అగ్నిపురాణమ్

స్యాద్ధర్మ్మమస్త్రియాం పుణ్యశ్రేయసీ సుకృతం వృషః । ముత్ప్రీతిః ప్రమదో హర్షః ప్రమోదామోదసమ్మదాః ।। ౩౬౦.

ధర్మం, పుణ్యం, మేలు, మంచి కార్యం, వృషభం, ఆనందం, సంతోషం, హర్షం, సుఖం, ఉల్లాసం, ఉత్సాహం ఇవన్నీ స్త్రీలకు సంబంధించినవే.

స్యాదానన్దథురానన్దః శర్మ్మశాతసుఖాని చ । శ్వాశ్రేయసం శివం భద్రం కల్యాణం మడ్గలం శుభమ్ ।। ౩౬౦.

ఆనందం, పరమానందం, సుఖం, శతగుణ సౌఖ్యం, శ్రేయస్సు, శుభం, మంగళం, కల్యాణం, భాగ్యం, మేలు ఇవన్నీ ఉన్నాయి.

భావుకం భవికం భవ్యం కుశలం క్షేమమస్త్రియాం । దైవం దిష్టం భాగధేయం భాగ్యం స్త్రీ నియతిర్వ్విధిః ।। ౩౬౦.

భావుకత, భవిష్యత్తు, శుభం, నైపుణ్యం, క్షేమం ఇవన్నీ స్త్రీలకు సంబంధించినవే; దైవం, విధి, భాగ్యం, అదృష్టం, స్త్రీ, నిర్ణయం, ఆజ్ఞ కూడా.

క్షేత్రజ్ఞ ఆత్మా పురుషః ప్రధానం ప్రకృతిః స్త్రియాం । దైవం దిష్టం భాగధేయం భాగ్యం స్త్రీ నియతిర్వ్విధిః ।। ౩౬౦.

క్షేత్రజ్ఞుడు, ఆత్మ, పురుషుడు, ప్రధానమైనది, ప్రకృతి ఇవన్నీ స్త్రీగా చెప్పబడతాయి; దైవం, విధి, భాగ్యం, అదృష్టం, స్త్రీ, నిర్ణయం, ఆజ్ఞ కూడా.

చిత్తన్తు చేతో హృదయం స్వాన్తం హృన్మానసమ్మనః । బుద్ధిర్మ్మనీషా విషణా ధీః ప్రజ్ఞా శేముషీ మతిః ।। ౩౬౦.

మనస్సు, ఆలోచన, హృదయం, అంతరాత్మ, హృదయమనం, బుద్ధి, వివేకం, జ్ఞానం, మేధ, తెలివి, గ్రహణశక్తి ఇవన్నీ.

ప్రేక్షోపలబ్ధిశ్చిత్సమ్బిత్ప్రతిపజ్జ్ఞప్తిచేతనాః । ధీర్ధారణావతీ మేధా సఙ్కల్పః కర్మ్మ మానసం ।। ౩౬౦.

దృష్టి, గ్రహణం, చైతన్యం, అవగాహన, సాధన, గుర్తింపు, బుద్ధి, నిలుపు, స్మృతి, సంకల్పం, మానసిక చర్య ఇవన్నీ.

సఙ్‌ఖ్యా విచారణా చర్చ్చా విచికిత్సా తు సంశయః । అధ్యాహారస్తర్క్క ఊహః సమౌ నిర్ణయనిశ్చయౌ ।। ౩౬౦.

లెక్కింపు, విచారణ, చర్చ, సందేహం, అనిశ్చితి; భావన, తర్కం, ఊహ, నిర్ణయం, నిశ్చయం ఇవన్నీ.

మిథ్యాదృష్టిర్నామ్తికతా భ్రాన్తిర్మ్మిథ్యామతిర్భ్రమః । అఙ్గీకారాభ్యుపగమప్రతిశ్రవసమాధయః ।। ౩౬౦.

