అగ్నిపురాణమ్

గర్వ్వోఽభిమానోఽహఙ్కారో మానశ్చిత్తసమున్నతిః । అనాదరః పరిభవః పరిభావస్తిరస్క్రియా ।। ౩౬౦.

గర్వం, అభిమానం, అహంకారం, ఆత్మగౌరవం, మనస్సు ఉబ్బరంగా ఉండటం, అవమానం, అవహేళన, అవమానించడం, తిరస్కారం.

వ్రీడా లజ్జా త్రపా హ్రాః స్యాదభిధ్యానం ధనే స్పృహా । కౌతూహలం కౌతుకఞ్చ కుతుకఞ్చ కుతూహలం ।। ౩౬౦.

వ్రీడ, లజ్జ, త్రాప, సంకోచం, అసూయ, ధనంపై ఆశ, ఆసక్తి, ఆశ్చర్యం, విస్మయం.

స్త్రీణం విలాసవివ్వోకవిభ్రమా లలితన్తథా । హేలా లీలేత్యమీ హావాః క్రియాః శ్రృఙ్గారభావజాః ।। ౩౬౦.

స్త్రీలకు వినోదం, విన్యాసం, మాయ, లాలిత్యం, ఆటపాటలు, సరదా చేష్టలు, ఇవన్నీ శృంగార భావం వల్ల కలిగే చర్యలు.

ద్రవకేలిపరీహాసాః క్రోड़ా లీలా చ కూర్ద్దనం । స్యాదాచ్ఛురితకం హాసః సోత్ప్రాసః సమనాక్‌స్మితం ।। ౩౬౦.

మృదువైన ఆటలు, హాస్యం, సరదా చేష్టలు, సరదా మాటలు, అర్థవంతమైన నవ్వు, స్వల్పమైన చిరునవ్వు.

అధోభువనపాతాలం చ్ఛిద్రం శ్వభ్రం వపా శుషిః । గర్త్తావటౌ భువి శ్వభ్రే తమిశన్తిమిరం తమః ।। ౩౬౦.

భూమికి అడుగున ఉన్న లోకాలు, పాతాళం, రంధ్రం, లోతైన గోతులు, ఖాళీ స్థలం, గడ్డ, భూమిలో గోతులు, అంధకారం, చీకటి, ముసురు.

సర్పః పృదాకుర్భుజగో దన్దశూకోం విలేశయః । విషం క్ష్వేడశ్చ గరలం నిరయో దుర్గతిః స్త్రియాం ।। ౩౬౦.

పాము, సర్పం, భుజంగం, విషసర్పం, నాశనం చేసే పాము, విషం, శబ్దం చేసే పాము, విషపూరితమైనది, నరకం, స్త్రీలకు దురదృష్టం.

పయః కీలాలమమృతముదకం భువనం వనం । భఙ్గస్తరఙ్గు ఊర్మ్మిర్వ్వా కల్లోలోల్లోలకౌ చ తౌ ।। ౩౬౦.

పాలు, లాలాజలం, అమృతం, నీరు, లోకం, అడవి, అల, తరంగం, ఉప్పెన, కల్లోలం, ఉప్పొంగే అల.

పృషన్తివిన్దుపృషతాః కూలం రోధశ్చ తీరకం । తోయోత్థితం తత్ పులినం జమ్బాలం పఙ్కకర్దమౌ ।। ౩౬౦.

వానబొట్టు, నీటి బొట్టు, చినుకులు, తీరము, అడ్డుగోడ, ఒడ్డున, నీటిలో ఏర్పడే మట్టిబండ, మట్టికొట్టు, మురుగు.

జలోచ్ఛ్వాసాః పరీవాహాః కూపకాస్తు విదారకాః । ఆతరస్తరపణ్యం స్యాద్‌ద్రోణీ కాష్ఠామ్బువాహినీ ।। ౩౬౦.

నీటి ప్రవాహాలు, పొంగిపొర్లడం, బావులు, చీలికలు, నీరు పోసే గోతులు, చెక్కతో చేసిన నీటి పాత్ర, నీరు పారే కాలువ.

