయే ।। ౩౬౧.

కించిత్, ఈషత్, మనాగల్పే అనేవి కొంచెం లేదా స్వల్పంగా అని అర్థం. ప్రేత్య, అముత్ర, భవాంతరే అనేవి మరణానంతరం, పరలోకంలో, లేదా మరో జన్మలో అని సూచిస్తాయి. యథా, తథా, సామ్యే అనేవి ఒకే విధంగా లేదా సమానంగా అని అర్థం. అహో, హీ అనేవి ఆశ్చర్యాన్ని తెలియజేస్తాయి.

మౌనే తు తూష్ణీం తూష్ణీకం సద్యః సపది తత్క్షణే । దిష్ట్యా శముపయోషఞ్చేత్యానన్దేఽథాన్తరేఽన్తరా ।। ౩౬౧.

మౌనంలో, తూష్ణీం, తూష్ణీకం అనేవి నిశ్శబ్దాన్ని సూచిస్తాయి. సద్యః, సపది, తత్క్షణే అనేవి వెంటనే లేదా ఆ క్షణంలో అని అర్థం. దిష్ట్యా, శముపయోష అనేవి ఆనందాన్ని తెలియజేస్తాయి. అథాంతరే, అంతరా అనేవి మధ్యలో లేదా అంతరంలో అని అర్థం.

అన్తరేణ చ మధ్యే స్యుః ప్రసహ్య తు హఠార్థకమ్ । యుక్తే ద్వే సామ్ప్రతం స్థానేఽభీక్ష్‌ణం శశ్వదనారతే ।। ౩౬౧.

అంతరేణ, మధ్యే అనేవి మధ్యలో లేదా మధ్యभागంలో అని అర్థం. ప్రసహ్య అనగా బలవంతంగా, హఠార్థకం అనగా దురదృష్టంగా లేదా హఠంగా అని అర్థం. యుక్తే అనగా సరైన విధంగా. ద్వే అనగా రెండు. సామప్రతం అనగా ప్రస్తుతం. స్థానే అనగా స్థలంలో. అభిక్ష్ణం, శశ్వత్, అనారతే అనేవి తరచూ, ఎప్పటికప్పుడు లేదా నిరంతరం అని అర్థం.

అభావే నహ్యనో నాపి మాస్మ మాలఞ్చ వారణే । పక్షాన్తరే చేద్యది చ తత్త్వే త్వఽద్ధాఽఞ్చసా ద్వయమ్ ।। ౩౬౧.

అభావే అనగా లేనప్పుడు. నహ్యనో, నాపి అనేవి అసలు కాదు అని అర్థం. మా, మాలంచ అనేవి నిషేధానికి వాడతారు. వారణే అనగా ఆపడం. పక్షాంతరే అనగా మరో సందర్భంలో. చేత్, యది అనేవి అయితే అని అర్థం. తత్వే అనగా నిజంగా. త్వ, ధా, అంజసా అనేవి నిజంగా లేదా ఖచ్చితంగా అని అర్థం. ద్వయం అనగా రెండూ.

ప్రాకాశ్యే ప్రాదురావిః స్యాదోమేవం పరమం మతే । సమన్తతస్తు పరితః సర్వతో విశ్వగిత్యపి ।। ౩౬౧.

ప్రాకాశ్యే అనగా ప్రకాశంలో లేదా స్పష్టతలో. ప్రాదురావిః అనగా ప్రత్యక్షంగా లేదా స్పష్టంగా. ఏవం అనగా ఇలా. పరమం మతే అనగా అత్యున్నత అభిప్రాయంలో. సమంతతః, పరితః, సర్వతః అనేవి చుట్టూ, అన్ని వైపులా అని అర్థం. విశ్వగ్ కూడా ఎక్కడైనా అని సూచిస్తుంది.

అకామానుమతౌ కామమసూయోపగమేఽస్తు చ । నను చ స్యాద్విరోధోక్తౌ క్కచ్చిత్ కామప్రవేదనే ।। ౩౬౧.