తప్పు దృష్టి, సమీపత, మాయ, తప్పు భావన, భ్రమ; అంగీకారం, ఒప్పుకోలు, హామీ, నిర్ణయాలు కూడా.

మోక్షే ధీర్జ్ఞానమన్యత్ర విజ్ఞానం శిల్పశాస్త్రయోః । ముక్తిః కైవల్యనిర్వ్వాణశ్రేయోనిః శ్రేయసామృతం ।। ౩౬౦.

మోక్షంలో స్థిరత, జ్ఞానం; ఇతరత్రా కళలు, శాస్త్రాలలో వివేకం; ముక్తి, కైవల్యం, నిర్వాణం, శ్రేయస్సు మూలం, అమృతస్వరూపమైన శ్రేయస్సు.

మోక్షోఽపవర్గోథాజ్ఞానమవిద్యాహమ్మతిః స్త్రియాం । విమర్దోత్థే పరిమలో గన్ధే జనమనోహరే ।। ౩౬౦.

మోక్షం, విముక్తి, జ్ఞానం; అజ్ఞానం, అహంకారం, మతి స్త్రీలో; ఘర్షణ వల్ల పుట్టే పరిమళం, సుగంధం, మనోహరమైన వాసన.

. ఆమోదః సోఽతినిర్హారీ సురభిర్ఘ్రాణతర్పణః । శుక్లశుభ్రశుచిశ్యేతవిశదశ్వేతపాణ్డరాః ।। ౩౬౦.

ఆమోదం, అత్యంత హర్షకరం, సువాసన, ముక్కుకు ఆనందదాయకం; తెలుపు, పరిశుద్ధం, శుభ్రత, ప్రకాశవంతం, వెలుగు, తెల్లగా ఉండటం.

అవదాతః సితో గౌరో బలక్షో ధవలోఽర్జ్జునః । హరిణాః పాణ్డురః పాణ్డురీషత్పాణ్డుస్తు ధూసరః ।। ౩౬౦.

నిర్మలమైనది, తెలుపు, గోరువు, పలుచని తెలుపు, ప్రకాశవంతమైనది; పసుపు రంగు, పలుచని తెలుపు, కొంత తెలుపు, బూడిద రంగు.

కృష్ణే నీలాసితశ్యామకాలశ్యామలమేచకాః । పీతో గౌరో హరిద్రాభః పాలాశో పరితో హరిత్ ।। ౩౬౦.

నల్ల, నీలం, గాఢ నల్ల, ముదురు, ముదురు నలుపు, మెరిసే నలుపు; పసుపు, తెలుపు, పసుపు రంగు, పలుచని పసుపు, చుట్టూ ఆకుపచ్చ.

రోహితో లోహితో రక్తః శోణః కోకనదచ్ఛవిః । అచవ్యక్తరాగస్త్వరుమః శ్వేతరక్తస్తు పాటలః ।। ౩౬౦.

ఎరుపు, రాగి రంగు, రక్తవర్ణం, ప్రకాశవంతమైన ఎరుపు, కమలపు రంగు; స్పష్టంగా కాని ఎరుపు, చాలా ఎరుపు, తెలుపు-ఎరుపు కలిసినదాన్ని పింక్ అంటారు.

శ్యావః స్యాతకపిశో ధూమ్రధూమలౌ కృష్ణలోహితే । క్కड़ారః కపిలః పిడ్గపిశఙ్గౌ కద్రుపిఙ్గలౌ ।। ౩౬౦.

ముదురు, పసుపు రంగు, పొగ రంగు, పొగపాటు రంగు, నల్ల ఎరుపు; గట్టిగా ఉండే రంగు, గోధుమ రంగు, పసుపు గోధుమ, పసుపు రంగు, ఎరుపు గోధుమ రంగు.

