అగ్నిపురాణమ్

సౌగన్ధికన్తు కహ్లారం నీలమిన్దీవరం కజం । స్యాదుత్‌పలం కువలయం సితే కుముదకైరవే ।। ౩౬౦.

సౌగంధికం, నీలకమలం, ఇంద్రీవరం, కమలం, ఉత్పలం, కువలయం, తెల్ల కుముదం, కైరవం.

శాలూకమేషాం కన్దః స్యాత్ పద్మం తామరసఙ్కజం । నీలోత్పలం కువలయం రక్తం కోకనదం స్మృతమ్ ।। ౩౬౦.

వాటిలో షాలూకం అనే దాని మూలం, పద్మం అంటే ఎర్రకమలం, నీలకమలం అంటే కువలయం, ఎర్రదాన్ని కోకనదం అంటారు.

కరహాటః శిఫా కన్దం కిఞ్చల్కః కేశరోఽస్త్రియాం । ఖనిః స్త్రియామాకరః స్యాత్ పాదాః ప్రత్యన్తపర్వ్వతాః ।। ౩౬౦.

కరహాటం అంటే పూత, కందం అంటే మూలం, కించల్కం అంటే పుష్పరేణువు, స్త్రీలకు ఖని అంటే గని, పాదాలు అంటే ప్రక్క పర్వతాలు.

ఉపత్యకాద్రేరాసన్నా భూమిరూద్‌ర్ధ్వమధిత్యకా । స్వర్గపాతాలవర్గాద్యా ఉక్తా నానార్ఖకాన్ శ్రృణు ।। ౩౬౦.

పర్వతపు అడివి దగ్గర ఉన్న, పైకి ఎత్తుగా ఉన్న భూమిని మైదానం అంటారు. ఇప్పుడు స్వర్గం, పాతాళం మరియు ఇతర విభాగాలకు వాడే పేర్లను విను.

అగ్నిరువాచ ఆఙీషదర్థేఽభివ్యాప్తౌ సీమార్థే ధాతుయోగజే । ఆ ప్రగృహ్యః స్మృతౌ వాక్యేఽప్యాస్తు స్యాత్ కోపపీड़యోః ।। ౩౬౧.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: 'ఆ' అనే ఉపసర్గం కొంతమంది భావంలో, వ్యాప్తిలో, సరిహద్దులో, ధాతువుతో కలిపి పరిమితిని చూపించడంలో, జ్ఞాపకంలో, మాటల్లో, కోపం లేదా బాధలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.

పాపకుత్‌సేషదర్థే కు ధిగ్‌జుగుప్సననిన్దయోః । చాన్వాచయసమాహారేతరేతరసముచ్చయే ।। ౩౬౧.

'కు' అనే పదాన్ని పాపం, తక్కువగా చూడడం, నిందించడం, అసహ్యం, దూషణ కోసం వాడతారు. 'చ' అనే పదాన్ని కూడిక, సమాహారం, పరస్పరం కలిపే సందర్భాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

స్వస్త్యాశీః క్షఏమపుణ్యాదౌ ప్రకర్షే లఙ్ఘనేఽప్యతి । స్విత్ప్రశ్నే చ వితర్కే చ తు స్యాద్ భేదేఽవధారణే ।। ౩౬౧.

'స్వ' అనే పదాన్ని ఆశీర్వాదం, మంగళం, పుణ్యం, గొప్పదనం, దాటి పోవడంలో వాడతారు. 'స్విత్' అనే పదాన్ని ప్రశ్నల్లో, సందేహాల్లో, తేడా లేదా నిర్దిష్టత చూపడంలో ఉపయోగిస్తారు.

సకృత్సహైకవారే స్యాదారాద్‌దూరసమీపయోః । ప్రతీచ్యాం చరమే పశ్చాదుతాప్యర్థవికల్పయోః ।। ౩౬౧.

