అగ్నిపురాణమ్

. ఆమోదః సోఽతినిర్హారీ సురభిర్ఘ్రాణతర్పణః । శుక్లశుభ్రశుచిశ్యేతవిశదశ్వేతపాణ్డరాః ।। ౩౬౦.

ఆమోదం, అత్యంత హర్షకరం, సువాసన, ముక్కుకు ఆనందదాయకం; తెలుపు, పరిశుద్ధం, శుభ్రత, ప్రకాశవంతం, వెలుగు, తెల్లగా ఉండటం.

అవదాతః సితో గౌరో బలక్షో ధవలోఽర్జ్జునః । హరిణాః పాణ్డురః పాణ్డురీషత్పాణ్డుస్తు ధూసరః ।। ౩౬౦.

నిర్మలమైనది, తెలుపు, గోరువు, పలుచని తెలుపు, ప్రకాశవంతమైనది; పసుపు రంగు, పలుచని తెలుపు, కొంత తెలుపు, బూడిద రంగు.

కృష్ణే నీలాసితశ్యామకాలశ్యామలమేచకాః । పీతో గౌరో హరిద్రాభః పాలాశో పరితో హరిత్ ।। ౩౬౦.

నల్ల, నీలం, గాఢ నల్ల, ముదురు, ముదురు నలుపు, మెరిసే నలుపు; పసుపు, తెలుపు, పసుపు రంగు, పలుచని పసుపు, చుట్టూ ఆకుపచ్చ.

రోహితో లోహితో రక్తః శోణః కోకనదచ్ఛవిః । అచవ్యక్తరాగస్త్వరుమః శ్వేతరక్తస్తు పాటలః ।। ౩౬౦.

ఎరుపు, రాగి రంగు, రక్తవర్ణం, ప్రకాశవంతమైన ఎరుపు, కమలపు రంగు; స్పష్టంగా కాని ఎరుపు, చాలా ఎరుపు, తెలుపు-ఎరుపు కలిసినదాన్ని పింక్ అంటారు.

శ్యావః స్యాతకపిశో ధూమ్రధూమలౌ కృష్ణలోహితే । క్కड़ారః కపిలః పిడ్గపిశఙ్గౌ కద్రుపిఙ్గలౌ ।। ౩౬౦.

ముదురు, పసుపు రంగు, పొగ రంగు, పొగపాటు రంగు, నల్ల ఎరుపు; గట్టిగా ఉండే రంగు, గోధుమ రంగు, పసుపు గోధుమ, పసుపు రంగు, ఎరుపు గోధుమ రంగు.

చిత్రం విర్మ్మీరకల్మాషశవలైతాశ్చ కర్వ్వురే । వ్యాహార ఉక్తిర్లపితమపభ్రంశోఽపశబ్దకః ।। ౩౬౦.

రంగురంగుల, మచ్చలతో, ముదురు మచ్చలు, పులకరంగు, రంగు కలిసిన; మాట, వాక్యం, తడబడిన మాట, తప్పుగా పలికిన మాట, అపశబ్దం.

తిఙ్‌సువన్తవయో వాక్యం క్రియా వా కారకాన్వితా । ఇతిహాసః పురావృత్తం పురాణం పఞ్చలక్షణం ।। ౩౬౦.

క్రియారూపాలు, నామరూపాలు, వాక్యాలు, కార్యం, కారక సంబంధాలతో; ఇతిహాసం, పురాతన సంఘటనలు, ఐదు లక్షణాలున్న పురాణం.

ఆఖ్యాతికోపలబ్ధార్థా ప్రబన్ధః కల్పనా కథా । సమాహారః సంగ్రహస్తు ప్రవహ్లికా ప్రహేలికా ।। ౩౬౦.

కథ ద్వారా అర్థాన్ని తెలియజేసేది కథనం. కల్పనతో చెప్పేది కథ. ఎన్నో కథలను కలిపి చెప్పేది సంగ్రహం. ప్రశ్నలు అడిగి పరిష్కరించాల్సినదాన్ని బుద్ధిప్రశ్న అంటారు.