చిత్రం విర్మ్మీరకల్మాషశవలైతాశ్చ కర్వ్వురే । వ్యాహార ఉక్తిర్లపితమపభ్రంశోఽపశబ్దకః ।। ౩౬౦.

రంగురంగుల, మచ్చలతో, ముదురు మచ్చలు, పులకరంగు, రంగు కలిసిన; మాట, వాక్యం, తడబడిన మాట, తప్పుగా పలికిన మాట, అపశబ్దం.

తిఙ్‌సువన్తవయో వాక్యం క్రియా వా కారకాన్వితా । ఇతిహాసః పురావృత్తం పురాణం పఞ్చలక్షణం ।। ౩౬౦.

క్రియారూపాలు, నామరూపాలు, వాక్యాలు, కార్యం, కారక సంబంధాలతో; ఇతిహాసం, పురాతన సంఘటనలు, ఐదు లక్షణాలున్న పురాణం.

ఆఖ్యాతికోపలబ్ధార్థా ప్రబన్ధః కల్పనా కథా । సమాహారః సంగ్రహస్తు ప్రవహ్లికా ప్రహేలికా ।। ౩౬౦.

కథ ద్వారా అర్థాన్ని తెలియజేసేది కథనం. కల్పనతో చెప్పేది కథ. ఎన్నో కథలను కలిపి చెప్పేది సంగ్రహం. ప్రశ్నలు అడిగి పరిష్కరించాల్సినదాన్ని బుద్ధిప్రశ్న అంటారు.

సమస్యా తు సమాసార్థా స్మృతిస్తు ధర్మ్మసంహితా । ఆఖ్యాహ్వే చాభిధానఞ్చ వార్త్తా వృత్తాన్త ఈరితః ।। ౩౬౦.

సంక్షిప్తంగా చెప్పిన ప్రశ్నను సమస్య అంటారు. ధర్మ సంబంధమైన విషయాల్ని స్మృతి అంటారు. కథను మరోపక్క అభిధానం అంటారు. జరిగిన విషయాన్ని వృత్తాంతం అంటారు.

హూతిరాకారణాహ్వానముపన్యాసస్తు వాఙ్‌ముఖం । వివాదో వ్యవహారః స్యాత్ ప్రతివాక్యోత్తరే సమే ।। ౩౬౦.

కారణం లేకుండా పిలవడాన్ని హూతి అంటారు. మాట్లాడటం లేదా వివరంగా చెప్పడాన్ని ఉపన్యాసం అంటారు. వాదనను వివాదం అంటారు. ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇచ్చే వాదనను వ్యవహారం అంటారు.

ఉపోద్ఘాత ఉదాహారో హ్యథ మిథ్యాభిసంశనమ్ । అభిశాపో యశః కీర్త్తిః ప్రశ్నః పృచ్ఛానుయోగకః ।। ౩౬౦.

ముందుగా చెప్పడాన్ని ఉపోద్ఘాతం అంటారు. ఉదాహరణను చెప్పడాన్ని ఉదాహరణ అంటారు. అసత్యంగా నిందించడాన్ని మిథ్యాభిసంశనం అంటారు. శాపం, కీర్తి, ప్రశ్న అన్నీ కూడా విచారణకు వస్తాయి.

ఆమ్రేడితం ద్విస్త్రిరుక్తం కుత్సానిన్దే చ గర్హణే । స్యాదాభాషణమాలాపః ప్రలాపోఽనర్థకం వచః ।। ౩౬౦.

ఒక మాటను రెండుసార్లు లేదా మూడుసార్లు చెప్పడాన్ని ఆమ్రేడితం అంటారు. నిందించడాన్ని కుత్సన అని, తప్పు చెప్పడాన్ని గర్హణం అంటారు. అర్థం స్పష్టంగా లేని మాటను ఆభాషణం అంటారు. అర్థం లేని మాటను ప్రలాపం అంటారు.

అనులాపో ముహుర్భాషా విలాపః పరిదేవనం । విప్రలాపో విరోధోక్తిః సంలాపో భాపణం మిథః ।। ౩౬౦.