'సకృత్' అంటే ఒకసారి, 'సహ' అంటే కలిసిగా, 'ఏకవార' అంటే ఒకే సారి. 'ఆరాత్', 'దూర' అంటే దూరంగా, 'సమీప' అంటే దగ్గరగా. 'ప్రతీచ్యం' అంటే పడమర, 'చరమే' అంటే చివరిది, 'పశ్చాత్' అంటే తరువాత, 'ఉతాపి' అంటే ప్రత్యామ్నాయ అర్థాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

పునఃసదార్థయోః శశ్వత్ సాక్షాత్ ప్రత్యక్షతుల్యయోః । ఖేదానుకమ్పాసన్తోషవిస్మయామన్త్రణే వత ।। ౩౬౧.

'పునః' అంటే మళ్లీ, 'సదా' అంటే ఎప్పుడూ, 'శశ్వత్' అంటే శాశ్వతం, 'సాక్షాత్' అంటే ప్రత్యక్షంగా, 'ప్రత్యక్ష' అంటే కనబడేలా. 'ఖేద' అంటే అలసట, 'అనుకంప' అంటే దయ, 'సంతోష' అంటే ఆనందం, 'విస్మయ' అంటే ఆశ్చర్యం, 'అమంత్రణ' అంటే సంప్రదింపులో వాడతారు.

హన్త హర్షేఽనుకమ్పాయాం వాక్యారమ్భవిషాదయోః । ప్రతి ప్రతినిధౌ వీప్సాలక్షణాదౌ ప్రయోగతః ।। ౩౬౧.

'హంత' అనే పదాన్ని ఆనందంలో, 'హర్ష' అంటే సంతోషంలో, 'అనుకంప' అంటే దయలో, వాక్య ప్రారంభంలో లేదా విచారంలో వాడతారు. 'ప్రతి' అనే పదాన్ని వ్యతిరేకత, ప్రతిస్థానం, మళ్లీ చేయాలనే కోరిక, లక్షణాన్ని సూచించడంలో ఉపయోగిస్తారు.

ఇతి హేతౌ ప్రకరణే ప్రకాశాదిసమాప్తిషు । ప్రాచ్యాం పురస్తాత్ ప్రథమే పురార్థేఽగ్రత ఇత్యపి ।। ౩౬౧.

'ఇతి' అనే పదాన్ని కారణం, సందర్భం, పూర్తయిన మాటలకు ఉపయోగిస్తారు. 'ప్రాచ్యం' అంటే తూర్పు, 'పురస్తాత్' అంటే ముందుగా, 'ప్రథమే' అంటే మొదట, 'పురార్థే' అంటే గత విషయానికి, 'అగ్రతః' అంటే ముందుగా అని అర్థం.

యావత్తావచ్చ సాకల్యేఽవధౌ మానేఽవదారణే । మఙ్గలానన్తరారమ్భప్రశ్నకార్త్స్నేష్వఽథోథ చ ।। ౩౬౧.

'యావత్', 'తావత్' అనే పదాలను సంపూర్ణత, పరిమితి, కొలత, నిర్ణయానికి వాడతారు. 'మంగళ' అంటే శుభం, 'అనంతరం' అంటే తరువాత, 'ఆరంభ' అంటే ప్రారంభం, 'ప్రశ్న' అంటే ప్రశ్న, 'కృత్స్న' అంటే మొత్తం, 'అథ', 'ఓథ' అనే పదాలను మార్పు సందర్భాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

వృథా నిరర్థకావిధ్యోర్నానాఽనేకోభయార్థయోః । ను పృచ్ఛాయాం వికల్పే చ పశ్చాత్సాదృశ్యయోరను ।। ౩౬౧.

'వృథా' అంటే వృథా, 'నిరర్థక' అంటే అర్థం లేని, 'అవిధి' అంటే నియమం లేని, 'నానా' అంటే విభిన్నమైన, 'అనేక' అంటే అనేక, 'ఉభయార్థ' అంటే రెండు అర్థాలు. 'ను' అనే పదాన్ని ప్రశ్నలో, ప్రత్యామ్నాయంలో, పోలిక తర్వాత ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్నావధారణానుజ్ఞాఽనునయామన్త్రణే నను । గర్హాసముచ్చయప్రశ్నశఙ్కాసమ్భావనాస్వఽపి ।। ౩౬౧.