సమస్యా తు సమాసార్థా స్మృతిస్తు ధర్మ్మసంహితా । ఆఖ్యాహ్వే చాభిధానఞ్చ వార్త్తా వృత్తాన్త ఈరితః ।। ౩౬౦.

సంక్షిప్తంగా చెప్పిన ప్రశ్నను సమస్య అంటారు. ధర్మ సంబంధమైన విషయాల్ని స్మృతి అంటారు. కథను మరోపక్క అభిధానం అంటారు. జరిగిన విషయాన్ని వృత్తాంతం అంటారు.

హూతిరాకారణాహ్వానముపన్యాసస్తు వాఙ్‌ముఖం । వివాదో వ్యవహారః స్యాత్ ప్రతివాక్యోత్తరే సమే ।। ౩౬౦.

కారణం లేకుండా పిలవడాన్ని హూతి అంటారు. మాట్లాడటం లేదా వివరంగా చెప్పడాన్ని ఉపన్యాసం అంటారు. వాదనను వివాదం అంటారు. ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇచ్చే వాదనను వ్యవహారం అంటారు.

ఉపోద్ఘాత ఉదాహారో హ్యథ మిథ్యాభిసంశనమ్ । అభిశాపో యశః కీర్త్తిః ప్రశ్నః పృచ్ఛానుయోగకః ।। ౩౬౦.

ముందుగా చెప్పడాన్ని ఉపోద్ఘాతం అంటారు. ఉదాహరణను చెప్పడాన్ని ఉదాహరణ అంటారు. అసత్యంగా నిందించడాన్ని మిథ్యాభిసంశనం అంటారు. శాపం, కీర్తి, ప్రశ్న అన్నీ కూడా విచారణకు వస్తాయి.

ఆమ్రేడితం ద్విస్త్రిరుక్తం కుత్సానిన్దే చ గర్హణే । స్యాదాభాషణమాలాపః ప్రలాపోఽనర్థకం వచః ।। ౩౬౦.

ఒక మాటను రెండుసార్లు లేదా మూడుసార్లు చెప్పడాన్ని ఆమ్రేడితం అంటారు. నిందించడాన్ని కుత్సన అని, తప్పు చెప్పడాన్ని గర్హణం అంటారు. అర్థం స్పష్టంగా లేని మాటను ఆభాషణం అంటారు. అర్థం లేని మాటను ప్రలాపం అంటారు.

అనులాపో ముహుర్భాషా విలాపః పరిదేవనం । విప్రలాపో విరోధోక్తిః సంలాపో భాపణం మిథః ।। ౩౬౦.

ప్రత్యుత్తరంగా చెప్పడాన్ని అనులాపం అంటారు. మళ్లీ మళ్లీ మాట్లాడడాన్ని ముహుర్భాషా అంటారు. దుఃఖంతో ఏడుపును విలాపం అంటారు. ఎదురు మాటను విప్రలాపం అంటారు. ఇద్దరు కలిసి మాట్లాడడాన్ని సంలాపం అంటారు.

సుప్రలాపః సువచనమపలాపస్తు నిహ్నవః । ఉషతీ వాగకల్యాణీ సఙ్గతం హృదయఙ్గమం ।। ౩౬౦.

మంచి మాటను సుప్రలాపం అంటారు. మధురంగా చెప్పడాన్ని సువచనం అంటారు. అంగీకరించకపోవడాన్ని అపలాపం అంటారు. మధురంగా, శుభంగా మాట్లాడడాన్ని ఉషతీ అంటారు. మనసుని తాకే మాటను సంగతం అంటారు.

అత్యర్థమధురం సాన్త్వమబద్ధం స్యాదనర్థకం । నిష్ఠురాశ్లీలపరుషం గ్రామ్యం వై సూనృతం ప్రియే ।। ౩౬౦.