కలుషశ్చావిలోఽచ్ఛస్తు ప్రసన్నోఽథ గభీరకం । అగాధం దాసకైవర్త్తౌ శమ్బూకా జలశుక్తయః ।। ౩౬౦.

కలుషితం, మురికిగా, పారదర్శకంగా, స్వచ్ఛంగా, లోతుగా ఉండటం, అపారమైనది, పడవవాడు, మత్స్యకారుడు, శంఖం, నీటిలో ఉండే ముత్యపు గెడ్డ.

సౌగన్ధికన్తు కహ్లారం నీలమిన్దీవరం కజం । స్యాదుత్‌పలం కువలయం సితే కుముదకైరవే ।। ౩౬౦.

సౌగంధికం, నీలకమలం, ఇంద్రీవరం, కమలం, ఉత్పలం, కువలయం, తెల్ల కుముదం, కైరవం.

శాలూకమేషాం కన్దః స్యాత్ పద్మం తామరసఙ్కజం । నీలోత్పలం కువలయం రక్తం కోకనదం స్మృతమ్ ।। ౩౬౦.

వాటిలో షాలూకం అనే దాని మూలం, పద్మం అంటే ఎర్రకమలం, నీలకమలం అంటే కువలయం, ఎర్రదాన్ని కోకనదం అంటారు.

కరహాటః శిఫా కన్దం కిఞ్చల్కః కేశరోఽస్త్రియాం । ఖనిః స్త్రియామాకరః స్యాత్ పాదాః ప్రత్యన్తపర్వ్వతాః ।। ౩౬౦.

కరహాటం అంటే పూత, కందం అంటే మూలం, కించల్కం అంటే పుష్పరేణువు, స్త్రీలకు ఖని అంటే గని, పాదాలు అంటే ప్రక్క పర్వతాలు.

ఉపత్యకాద్రేరాసన్నా భూమిరూద్‌ర్ధ్వమధిత్యకా । స్వర్గపాతాలవర్గాద్యా ఉక్తా నానార్ఖకాన్ శ్రృణు ।। ౩౬౦.

పర్వతపు అడివి దగ్గర ఉన్న, పైకి ఎత్తుగా ఉన్న భూమిని మైదానం అంటారు. ఇప్పుడు స్వర్గం, పాతాళం మరియు ఇతర విభాగాలకు వాడే పేర్లను విను.

అగ్నిరువాచ ఆఙీషదర్థేఽభివ్యాప్తౌ సీమార్థే ధాతుయోగజే । ఆ ప్రగృహ్యః స్మృతౌ వాక్యేఽప్యాస్తు స్యాత్ కోపపీड़యోః ।। ౩౬౧.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: 'ఆ' అనే ఉపసర్గం కొంతమంది భావంలో, వ్యాప్తిలో, సరిహద్దులో, ధాతువుతో కలిపి పరిమితిని చూపించడంలో, జ్ఞాపకంలో, మాటల్లో, కోపం లేదా బాధలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.

పాపకుత్‌సేషదర్థే కు ధిగ్‌జుగుప్సననిన్దయోః । చాన్వాచయసమాహారేతరేతరసముచ్చయే ।। ౩౬౧.

'కు' అనే పదాన్ని పాపం, తక్కువగా చూడడం, నిందించడం, అసహ్యం, దూషణ కోసం వాడతారు. 'చ' అనే పదాన్ని కూడిక, సమాహారం, పరస్పరం కలిపే సందర్భాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

స్వస్త్యాశీః క్షఏమపుణ్యాదౌ ప్రకర్షే లఙ్ఘనేఽప్యతి । స్విత్ప్రశ్నే చ వితర్కే చ తు స్యాద్ భేదేఽవధారణే ।। ౩౬౧.

'స్వ' అనే పదాన్ని ఆశీర్వాదం, మంగళం, పుణ్యం, గొప్పదనం, దాటి పోవడంలో వాడతారు. 'స్విత్' అనే పదాన్ని ప్రశ్నల్లో, సందేహాల్లో, తేడా లేదా నిర్దిష్టత చూపడంలో ఉపయోగిస్తారు.

సకృత్సహైకవారే స్యాదారాద్‌దూరసమీపయోః । ప్రతీచ్యాం చరమే పశ్చాదుతాప్యర్థవికల్పయోః ।। ౩౬౧.

