అగ్నిపురాణమ్

తతం వీణాదికం వాద్యమానద్ధం మురజాదికం । వంశ్యాదికన్తు శుషిరం కాంస్యతాలాదికం ఘనం ।। ౩౬౦.

తంతులు కలిగిన వాద్యాలను తట వాద్యాలు అంటారు, వీణ వంటివి. మృదంగం వంటి మృదంగ వాద్యాలను అనద్ధ వాద్యాలు అంటారు. వంశీ వంటి ఊదే వాద్యాలను శుషిర వాద్యాలు అంటారు. కాంస్య తాళాలు వంటి వాటిని ఘన వాద్యాలు అంటారు.

చతుర్వ్విధమిదం వాద్యం వాదిత్రాతాద్యనామకం । మృదఙ్గా మురజా భేదాస్త్వఙ్క్యాలిఙ్గ్యోఽర్ద్ధకాస్త్రయః ।। ౩౬౦.

ఈ నాలుగు రకాల వాద్యాలను వాద్యాలు అంటారు. మృదంగం, మురజం వంటివి వేరు. చేతితో, భుజంతో, లేదా అరచేతితో వాయించే మూడు రకాలున్నాయి.

స్యాద్యశఃపటహో ఢక్కా భేర్య్యామానకదున్దుభిః । ఆనకః భేదా ఝర్ఝరీడిణ్డిమాదయః ।। ౩౬౦.

యశఃపటహం, ఢక్కా, భేరి, ఆమనక, దుండుభి ఇవన్నీ మృదంగ వాద్యాలు. ఆనక వేరుగా ఉంటుంది. ఝర్జరి, డిండిమం వంటివి కూడా ఉన్నాయి.

మర్ద్దలః పణవస్తుల్యౌ క్రియామానన్తు తాలకః । లయః సామ్యం తాణ్డవన్తు నాట్యం లాస్యఞ్చ నర్త్తనం ।। ౩౬౦.

మర్దల, పణవం రెండూ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. చేతితో వాయించే వాద్యాన్ని తాళకంగా అంటారు. లయ అనగా తాళం, సామ్యం అనగా సమతుల్యం. తాండవం ఉత్సాహంగా చేసే నాట్యం. నాట్యం, లాస్యం, నర్తనం అన్నీ నాట్యరూపాలు.

తౌర్య్యత్రికం నృత్యగీతవాద్యం నాట్యమిదం త్రయమ్ । రాజా భట్టారకో దేవః సాభిషేకా చ దేవ్యపి ।। ౩౬౦.

నృత్యం, గానం, వాద్యం కలిసినదాన్ని తౌర్యత్రికం అంటారు. ఇది నాట్యమనే మూడు కళల సమాహారం. రాజు, భట్టారకుడు, దేవుడు, అభిషేకం చేసిన రాణి కూడా ఇందులో ఉంటారు.

శ్రృఙ్గరవీరకరుణాద్భుతహాస్యభయానకాః । వీభత్సరౌద్రే చ రసాః శ్రృఙ్గారః శుచిరుజ్జ్వలః ।। ౩౬౦.

శృంగార, వీర, కరుణ, అద్భుత, హాస్య, భయానక, బీభత్స, రౌద్రం అనే రసాలు ఉన్నాయి. వీటిలో శృంగార రసం పవిత్రంగా, ప్రకాశంగా ఉంటుంది.

ఉత్సాహవర్ద్ధనో వీరః కారుణ్యం కరుణా ఘృణా । కృపా దయా చానుకమ్పాఽప్యనుక్రోశోఽప్యథో హసః ।। ౩౬౦.

వీర రసం ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. కరుణ అంటే దయ, అనుకంప, మానవత్వం, క్షమ, సహానుభూతి, ఉపకారం, నవ్వు కూడా.

హాసో హాస్యఞ్చ బీభత్సం వికృతం త్రిష్విదం ద్వయం । విస్మయోఽద్భుతమాశ్చర్య్యం చిత్రమప్యథ భైరవం ।। ౩౬౦.

హాస్యం అంటే నవ్వు; బీభత్సం అంటే ఘోరమైనది, ఇవి మూడు రకాలుగా ఉంటాయి. ఆశ్చర్యం అంటే అద్భుతం, విచిత్రం, అద్భుతమైనది, అలాగే భయంకరమైనదీ కూడా.

దారుణం భీషణం భీష్మం ఘోరం భీమం భయానకం । భయఙ్కరం ప్రతిభయం రౌద్రస్తుగ్రమమీ త్రిషు ।। ౩౬౦.

దారుణం, భయంకరం, భయానకంగా, ఘోరం, భయపెట్టేలా, భయపెట్టే రూపాలు, ఇవన్నీ రౌద్ర రసానికి రూపాలు.

చతుర్ద్దశ దరత్రాసౌ భీతిర్భీః సాధ్వసమ్భయం । వికారో మానసో భావోఽనుభావో భావబోధనః ।। ౩౬౦.