అతిగా మధురంగా మాట్లాడడాన్ని చాటుగా అంటారు. అర్థం లేని మాటను అబద్ధంగా అంటారు. కఠినంగా, అసభ్యంగా, గట్టిగా మాట్లాడడాన్ని గ్రామ్యంగా అంటారు. నిజమైన మాటను సునృతం అంటారు, అది మంచి వారికి ఇష్టంగా ఉంటుంది.

సత్యం తథ్యమృతం సమ్యఙ్నాదనిస్వాననిస్వనాః । ఆరవారావసంరావవిరావా అథ మర్మ్మరః ।। ౩౬౦.

నిజమైనది, యథార్థమైనది, సరైనదే సత్యం. శబ్దం, ధ్వని అన్నీ పలుకులు. పెద్దగా అరుపులు, కేకలు, ఏడుపులు, మర్మరాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

స్వనితే వస్త్రపర్ణానాం భూషణానాన్తు శిఞ్జితం । వీణాయా నిక్కణః క్కాణః తిరశ్చాం వాశితం రుతం ।। ౩౬౦.

బట్టలు, ఆకులు కదిలే శబ్దాన్ని స్వనితి అంటారు. ఆభరణాల మోగడాన్ని శింజితం అంటారు. వీణ మోగడాన్ని నిక్కణం లేదా క్కాణం అంటారు. జంతువుల అరుపులను వాషితం లేదా రుతం అంటారు.

కోలాహలః కలకలో గీతం గానమిమే సమే । స్త్రీ ప్రతిశ్రుత్ ప్రతిధ్వానే తన్త్రీకణ్ఠాన్నిసాదకః ।। ౩౬౦.

పెద్ద శబ్దాన్ని కోలాహలం, కలకలం అంటారు. పాటను గానం అంటారు. మహిళా స్వరం ప్రతిధ్వని, తంతువుల ధ్వని, గొంతు శబ్దం, దిగే నాదాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

కాకలీ తు కలే సూక్ష్మే ధ్వనౌ తు మధురాస్ఫుటే । కలో మన్ద్రస్తు గమ్భీరే తారోఽత్యుచ్చైస్త్రయస్త్రిషు ।। ౩౬౦.

సూక్ష్మమైన మెలోడి శబ్దాన్ని కాకళీ అంటారు. మధురంగా కానీ స్పష్టంగా లేని ధ్వనిని ధ్వని అంటారు. గంభీరమైన శబ్దాన్ని కలం అంటారు. చాలా ఎత్తైన శబ్దాన్ని తారంగా అంటారు. ఇవే మూడు రకాలు.

సమన్వితలయస్త్వేకతాలో వీణా తు వల్లకీ । విపఞ్చీ సా తు తన్త్రీభిః సప్తభిః పరివాదినీ ।। ౩౬౦.

లయ కలిసినపుడు దానిని ఏకతాళం అంటారు. వీణను వల్లకీ అంటారు. ఏడు తంతులు కలిగినదాన్ని విపంచీ లేదా పరివాదినీ అంటారు.

తతం వీణాదికం వాద్యమానద్ధం మురజాదికం । వంశ్యాదికన్తు శుషిరం కాంస్యతాలాదికం ఘనం ।। ౩౬౦.

తంతులు కలిగిన వాద్యాలను తట వాద్యాలు అంటారు, వీణ వంటివి. మృదంగం వంటి మృదంగ వాద్యాలను అనద్ధ వాద్యాలు అంటారు. వంశీ వంటి ఊదే వాద్యాలను శుషిర వాద్యాలు అంటారు. కాంస్య తాళాలు వంటి వాటిని ఘన వాద్యాలు అంటారు.

చతుర్వ్విధమిదం వాద్యం వాదిత్రాతాద్యనామకం । మృదఙ్గా మురజా భేదాస్త్వఙ్క్యాలిఙ్గ్యోఽర్ద్ధకాస్త్రయః ।। ౩౬౦.

