అగ్నిపురాణమ్

ఉపోద్ఘాత ఉదాహారో హ్యథ మిథ్యాభిసంశనమ్ । అభిశాపో యశః కీర్త్తిః ప్రశ్నః పృచ్ఛానుయోగకః ।। ౩౬౦.

ముందుగా చెప్పడాన్ని ఉపోద్ఘాతం అంటారు. ఉదాహరణను చెప్పడాన్ని ఉదాహరణ అంటారు. అసత్యంగా నిందించడాన్ని మిథ్యాభిసంశనం అంటారు. శాపం, కీర్తి, ప్రశ్న అన్నీ కూడా విచారణకు వస్తాయి.

ఆమ్రేడితం ద్విస్త్రిరుక్తం కుత్సానిన్దే చ గర్హణే । స్యాదాభాషణమాలాపః ప్రలాపోఽనర్థకం వచః ।। ౩౬౦.

ఒక మాటను రెండుసార్లు లేదా మూడుసార్లు చెప్పడాన్ని ఆమ్రేడితం అంటారు. నిందించడాన్ని కుత్సన అని, తప్పు చెప్పడాన్ని గర్హణం అంటారు. అర్థం స్పష్టంగా లేని మాటను ఆభాషణం అంటారు. అర్థం లేని మాటను ప్రలాపం అంటారు.

అనులాపో ముహుర్భాషా విలాపః పరిదేవనం । విప్రలాపో విరోధోక్తిః సంలాపో భాపణం మిథః ।। ౩౬౦.

ప్రత్యుత్తరంగా చెప్పడాన్ని అనులాపం అంటారు. మళ్లీ మళ్లీ మాట్లాడడాన్ని ముహుర్భాషా అంటారు. దుఃఖంతో ఏడుపును విలాపం అంటారు. ఎదురు మాటను విప్రలాపం అంటారు. ఇద్దరు కలిసి మాట్లాడడాన్ని సంలాపం అంటారు.

సుప్రలాపః సువచనమపలాపస్తు నిహ్నవః । ఉషతీ వాగకల్యాణీ సఙ్గతం హృదయఙ్గమం ।। ౩౬౦.

మంచి మాటను సుప్రలాపం అంటారు. మధురంగా చెప్పడాన్ని సువచనం అంటారు. అంగీకరించకపోవడాన్ని అపలాపం అంటారు. మధురంగా, శుభంగా మాట్లాడడాన్ని ఉషతీ అంటారు. మనసుని తాకే మాటను సంగతం అంటారు.

అత్యర్థమధురం సాన్త్వమబద్ధం స్యాదనర్థకం । నిష్ఠురాశ్లీలపరుషం గ్రామ్యం వై సూనృతం ప్రియే ।। ౩౬౦.

అతిగా మధురంగా మాట్లాడడాన్ని చాటుగా అంటారు. అర్థం లేని మాటను అబద్ధంగా అంటారు. కఠినంగా, అసభ్యంగా, గట్టిగా మాట్లాడడాన్ని గ్రామ్యంగా అంటారు. నిజమైన మాటను సునృతం అంటారు, అది మంచి వారికి ఇష్టంగా ఉంటుంది.

సత్యం తథ్యమృతం సమ్యఙ్నాదనిస్వాననిస్వనాః । ఆరవారావసంరావవిరావా అథ మర్మ్మరః ।। ౩౬౦.

నిజమైనది, యథార్థమైనది, సరైనదే సత్యం. శబ్దం, ధ్వని అన్నీ పలుకులు. పెద్దగా అరుపులు, కేకలు, ఏడుపులు, మర్మరాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

స్వనితే వస్త్రపర్ణానాం భూషణానాన్తు శిఞ్జితం । వీణాయా నిక్కణః క్కాణః తిరశ్చాం వాశితం రుతం ।। ౩౬౦.

బట్టలు, ఆకులు కదిలే శబ్దాన్ని స్వనితి అంటారు. ఆభరణాల మోగడాన్ని శింజితం అంటారు. వీణ మోగడాన్ని నిక్కణం లేదా క్కాణం అంటారు. జంతువుల అరుపులను వాషితం లేదా రుతం అంటారు.

కోలాహలః కలకలో గీతం గానమిమే సమే । స్త్రీ ప్రతిశ్రుత్ ప్రతిధ్వానే తన్త్రీకణ్ఠాన్నిసాదకః ।। ౩౬౦.

పెద్ద శబ్దాన్ని కోలాహలం, కలకలం అంటారు. పాటను గానం అంటారు. మహిళా స్వరం ప్రతిధ్వని, తంతువుల ధ్వని, గొంతు శబ్దం, దిగే నాదాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

కాకలీ తు కలే సూక్ష్మే ధ్వనౌ తు మధురాస్ఫుటే । కలో మన్ద్రస్తు గమ్భీరే తారోఽత్యుచ్చైస్త్రయస్త్రిషు ।। ౩౬౦.