ప్రత్యుత్తరంగా చెప్పడాన్ని అనులాపం అంటారు. మళ్లీ మళ్లీ మాట్లాడడాన్ని ముహుర్భాషా అంటారు. దుఃఖంతో ఏడుపును విలాపం అంటారు. ఎదురు మాటను విప్రలాపం అంటారు. ఇద్దరు కలిసి మాట్లాడడాన్ని సంలాపం అంటారు.

సుప్రలాపః సువచనమపలాపస్తు నిహ్నవః । ఉషతీ వాగకల్యాణీ సఙ్గతం హృదయఙ్గమం ।। ౩౬౦.

మంచి మాటను సుప్రలాపం అంటారు. మధురంగా చెప్పడాన్ని సువచనం అంటారు. అంగీకరించకపోవడాన్ని అపలాపం అంటారు. మధురంగా, శుభంగా మాట్లాడడాన్ని ఉషతీ అంటారు. మనసుని తాకే మాటను సంగతం అంటారు.

అత్యర్థమధురం సాన్త్వమబద్ధం స్యాదనర్థకం । నిష్ఠురాశ్లీలపరుషం గ్రామ్యం వై సూనృతం ప్రియే ।। ౩౬౦.

అతిగా మధురంగా మాట్లాడడాన్ని చాటుగా అంటారు. అర్థం లేని మాటను అబద్ధంగా అంటారు. కఠినంగా, అసభ్యంగా, గట్టిగా మాట్లాడడాన్ని గ్రామ్యంగా అంటారు. నిజమైన మాటను సునృతం అంటారు, అది మంచి వారికి ఇష్టంగా ఉంటుంది.

సత్యం తథ్యమృతం సమ్యఙ్నాదనిస్వాననిస్వనాః । ఆరవారావసంరావవిరావా అథ మర్మ్మరః ।। ౩౬౦.

నిజమైనది, యథార్థమైనది, సరైనదే సత్యం. శబ్దం, ధ్వని అన్నీ పలుకులు. పెద్దగా అరుపులు, కేకలు, ఏడుపులు, మర్మరాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

స్వనితే వస్త్రపర్ణానాం భూషణానాన్తు శిఞ్జితం । వీణాయా నిక్కణః క్కాణః తిరశ్చాం వాశితం రుతం ।। ౩౬౦.

బట్టలు, ఆకులు కదిలే శబ్దాన్ని స్వనితి అంటారు. ఆభరణాల మోగడాన్ని శింజితం అంటారు. వీణ మోగడాన్ని నిక్కణం లేదా క్కాణం అంటారు. జంతువుల అరుపులను వాషితం లేదా రుతం అంటారు.

కోలాహలః కలకలో గీతం గానమిమే సమే । స్త్రీ ప్రతిశ్రుత్ ప్రతిధ్వానే తన్త్రీకణ్ఠాన్నిసాదకః ।। ౩౬౦.

పెద్ద శబ్దాన్ని కోలాహలం, కలకలం అంటారు. పాటను గానం అంటారు. మహిళా స్వరం ప్రతిధ్వని, తంతువుల ధ్వని, గొంతు శబ్దం, దిగే నాదాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి.

కాకలీ తు కలే సూక్ష్మే ధ్వనౌ తు మధురాస్ఫుటే । కలో మన్ద్రస్తు గమ్భీరే తారోఽత్యుచ్చైస్త్రయస్త్రిషు ।। ౩౬౦.

సూక్ష్మమైన మెలోడి శబ్దాన్ని కాకళీ అంటారు. మధురంగా కానీ స్పష్టంగా లేని ధ్వనిని ధ్వని అంటారు. గంభీరమైన శబ్దాన్ని కలం అంటారు. చాలా ఎత్తైన శబ్దాన్ని తారంగా అంటారు. ఇవే మూడు రకాలు.