ఈ నాలుగు రకాల వాద్యాలను వాద్యాలు అంటారు. మృదంగం, మురజం వంటివి వేరు. చేతితో, భుజంతో, లేదా అరచేతితో వాయించే మూడు రకాలున్నాయి.

స్యాద్యశఃపటహో ఢక్కా భేర్య్యామానకదున్దుభిః । ఆనకః భేదా ఝర్ఝరీడిణ్డిమాదయః ।। ౩౬౦.

యశఃపటహం, ఢక్కా, భేరి, ఆమనక, దుండుభి ఇవన్నీ మృదంగ వాద్యాలు. ఆనక వేరుగా ఉంటుంది. ఝర్జరి, డిండిమం వంటివి కూడా ఉన్నాయి.

మర్ద్దలః పణవస్తుల్యౌ క్రియామానన్తు తాలకః । లయః సామ్యం తాణ్డవన్తు నాట్యం లాస్యఞ్చ నర్త్తనం ।। ౩౬౦.

మర్దల, పణవం రెండూ ఒకే విధంగా ఉంటాయి. చేతితో వాయించే వాద్యాన్ని తాళకంగా అంటారు. లయ అనగా తాళం, సామ్యం అనగా సమతుల్యం. తాండవం ఉత్సాహంగా చేసే నాట్యం. నాట్యం, లాస్యం, నర్తనం అన్నీ నాట్యరూపాలు.

తౌర్య్యత్రికం నృత్యగీతవాద్యం నాట్యమిదం త్రయమ్ । రాజా భట్టారకో దేవః సాభిషేకా చ దేవ్యపి ।। ౩౬౦.

నృత్యం, గానం, వాద్యం కలిసినదాన్ని తౌర్యత్రికం అంటారు. ఇది నాట్యమనే మూడు కళల సమాహారం. రాజు, భట్టారకుడు, దేవుడు, అభిషేకం చేసిన రాణి కూడా ఇందులో ఉంటారు.

శ్రృఙ్గరవీరకరుణాద్భుతహాస్యభయానకాః । వీభత్సరౌద్రే చ రసాః శ్రృఙ్గారః శుచిరుజ్జ్వలః ।। ౩౬౦.

శృంగార, వీర, కరుణ, అద్భుత, హాస్య, భయానక, బీభత్స, రౌద్రం అనే రసాలు ఉన్నాయి. వీటిలో శృంగార రసం పవిత్రంగా, ప్రకాశంగా ఉంటుంది.

ఉత్సాహవర్ద్ధనో వీరః కారుణ్యం కరుణా ఘృణా । కృపా దయా చానుకమ్పాఽప్యనుక్రోశోఽప్యథో హసః ।। ౩౬౦.

వీర రసం ఉత్సాహాన్ని పెంచుతుంది. కరుణ అంటే దయ, అనుకంప, మానవత్వం, క్షమ, సహానుభూతి, ఉపకారం, నవ్వు కూడా.

హాసో హాస్యఞ్చ బీభత్సం వికృతం త్రిష్విదం ద్వయం । విస్మయోఽద్భుతమాశ్చర్య్యం చిత్రమప్యథ భైరవం ।। ౩౬౦.

హాస్యం అంటే నవ్వు; బీభత్సం అంటే ఘోరమైనది, ఇవి మూడు రకాలుగా ఉంటాయి. ఆశ్చర్యం అంటే అద్భుతం, విచిత్రం, అద్భుతమైనది, అలాగే భయంకరమైనదీ కూడా.

దారుణం భీషణం భీష్మం ఘోరం భీమం భయానకం । భయఙ్కరం ప్రతిభయం రౌద్రస్తుగ్రమమీ త్రిషు ।। ౩౬౦.

దారుణం, భయంకరం, భయానకంగా, ఘోరం, భయపెట్టేలా, భయపెట్టే రూపాలు, ఇవన్నీ రౌద్ర రసానికి రూపాలు.