'సకృత్' అంటే ఒకసారి, 'సహ' అంటే కలిసిగా, 'ఏకవార' అంటే ఒకే సారి. 'ఆరాత్', 'దూర' అంటే దూరంగా, 'సమీప' అంటే దగ్గరగా. 'ప్రతీచ్యం' అంటే పడమర, 'చరమే' అంటే చివరిది, 'పశ్చాత్' అంటే తరువాత, 'ఉతాపి' అంటే ప్రత్యామ్నాయ అర్థాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

పునఃసదార్థయోః శశ్వత్ సాక్షాత్ ప్రత్యక్షతుల్యయోః । ఖేదానుకమ్పాసన్తోషవిస్మయామన్త్రణే వత ।। ౩౬౧.

'పునః' అంటే మళ్లీ, 'సదా' అంటే ఎప్పుడూ, 'శశ్వత్' అంటే శాశ్వతం, 'సాక్షాత్' అంటే ప్రత్యక్షంగా, 'ప్రత్యక్ష' అంటే కనబడేలా. 'ఖేద' అంటే అలసట, 'అనుకంప' అంటే దయ, 'సంతోష' అంటే ఆనందం, 'విస్మయ' అంటే ఆశ్చర్యం, 'అమంత్రణ' అంటే సంప్రదింపులో వాడతారు.

హన్త హర్షేఽనుకమ్పాయాం వాక్యారమ్భవిషాదయోః । ప్రతి ప్రతినిధౌ వీప్సాలక్షణాదౌ ప్రయోగతః ।। ౩౬౧.

'హంత' అనే పదాన్ని ఆనందంలో, 'హర్ష' అంటే సంతోషంలో, 'అనుకంప' అంటే దయలో, వాక్య ప్రారంభంలో లేదా విచారంలో వాడతారు. 'ప్రతి' అనే పదాన్ని వ్యతిరేకత, ప్రతిస్థానం, మళ్లీ చేయాలనే కోరిక, లక్షణాన్ని సూచించడంలో ఉపయోగిస్తారు.

ఇతి హేతౌ ప్రకరణే ప్రకాశాదిసమాప్తిషు । ప్రాచ్యాం పురస్తాత్ ప్రథమే పురార్థేఽగ్రత ఇత్యపి ।। ౩౬౧.

'ఇతి' అనే పదాన్ని కారణం, సందర్భం, పూర్తయిన మాటలకు ఉపయోగిస్తారు. 'ప్రాచ్యం' అంటే తూర్పు, 'పురస్తాత్' అంటే ముందుగా, 'ప్రథమే' అంటే మొదట, 'పురార్థే' అంటే గత విషయానికి, 'అగ్రతః' అంటే ముందుగా అని అర్థం.

యావత్తావచ్చ సాకల్యేఽవధౌ మానేఽవదారణే । మఙ్గలానన్తరారమ్భప్రశ్నకార్త్స్నేష్వఽథోథ చ ।। ౩౬౧.

'యావత్', 'తావత్' అనే పదాలను సంపూర్ణత, పరిమితి, కొలత, నిర్ణయానికి వాడతారు. 'మంగళ' అంటే శుభం, 'అనంతరం' అంటే తరువాత, 'ఆరంభ' అంటే ప్రారంభం, 'ప్రశ్న' అంటే ప్రశ్న, 'కృత్స్న' అంటే మొత్తం, 'అథ', 'ఓథ' అనే పదాలను మార్పు సందర్భాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

వృథా నిరర్థకావిధ్యోర్నానాఽనేకోభయార్థయోః । ను పృచ్ఛాయాం వికల్పే చ పశ్చాత్సాదృశ్యయోరను ।। ౩౬౧.

'వృథా' అంటే వృథా, 'నిరర్థక' అంటే అర్థం లేని, 'అవిధి' అంటే నియమం లేని, 'నానా' అంటే విభిన్నమైన, 'అనేక' అంటే అనేక, 'ఉభయార్థ' అంటే రెండు అర్థాలు. 'ను' అనే పదాన్ని ప్రశ్నలో, ప్రత్యామ్నాయంలో, పోలిక తర్వాత ఉపయోగిస్తారు.