'ప్రశ్న' అంటే ప్రశ్న, 'అవధారణ' అంటే నిర్ణయం, 'అనుజ్ఞ' అంటే అనుమతి, 'అనునయ' అంటే ఒప్పించటం, 'అమంత్రణ' అంటే సంప్రదింపు. 'నను' అనే పదాన్ని నింద, కూడిక, ప్రశ్న, సందేహం, ఊహలో ఉపయోగిస్తారు.

ఉపమాయాం వికల్పే వా సామి త్వర్ద్ధే జుగుప్సితే । అమా సహ సమీపే చ కం వారిణి చ మూద్‌ర్ధని ।। ౩౬౧.

'ఉపమా' అంటే ఉపమానం, 'వికల్ప' అంటే ప్రత్యామ్నాయం, 'సామిత్వ' అంటే పోలిక, 'అర్ధ' అంటే అర్ధం, 'జుగుప్సిత' అంటే దూరంగా ఉంచవలసింది. 'అమా' అంటే కలిసిగా, 'సహ' అంటే దగ్గరగా, 'సమీప' అంటే సమీపంలో, 'కం' అంటే నీరు, 'మూర్ధని' అంటే తలపై అని అర్థం.

ఇవేత్థమర్థయోరేవం నూనం తర్క్కేఽర్థనిశ్చయే । తూష్ణీమర్థే సుఖే జోషం కిమ్పృచ్ఛాయాం జుగుప్సనే ।। ౩౬౧.

'ఇవ', 'ఎత్తం', 'ఏవం' అనే పదాలు పోలికకు, అలాగే అని అర్థంలో వాడతారు. 'నూనం' అంటే నిశ్చయంగా, 'తూష్ణీం' అంటే మౌనం, 'సుఖ' అంటే ఆనందం, 'జోషం' అంటే సంతృప్తి, 'కిం' అంటే ప్రశ్నలో, 'జుగుప్స' అంటే అసహ్యంగా భావించడంలో ఉపయోగిస్తారు.

నామ ప్రాకాశ్యసమ్భావ్యక్రోధోపగమకుత్సనే । అలం భూషణపర్య్యాప్తిశక్తివారణవాచకమ్ ।। ౩౬౧.

'నామ' అనే పదాన్ని స్పష్టత, sambhāvyata, కోపం, దగ్గరగా రావడం, తక్కువగా చూడడంలో వాడతారు. 'అలం' అనే పదాన్ని సరిపోతుంది, అలంకారం, తగినంత, శక్తి, నిషేధం అనే అర్థాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

హుం వితర్క్కే పరిప్రశ్నే సమయాఽన్తికమధ్యయోః । పునరప్రథమే భేదే నినిశ్చయనిషేధయోః ।। ౩౬౧.

'హుం' అనే పదాన్ని ఆలోచనలో, మళ్లీ మళ్లీ ప్రశ్నించడంలో, ఒప్పందం మధ్యలో లేదా చివరలో వాడతారు. 'పునః' అంటే మళ్లీ, 'అప్రథమే' అంటే మొదటిది కానిది, 'భేద' అంటే తేడా, 'నిశ్చయ' అంటే నిర్ణయం, 'నిషేధ' అంటే నిరాకరణ అని అర్థం.

స్యాత్ప్రబన్ధే చిరాతీతే నికటాగామికే పురా । ఉరర్థురీ చీరరీ చ విస్తారేఽఙ్గీకృతే త్రయమ్ ।। ౩౬౧.