అకామ అనగా కోరిక లేకుండా. అనుమతౌ అనగా అనుమతితో. కామ అనగా కోరిక. అసూయ అనగా ఈర్ష్య. ఉపగమే అనగా అంగీకారంలో. నను అనగా ప్రశ్నించేటప్పుడు. స్యాత్ అనగా కావచ్చు. విరోధ అనగా వ్యతిరేకత. ఉక్తౌ అనగా చెప్పడంలో. కచిత్ అనగా ఎక్కడైనా. కామప్రవేదనే అనగా కోరికను తెలియజేయడంలో.

నిఃషమం దుఃషమం గర్హ్యే యథాస్వలన్తు యథాయథం । మృషా మిథ్యా చ వితథే యథార్థన్తు యథాతథం ।। ౩౬౧.

నిఃషమం, దుఃషమం అనేవి తప్పుగా లేదా చెడుగా అని అర్థం. గర్హ్యే అనగా నిందించదగ్గది. యథాస్వలం, యథాయథం అనేవి యథావిధిగా లేదా తగినట్లు అని అర్థం. మృషా, మిథ్యా అనేవి అబద్ధం. వితథే అనగా అసత్యంగా. యథార్థం, యథాతథం అనేవి నిజంగా లేదా యథాతథంగా అని అర్థం.

స్యురేవన్తు పునర్వైవేత్యవధారణవాచకాః । ప్రాగతీతార్థకం నూనమవశ్యం నిశ్చయే ద్వయం ।। ౩౬౧.

స్యురేవ, పునర్వై అనేవి ఖచ్చితంగా లేదా నిశ్చయంగా అని అర్థం. అవధారణవాచకాలు అనగా నిశ్చయాన్ని తెలియజేసే పదాలు. ప్రాగ్ అనగా ముందు, అతీత అనగా గతంలో. అర్థకం అనగా అర్థంలో. నూనం అనగా ఖచ్చితంగా. అవస్యం అనగా తప్పనిసరిగా. నిశ్చయే అనగా నిశ్చయంగా. ద్వయం అనగా రెండూ.

సంవద్వర్షేఽవరే త్వర్వాగామేవం స్వయమాత్మనా । అల్పే నీచైర్మహత్యుచ్చైః ప్రాయోభూమ్న్యఽద్రుతే శనైః ।। ౩౬౧.

సనా నిత్యే వహిర్వాహ్యే స్మాతీతేఽస్తమదర్శనే । అస్తి సచ్చవే రుషోక్తావూముం ప్రశ్నేఽనునయే త్వయి ।। ౩౬౧.

హూం తర్కే స్యాదుషా రాత్రేకరవసానే నమో నతౌ । పునరర్థేఽఙ్గనిన్దాయాం దుష్ఠు సుష్ఠు ప్రశంసనే ।। ౩౬౧.

హూమ్ అనేది వాదనలో వాడతారు. తర్కే అనగా తర్కంలో. ఉషా అనగా ఉదయం. రాత్రే అనగా రాత్రి. కరవసానే అనగా చేతి చివరలో లేదా రాత్రి ముగింపులో. నమో అనగా నమస్కారంలో. నటౌ అనగా వందనం చేయడంలో. పునరర్థే అనగా మళ్లీ మళ్లీ. అంగనిందాయాం అనగా స్త్రీని నిందించడంలో. దుష్ఠు అనగా చెడుగా, సుష్ఠు అనగా బాగా. ప్రశంసనే అనగా ప్రశంసలో.

సాయం సాయే ప్రగే ప్రాతః ప్రభాతే నికషాఽన్తికే । పరుత్పరార్య్యైషమోఽబ్దే పూర్వే పూర్వతరే యతి ।। ౩౬౧.

సాయం, సాయే అనేవి సాయంత్రం అని అర్థం. ప్రగే, ప్రాతః, ప్రభాతే అనేవి ఉదయం లేదా పగలు తొలిలో. నికషా అనగా దగ్గరగా. అంతికే అనగా పక్కన. పరుత్, పరార్య, ఐషమో అనేవి ఆపైన లేదా మరింత దూరంగా అని అర్థం. అబ్దే అనగా సంవత్సరంలో. పూర్వే, పూర్వతరే అనేవి ముందు లేదా గతంలో. యతి అనగా ప్రయత్నంలో.