ప్రశ్నావధారణానుజ్ఞాఽనునయామన్త్రణే నను । గర్హాసముచ్చయప్రశ్నశఙ్కాసమ్భావనాస్వఽపి ।। ౩౬౧.

'ప్రశ్న' అంటే ప్రశ్న, 'అవధారణ' అంటే నిర్ణయం, 'అనుజ్ఞ' అంటే అనుమతి, 'అనునయ' అంటే ఒప్పించటం, 'అమంత్రణ' అంటే సంప్రదింపు. 'నను' అనే పదాన్ని నింద, కూడిక, ప్రశ్న, సందేహం, ఊహలో ఉపయోగిస్తారు.

ఉపమాయాం వికల్పే వా సామి త్వర్ద్ధే జుగుప్సితే । అమా సహ సమీపే చ కం వారిణి చ మూద్‌ర్ధని ।। ౩౬౧.

'ఉపమా' అంటే ఉపమానం, 'వికల్ప' అంటే ప్రత్యామ్నాయం, 'సామిత్వ' అంటే పోలిక, 'అర్ధ' అంటే అర్ధం, 'జుగుప్సిత' అంటే దూరంగా ఉంచవలసింది. 'అమా' అంటే కలిసిగా, 'సహ' అంటే దగ్గరగా, 'సమీప' అంటే సమీపంలో, 'కం' అంటే నీరు, 'మూర్ధని' అంటే తలపై అని అర్థం.

ఇవేత్థమర్థయోరేవం నూనం తర్క్కేఽర్థనిశ్చయే । తూష్ణీమర్థే సుఖే జోషం కిమ్పృచ్ఛాయాం జుగుప్సనే ।। ౩౬౧.

'ఇవ', 'ఎత్తం', 'ఏవం' అనే పదాలు పోలికకు, అలాగే అని అర్థంలో వాడతారు. 'నూనం' అంటే నిశ్చయంగా, 'తూష్ణీం' అంటే మౌనం, 'సుఖ' అంటే ఆనందం, 'జోషం' అంటే సంతృప్తి, 'కిం' అంటే ప్రశ్నలో, 'జుగుప్స' అంటే అసహ్యంగా భావించడంలో ఉపయోగిస్తారు.

నామ ప్రాకాశ్యసమ్భావ్యక్రోధోపగమకుత్సనే । అలం భూషణపర్య్యాప్తిశక్తివారణవాచకమ్ ।। ౩౬౧.

'నామ' అనే పదాన్ని స్పష్టత, sambhāvyata, కోపం, దగ్గరగా రావడం, తక్కువగా చూడడంలో వాడతారు. 'అలం' అనే పదాన్ని సరిపోతుంది, అలంకారం, తగినంత, శక్తి, నిషేధం అనే అర్థాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

హుం వితర్క్కే పరిప్రశ్నే సమయాఽన్తికమధ్యయోః । పునరప్రథమే భేదే నినిశ్చయనిషేధయోః ।। ౩౬౧.

'హుం' అనే పదాన్ని ఆలోచనలో, మళ్లీ మళ్లీ ప్రశ్నించడంలో, ఒప్పందం మధ్యలో లేదా చివరలో వాడతారు. 'పునః' అంటే మళ్లీ, 'అప్రథమే' అంటే మొదటిది కానిది, 'భేద' అంటే తేడా, 'నిశ్చయ' అంటే నిర్ణయం, 'నిషేధ' అంటే నిరాకరణ అని అర్థం.

స్యాత్ప్రబన్ధే చిరాతీతే నికటాగామికే పురా । ఉరర్థురీ చీరరీ చ విస్తారేఽఙ్గీకృతే త్రయమ్ ।। ౩౬౧.

'స్యాత్' అనే పదాన్ని సంబంధంలో, 'ప్రబంధ' అంటే కొనసాగింపు, 'చిరాతీత' అంటే చాలా కాలం తర్వాత, 'నికట' అంటే దగ్గరగా, 'ఆగామిక' అంటే రాబోయే, 'పురా' అంటే గతంలో వాడతారు. 'ఉర్', 'అర్థురీ', 'చీరరీ' అనే పదాలను విస్తృతంగా అంగీకరించడంలో ఉపయోగిస్తారు.