సూక్ష్మమైన మెలోడి శబ్దాన్ని కాకళీ అంటారు. మధురంగా కానీ స్పష్టంగా లేని ధ్వనిని ధ్వని అంటారు. గంభీరమైన శబ్దాన్ని కలం అంటారు. చాలా ఎత్తైన శబ్దాన్ని తారంగా అంటారు. ఇవే మూడు రకాలు.

సమన్వితలయస్త్వేకతాలో వీణా తు వల్లకీ । విపఞ్చీ సా తు తన్త్రీభిః సప్తభిః పరివాదినీ ।। ౩౬౦.

లయ కలిసినపుడు దానిని ఏకతాళం అంటారు. వీణను వల్లకీ అంటారు. ఏడు తంతులు కలిగినదాన్ని విపంచీ లేదా పరివాదినీ అంటారు.

తతం వీణాదికం వాద్యమానద్ధం మురజాదికం । వంశ్యాదికన్తు శుషిరం కాంస్యతాలాదికం ఘనం ।। ౩౬౦.

తంతులు కలిగిన వాద్యాలను తట వాద్యాలు అంటారు, వీణ వంటివి. మృదంగం వంటి మృదంగ వాద్యాలను అనద్ధ వాద్యాలు అంటారు. వంశీ వంటి ఊదే వాద్యాలను శుషిర వాద్యాలు అంటారు. కాంస్య తాళాలు వంటి వాటిని ఘన వాద్యాలు అంటారు.

చతుర్వ్విధమిదం వాద్యం వాదిత్రాతాద్యనామకం । మృదఙ్గా మురజా భేదాస్త్వఙ్క్యాలిఙ్గ్యోఽర్ద్ధకాస్త్రయః ।। ౩౬౦.

ఈ నాలుగు రకాల వాద్యాలను వాద్యాలు అంటారు. మృదంగం, మురజం వంటివి వేరు. చేతితో, భుజంతో, లేదా అరచేతితో వాయించే మూడు రకాలున్నాయి.

స్యాద్యశఃపటహో ఢక్కా భేర్య్యామానకదున్దుభిః । ఆనకః భేదా ఝర్ఝరీడిణ్డిమాదయః ।। ౩౬౦.

యశఃపటహం, ఢక్కా, భేరి, ఆమనక, దుండుభి ఇవన్నీ మృదంగ వాద్యాలు. ఆనక వేరుగా ఉంటుంది. ఝర్జరి, డిండిమం వంటివి కూడా ఉన్నాయి.

మర్ద్దలః పణవస్తుల్యౌ క్రియామానన్తు తాలకః । లయః సామ్యం తాణ్డవన్తు నాట్యం లాస్యఞ్చ నర్త్తనం ।। ౩౬౦.

మర్దల, పణవం రెండూ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. చేతితో వాయించే వాద్యాన్ని తాళకంగా అంటారు. లయ అనగా తాళం, సామ్యం అనగా సమతుల్యం. తాండవం ఉత్సాహంగా చేసే నాట్యం. నాట్యం, లాస్యం, నర్తనం అన్నీ నాట్యరూపాలు.

తౌర్య్యత్రికం నృత్యగీతవాద్యం నాట్యమిదం త్రయమ్ । రాజా భట్టారకో దేవః సాభిషేకా చ దేవ్యపి ।। ౩౬౦.

నృత్యం, గానం, వాద్యం కలిసినదాన్ని తౌర్యత్రికం అంటారు. ఇది నాట్యమనే మూడు కళల సమాహారం. రాజు, భట్టారకుడు, దేవుడు, అభిషేకం చేసిన రాణి కూడా ఇందులో ఉంటారు.

శ్రృఙ్గరవీరకరుణాద్భుతహాస్యభయానకాః । వీభత్సరౌద్రే చ రసాః శ్రృఙ్గారః శుచిరుజ్జ్వలః ।। ౩౬౦.

శృంగార, వీర, కరుణ, అద్భుత, హాస్య, భయానక, బీభత్స, రౌద్రం అనే రసాలు ఉన్నాయి. వీటిలో శృంగార రసం పవిత్రంగా, ప్రకాశంగా ఉంటుంది.

ఉత్సాహవర్ద్ధనో వీరః కారుణ్యం కరుణా ఘృణా । కృపా దయా చానుకమ్పాఽప్యనుక్రోశోఽప్యథో హసః ।। ౩౬౦.

వీర రసం ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. కరుణ అంటే దయ, అనుకంప, మానవత్వం, క్షమ, సహానుభూతి, ఉపకారం, నవ్వు కూడా.

హాసో హాస్యఞ్చ బీభత్సం వికృతం త్రిష్విదం ద్వయం । విస్మయోఽద్భుతమాశ్చర్య్యం చిత్రమప్యథ భైరవం ।। ౩౬౦.

హాస్యం అంటే నవ్వు; బీభత్సం అంటే ఘోరమైనది, ఇవి మూడు రకాలుగా ఉంటాయి. ఆశ్చర్యం అంటే అద్భుతం, విచిత్రం, అద్భుతమైనది, అలాగే భయంకరమైనదీ కూడా.