'స్యాత్' అనే పదాన్ని సంబంధంలో, 'ప్రబంధ' అంటే కొనసాగింపు, 'చిరాతీత' అంటే చాలా కాలం తర్వాత, 'నికట' అంటే దగ్గరగా, 'ఆగామిక' అంటే రాబోయే, 'పురా' అంటే గతంలో వాడతారు. 'ఉర్', 'అర్థురీ', 'చీరరీ' అనే పదాలను విస్తృతంగా అంగీకరించడంలో ఉపయోగిస్తారు.

స్వర్గే పరే చ లోకే స్వర్వార్త్తాసమ్భావయోః కిల । నిషేధవాక్యాలఙ్కారే జిజ్ఞాసావసరే౧ ఖలు ।। ౩౬౧.

'స్వర్గ' మరియు 'పరలోక' అంటే స్వర్గం, మరొక లోకం. 'స్వర్గ వార్త' అంటే స్వర్గానికి సంబంధించిన వార్త, 'అసంభావ్య' అంటే సాధ్యంకాని. 'నిషేధ వాక్య' అంటే తిరస్కరణ వాక్యం, 'అలంకారం' అంటే అలంకారం, 'జిజ్ఞాస' అంటే తెలుసుకోవాలనే సందర్భంలో వాడతారు.

సమీపోభయతః శీఘ్రసాకల్యాభిముఖేఽభితః । నామప్రకాశయోః ప్రాదుర్మిథోఽన్యోన్యం రహస్యపి ।। ౩౬౧.

'సమీప' అంటే దగ్గరగా, 'ఉభయతః' అంటే రెండు వైపులా, 'శీఘ్ర' అంటే త్వరగా, 'సాకల్య' అంటే సంపూర్ణంగా, 'అభిముఖ' అంటే ఎదురుగా, 'అభితః' అంటే చుట్టూ. 'నామ' అంటే స్పష్టత, 'ప్రకాశ' అంటే వెలుగు, 'ప్రాదుర్' అంటే ప్రత్యక్షం, 'మిథో' అంటే పరస్పరంగా, 'అన్యోన్యం' అంటే ఒకరినొకరు, 'రహస్య' అంటే రహస్యంగా అని అర్థం.

తిరోఽన్తర్ద్ధౌ తిర్యగర్థే హా విషాదశుగర్త్తిషు । అహహేత్యద్‌భుతే ఖేదే హి హేతావవధారణే ।। ౩౬౧.

తిరో, అంతర్ధి అనే పదాలు దాచిపెట్టడాన్ని సూచిస్తాయి. తిర్యక్ అనగా అడ్డంగా అని అర్థం. హా అనేది బాధలో, విషాదం అనగా దుఃఖంలో వాడతారు. అహ, హే అనే పదాలు ఆశ్చర్యం లేదా నొప్పిలో వినిపిస్తాయి. హి అనగా కారణాన్ని వివరించేటప్పుడు ఉపయోగిస్తారు.

చిరాయ చిరరాత్రాయ చిరస్యాద్యాశ్చిరార్థకాః । ముహుః పునః పునః శశ్వద భీక్షణమసకృత్ సమాః ।। ౩౬౧.

చిరాయ, చిరరాత్రాయ, చిరస్య మొదలైన పదాలు చాలా కాలం అని సూచిస్తాయి. ముహుః, పునః పునః, శశ్వత్, భిక్షణం, అసకృత్, సమాః అనే పదాలు మళ్లీ మళ్లీ, ఎప్పటికప్పుడు, లేదా నిరంతరం అని అర్థం.

స్రాగ్జ్ఞటిత్యఞ్జసాహ్రాయ సపది ద్రాఙ్‌మఙ్క్షు చ ద్రుతే । బలవత్ సుష్ఠు కిముత వికల్పే కిం కిమూత చ ।। ౩౬౧.