భయానికి పద్నాలుగు రూపాలు ఉన్నాయి: భయం, భయభ్రాంతి, భయపాటు, కలవరము, మనస్సు కలవరపడటం, భావోద్వేగం, స్పందన, భావాన్ని గుర్తించడం.

గర్వ్వోఽభిమానోఽహఙ్కారో మానశ్చిత్తసమున్నతిః । అనాదరః పరిభవః పరిభావస్తిరస్క్రియా ।। ౩౬౦.

గర్వం, అభిమానం, అహంకారం, ఆత్మగౌరవం, మనస్సు ఉబ్బరంగా ఉండటం, అవమానం, అవహేళన, అవమానించడం, తిరస్కారం.

వ్రీడా లజ్జా త్రపా హ్రాః స్యాదభిధ్యానం ధనే స్పృహా । కౌతూహలం కౌతుకఞ్చ కుతుకఞ్చ కుతూహలం ।। ౩౬౦.

వ్రీడ, లజ్జ, త్రాప, సంకోచం, అసూయ, ధనంపై ఆశ, ఆసక్తి, ఆశ్చర్యం, విస్మయం.

స్త్రీణం విలాసవివ్వోకవిభ్రమా లలితన్తథా । హేలా లీలేత్యమీ హావాః క్రియాః శ్రృఙ్గారభావజాః ।। ౩౬౦.

స్త్రీలకు వినోదం, విన్యాసం, మాయ, లాలిత్యం, ఆటపాటలు, సరదా చేష్టలు, ఇవన్నీ శృంగార భావం వల్ల కలిగే చర్యలు.

ద్రవకేలిపరీహాసాః క్రోड़ా లీలా చ కూర్ద్దనం । స్యాదాచ్ఛురితకం హాసః సోత్ప్రాసః సమనాక్‌స్మితం ।। ౩౬౦.

మృదువైన ఆటలు, హాస్యం, సరదా చేష్టలు, సరదా మాటలు, అర్థవంతమైన నవ్వు, స్వల్పమైన చిరునవ్వు.

అధోభువనపాతాలం చ్ఛిద్రం శ్వభ్రం వపా శుషిః । గర్త్తావటౌ భువి శ్వభ్రే తమిశన్తిమిరం తమః ।। ౩౬౦.

భూమికి అడుగున ఉన్న లోకాలు, పాతాళం, రంధ్రం, లోతైన గోతులు, ఖాళీ స్థలం, గడ్డ, భూమిలో గోతులు, అంధకారం, చీకటి, ముసురు.

సర్పః పృదాకుర్భుజగో దన్దశూకోం విలేశయః । విషం క్ష్వేడశ్చ గరలం నిరయో దుర్గతిః స్త్రియాం ।। ౩౬౦.

పాము, సర్పం, భుజంగం, విషసర్పం, నాశనం చేసే పాము, విషం, శబ్దం చేసే పాము, విషపూరితమైనది, నరకం, స్త్రీలకు దురదృష్టం.

పయః కీలాలమమృతముదకం భువనం వనం । భఙ్గస్తరఙ్గు ఊర్మ్మిర్వ్వా కల్లోలోల్లోలకౌ చ తౌ ।। ౩౬౦.

పాలు, లాలాజలం, అమృతం, నీరు, లోకం, అడవి, అల, తరంగం, ఉప్పెన, కల్లోలం, ఉప్పొంగే అల.

పృషన్తివిన్దుపృషతాః కూలం రోధశ్చ తీరకం । తోయోత్థితం తత్ పులినం జమ్బాలం పఙ్కకర్దమౌ ।। ౩౬౦.

వానబొట్టు, నీటి బొట్టు, చినుకులు, తీరము, అడ్డుగోడ, ఒడ్డున, నీటిలో ఏర్పడే మట్టిబండ, మట్టికొట్టు, మురుగు.

జలోచ్ఛ్వాసాః పరీవాహాః కూపకాస్తు విదారకాః । ఆతరస్తరపణ్యం స్యాద్‌ద్రోణీ కాష్ఠామ్బువాహినీ ।। ౩౬౦.

నీటి ప్రవాహాలు, పొంగిపొర్లడం, బావులు, చీలికలు, నీరు పోసే గోతులు, చెక్కతో చేసిన నీటి పాత్ర, నీరు పారే కాలువ.

కలుషశ్చావిలోఽచ్ఛస్తు ప్రసన్నోఽథ గభీరకం । అగాధం దాసకైవర్త్తౌ శమ్బూకా జలశుక్తయః ।। ౩౬౦.

కలుషితం, మురికిగా, పారదర్శకంగా, స్వచ్ఛంగా, లోతుగా ఉండటం, అపారమైనది, పడవవాడు, మత్స్యకారుడు, శంఖం, నీటిలో ఉండే ముత్యపు గెడ్డ.

సౌగన్ధికన్తు కహ్లారం నీలమిన్దీవరం కజం । స్యాదుత్‌పలం కువలయం సితే కుముదకైరవే ।। ౩౬౦.