దారుణం భీషణం భీష్మం ఘోరం భీమం భయానకం । భయఙ్కరం ప్రతిభయం రౌద్రస్తుగ్రమమీ త్రిషు ।। ౩౬౦.

దారుణం, భయంకరం, భయానకంగా, ఘోరం, భయపెట్టేలా, భయపెట్టే రూపాలు, ఇవన్నీ రౌద్ర రసానికి రూపాలు.

చతుర్ద్దశ దరత్రాసౌ భీతిర్భీః సాధ్వసమ్భయం । వికారో మానసో భావోఽనుభావో భావబోధనః ।। ౩౬౦.

భయానికి పద్నాలుగు రూపాలు ఉన్నాయి: భయం, భయభ్రాంతి, భయపాటు, కలవరము, మనస్సు కలవరపడటం, భావోద్వేగం, స్పందన, భావాన్ని గుర్తించడం.

గర్వ్వోఽభిమానోఽహఙ్కారో మానశ్చిత్తసమున్నతిః । అనాదరః పరిభవః పరిభావస్తిరస్క్రియా ।। ౩౬౦.

గర్వం, అభిమానం, అహంకారం, ఆత్మగౌరవం, మనస్సు ఉబ్బరంగా ఉండటం, అవమానం, అవహేళన, అవమానించడం, తిరస్కారం.

వ్రీడా లజ్జా త్రపా హ్రాః స్యాదభిధ్యానం ధనే స్పృహా । కౌతూహలం కౌతుకఞ్చ కుతుకఞ్చ కుతూహలం ।। ౩౬౦.

వ్రీడ, లజ్జ, త్రాప, సంకోచం, అసూయ, ధనంపై ఆశ, ఆసక్తి, ఆశ్చర్యం, విస్మయం.

స్త్రీణం విలాసవివ్వోకవిభ్రమా లలితన్తథా । హేలా లీలేత్యమీ హావాః క్రియాః శ్రృఙ్గారభావజాః ।। ౩౬౦.

స్త్రీలకు వినోదం, విన్యాసం, మాయ, లాలిత్యం, ఆటపాటలు, సరదా చేష్టలు, ఇవన్నీ శృంగార భావం వల్ల కలిగే చర్యలు.

ద్రవకేలిపరీహాసాః క్రోड़ా లీలా చ కూర్ద్దనం । స్యాదాచ్ఛురితకం హాసః సోత్ప్రాసః సమనాక్‌స్మితం ।। ౩౬౦.

మృదువైన ఆటలు, హాస్యం, సరదా చేష్టలు, సరదా మాటలు, అర్థవంతమైన నవ్వు, స్వల్పమైన చిరునవ్వు.

అధోభువనపాతాలం చ్ఛిద్రం శ్వభ్రం వపా శుషిః । గర్త్తావటౌ భువి శ్వభ్రే తమిశన్తిమిరం తమః ।। ౩౬౦.

భూమికి అడుగున ఉన్న లోకాలు, పాతాళం, రంధ్రం, లోతైన గోతులు, ఖాళీ స్థలం, గడ్డ, భూమిలో గోతులు, అంధకారం, చీకటి, ముసురు.

సర్పః పృదాకుర్భుజగో దన్దశూకోం విలేశయః । విషం క్ష్వేడశ్చ గరలం నిరయో దుర్గతిః స్త్రియాం ।। ౩౬౦.

పాము, సర్పం, భుజంగం, విషసర్పం, నాశనం చేసే పాము, విషం, శబ్దం చేసే పాము, విషపూరితమైనది, నరకం, స్త్రీలకు దురదృష్టం.

పయః కీలాలమమృతముదకం భువనం వనం । భఙ్గస్తరఙ్గు ఊర్మ్మిర్వ్వా కల్లోలోల్లోలకౌ చ తౌ ।। ౩౬౦.

పాలు, లాలాజలం, అమృతం, నీరు, లోకం, అడవి, అల, తరంగం, ఉప్పెన, కల్లోలం, ఉప్పొంగే అల.

పృషన్తివిన్దుపృషతాః కూలం రోధశ్చ తీరకం । తోయోత్థితం తత్ పులినం జమ్బాలం పఙ్కకర్దమౌ ।। ౩౬౦.

వానబొట్టు, నీటి బొట్టు, చినుకులు, తీరము, అడ్డుగోడ, ఒడ్డున, నీటిలో ఏర్పడే మట్టిబండ, మట్టికొట్టు, మురుగు.

జలోచ్ఛ్వాసాః పరీవాహాః కూపకాస్తు విదారకాః । ఆతరస్తరపణ్యం స్యాద్‌ద్రోణీ కాష్ఠామ్బువాహినీ ।। ౩౬౦.

నీటి ప్రవాహాలు, పొంగిపొర్లడం, బావులు, చీలికలు, నీరు పోసే గోతులు, చెక్కతో చేసిన నీటి పాత్ర, నీరు పారే కాలువ.