స్రాజ్ఞటి, అంజసా అనేవి నేరుగా లేదా సూటిగా అని అర్థం. హ్రాయ, సపది, ద్రాంగ్, మంక్షు, ద్రుతే అనే పదాలు వేగంగా లేదా వెంటనే అని సూచిస్తాయి. బలవత్, సుష్ఠు అనేవి బలంగా లేదా బాగా అని అర్థం. కిముత, వికల్పే అనేవి లేదా, లేకపోతే, ఇంకేమైనా అని సూచిస్తాయి. కిం కిమూత అనగా మరింత ప్రత్యామ్నాయాలు అని అర్థం.

తు హి చ స్మ హ వై పాదపూరణే పూజనేప్యతి । దివాహ్నీత్యథ దోషా చ నక్తఞ్చ రజనావితి ।। ౩౬౧.

తు, హి, చ, స్మ, హ, వై అనే పదాలు ఛందస్సు నింపడానికి లేదా పూజలో ప్రాముఖ్యత ఇవ్వడానికి వాడతారు. దివా, అహ్ని, అథ, దోషా, నక్త, రజనీ అనే పదాలు పగలు, మధ్యాహ్నం, సాయంత్రం, రాత్రి వంటి కాలాలను సూచిస్తాయి.

తిర్యగర్థే సాచి తిరోఽప్యథ సమ్బోధనార్థకాః । స్యుః ప్యాట్‌పాడఙ్గ హే హై భోః సమయా నికషా హిరుక్ ।। ౩౬౧.

తిర్యగర్థే, సాచీ అనేవి అడ్డంగా లేదా పక్కదారిగా అని అర్థం. తిరో అనేది దాచడాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. ప్యాట్, పాడంగ, హే, హై, భోః, సమయా, నికషా, హిరుక్ అనే పదాలు పిలవడానికి లేదా సంబోధనలో వాడతారు.

అతర్కితే తు సహసా స్యాత్ పురః పురతోఽగ్రతః । స్వాహా దేవహవిర్దానే శ్రౌషట్ వౌషట్ వషట్ స్వధా ।। ౩౬౧.

అతర్కితే అనగా అనుకోకుండా లేదా అకస్మాత్తుగా అని అర్థం. సహసా కూడా అకస్మాత్తుగా అని సూచిస్తుంది. పురః, పురతః, అగ్రతః అనేవి ముందుగా లేదా ముందర అని అర్థం. స్వాహా దేవతలకు నైవేద్యం సమర్పించేటప్పుడు వాడతారు. శ్రౌషట్, వౌషట్, వషట్, స్వధా కూడా హోమంలో ఉపయోగించే పదాలు.

కిఞ్చిదీషన్మనాగల్పే ప్రేత్యాఽముత్ర భవాన్తరే । యథా తథా చైవ సామ్యే అహో హీ ఇతి విస్మయే ।। ౩౬౧.

కించిత్, ఈషత్, మనాగల్పే అనేవి కొంచెం లేదా స్వల్పంగా అని అర్థం. ప్రేత్య, అముత్ర, భవాంతరే అనేవి మరణానంతరం, పరలోకంలో, లేదా మరో జన్మలో అని సూచిస్తాయి. యథా, తథా, సామ్యే అనేవి ఒకే విధంగా లేదా సమానంగా అని అర్థం. అహో, హీ అనేవి ఆశ్చర్యాన్ని తెలియజేస్తాయి.

మౌనే తు తూష్ణీం తూష్ణీకం సద్యః సపది తత్క్షణే । దిష్ట్యా శముపయోషఞ్చేత్యానన్దేఽథాన్తరేఽన్తరా ।। ౩౬౧.

మౌనంలో, తూష్ణీం, తూష్ణీకం అనేవి నిశ్శబ్దాన్ని సూచిస్తాయి. సద్యః, సపది, తత్క్షణే అనేవి వెంటనే లేదా ఆ క్షణంలో అని అర్థం. దిష్ట్యా, శముపయోష అనేవి ఆనందాన్ని తెలియజేస్తాయి. అథాంతరే, అంతరా అనేవి మధ్యలో లేదా అంతరంలో అని అర్థం.