సౌగంధికం, నీలకమలం, ఇంద్రీవరం, కమలం, ఉత్పలం, కువలయం, తెల్ల కుముదం, కైరవం.

శాలూకమేషాం కన్దః స్యాత్ పద్మం తామరసఙ్కజం । నీలోత్పలం కువలయం రక్తం కోకనదం స్మృతమ్ ।। ౩౬౦.

వాటిలో షాలూకం అనే దాని మూలం, పద్మం అంటే ఎర్రకమలం, నీలకమలం అంటే కువలయం, ఎర్రదాన్ని కోకనదం అంటారు.

కరహాటః శిఫా కన్దం కిఞ్చల్కః కేశరోఽస్త్రియాం । ఖనిః స్త్రియామాకరః స్యాత్ పాదాః ప్రత్యన్తపర్వ్వతాః ।। ౩౬౦.

కరహాటం అంటే పూత, కందం అంటే మూలం, కించల్కం అంటే పుష్పరేణువు, స్త్రీలకు ఖని అంటే గని, పాదాలు అంటే ప్రక్క పర్వతాలు.

ఉపత్యకాద్రేరాసన్నా భూమిరూద్‌ర్ధ్వమధిత్యకా । స్వర్గపాతాలవర్గాద్యా ఉక్తా నానార్ఖకాన్ శ్రృణు ।। ౩౬౦.

పర్వతపు అడివి దగ్గర ఉన్న, పైకి ఎత్తుగా ఉన్న భూమిని మైదానం అంటారు. ఇప్పుడు స్వర్గం, పాతాళం మరియు ఇతర విభాగాలకు వాడే పేర్లను విను.

అగ్నిరువాచ ఆఙీషదర్థేఽభివ్యాప్తౌ సీమార్థే ధాతుయోగజే । ఆ ప్రగృహ్యః స్మృతౌ వాక్యేఽప్యాస్తు స్యాత్ కోపపీड़యోః ।। ౩౬౧.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: 'ఆ' అనే ఉపసర్గం కొంతమంది భావంలో, వ్యాప్తిలో, సరిహద్దులో, ధాతువుతో కలిపి పరిమితిని చూపించడంలో, జ్ఞాపకంలో, మాటల్లో, కోపం లేదా బాధలో కూడా ఉపయోగిస్తారు.

పాపకుత్‌సేషదర్థే కు ధిగ్‌జుగుప్సననిన్దయోః । చాన్వాచయసమాహారేతరేతరసముచ్చయే ।। ౩౬౧.

'కు' అనే పదాన్ని పాపం, తక్కువగా చూడడం, నిందించడం, అసహ్యం, దూషణ కోసం వాడతారు. 'చ' అనే పదాన్ని కూడిక, సమాహారం, పరస్పరం కలిపే సందర్భాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

స్వస్త్యాశీః క్షఏమపుణ్యాదౌ ప్రకర్షే లఙ్ఘనేఽప్యతి । స్విత్ప్రశ్నే చ వితర్కే చ తు స్యాద్ భేదేఽవధారణే ।। ౩౬౧.

'స్వ' అనే పదాన్ని ఆశీర్వాదం, మంగళం, పుణ్యం, గొప్పదనం, దాటి పోవడంలో వాడతారు. 'స్విత్' అనే పదాన్ని ప్రశ్నల్లో, సందేహాల్లో, తేడా లేదా నిర్దిష్టత చూపడంలో ఉపయోగిస్తారు.

సకృత్సహైకవారే స్యాదారాద్‌దూరసమీపయోః । ప్రతీచ్యాం చరమే పశ్చాదుతాప్యర్థవికల్పయోః ।। ౩౬౧.

'సకృత్' అంటే ఒకసారి, 'సహ' అంటే కలిసిగా, 'ఏకవార' అంటే ఒకే సారి. 'ఆరాత్', 'దూర' అంటే దూరంగా, 'సమీప' అంటే దగ్గరగా. 'ప్రతీచ్యం' అంటే పడమర, 'చరమే' అంటే చివరిది, 'పశ్చాత్' అంటే తరువాత, 'ఉతాపి' అంటే ప్రత్యామ్నాయ అర్థాల్లో ఉపయోగిస్తారు.

పునఃసదార్థయోః శశ్వత్ సాక్షాత్ ప్రత్యక్షతుల్యయోః । ఖేదానుకమ్పాసన్తోషవిస్మయామన్త్రణే వత ।। ౩౬౧.

'పునః' అంటే మళ్లీ, 'సదా' అంటే ఎప్పుడూ, 'శశ్వత్' అంటే శాశ్వతం, 'సాక్షాత్' అంటే ప్రత్యక్షంగా, 'ప్రత్యక్ష' అంటే కనబడేలా. 'ఖేద' అంటే అలసట, 'అనుకంప' అంటే దయ, 'సంతోష' అంటే ఆనందం, 'విస్మయ' అంటే ఆశ్చర్యం, 'అమంత్రణ' అంటే సంప్రదింపులో వాడతారు.