అగ్నిపురాణమ్

పరివేషస్తు పరిధిరుపసూర్య్యకమణ్డలే । కిరణోఽస్నమయూఖాంశుగభస్తిఘృణిధూష్ణయః ।। ౩౬౦.

పరివేషం అంటే చంద్రుని చుట్టూ కనిపించే వలయం, పరిధి అంటే సరిహద్దు, ఉపసూర్య అంటే సూర్యుని దగ్గర, కమండలం అంటే వలయం. కిరణం, అస్న, మయూఖ, అంసు, గభస్తి, ఘృణి, ధూష్ణయ — ఇవన్నీ కాంతిరేఖలకు పేర్లు.

భానుః కరో మరీచిః స్త్రీపుంసయోర్దీధితిః స్త్రియాం । స్యుః ప్రభా రుగ్రుచిస్త్విడ్‌భాభాశ్ఛవిద్యుతిదీప్తయః ।। ౩౬౦.

భాను, కర, మరీచి ఇవి పురుషలింగంలో కాంతిరేఖలకు పేర్లు. దీధితి స్త్రీలింగంలో. ప్రభ, రుచ్చు, రుచి, త్విడ్, భా, భావ, ఛవి, ద్యుతి, దీప్తి అన్నీ ప్రకాశానికి, కాంతికి పేర్లు.

రోచిః శోచిరుభే క్లీవే ప్రకాశో ద్యోత ఆతపః । కోష్ణం కవోష్ణం మన్దోష్ణం కదుష్ణం త్రిషు తద్వతి ।। ౩౬౦.

రోచి, శోచి ఇవి నపుంసకలింగంలో వెలుగు. ప్రకాశం అంటే వెలుగు, ద్యోత అంటే ప్రకాశం, ఆతపం అంటే వేడి. కోష్ణం, కవోష్ణం, మందోష్ణం, కడుశ్ణం అన్నీ వేడికి పేర్లు, మూడు లింగాల్లో వాడతారు.

తిగ్మం తీక్ష్ణం ఖరం తద్వద్‌దిష్టోఽనేహా చ కాలకః । ఘస్రో దినాహనీ చైధ సాయంసన్ధ్యా పితృప్రసూః ।। ౩౬౦.

తిగ్మం, తీక్ష్ణం, ఖరం ఇవన్నీ ఘాటైనదానికి అర్థాలు. దిష్ట, అనీహ, కాలక — ఇవి కాలానికి పేర్లు. ఘస్ర, దిన, అహని అంటే రోజు. ఇద, సాయంకాలం, సంధ్య, పితృప్రసూ అంటే సాయంకాల సంధ్య, పితృదేవతలకు ప్రీతికరమైన సమయం.

ప్రత్యూషోఽహర్ముఖం కల్యముషఃప్రత్యూషసీ అపి । ప్రాహ్వాపరాద్వమధ్యాహ్ణాస్త్రిసన్ధ్యమథ శర్వ్వరీ ।। ౩౬౦.

ప్రత్యూష, అహర్ముఖం, కల్యం, ఉషఃప్రత్యూషసీ ఇవన్నీ ఉదయానికి పేర్లు. ప్రాహ్వ, అపరాహ్వ, మధ్యాహ్నం అంటే ఉదయం, మధ్యాహ్నం, మద్యాన్నం. త్రిసంధ్య అంటే మూడు సంధ్యలు, శర్వరీ అంటే రాత్రి.

యామీ తమీ తమిస్రా చ జ్యౌత్స్నీ చన్ద్రికయాన్వితా । ఆగామివర్త్తమానాహర్యుక్తాయాం నిశి పక్షిణీ ।। ౩౬౦.

యామీ, తమీ, తమిస్రా ఇవన్నీ రాత్రికి పేర్లు. జ్యోత్స్నీ, చంద్రికా అంటే చంద్రప్రకాశం. ఆగామి, వర్తమాన, అహర్యుక్తా అంటే వచ్చే, జరుగుతున్న, పక్షానికి సంబంధించిన రాత్రులు. పక్షిణి అంటే పక్షం.

అర్ద్ధరాత్రానిశీథౌ ద్వౌ ప్రదోషో రజనీముఖం । స పర్వ్వసన్ధిః ప్రతిపత్పఞ్చదశ్యోర్యదన్తరమ్ ।। ౩౬౦.

అర్ధరాత్రి, నిశీథం రెండూ అర్ధరాత్రికి పేర్లు. ప్రదోషం అంటే రాత్రి ప్రారంభం, రజనీముఖం అంటే రాత్రి మొదలు. పర్వసంధి అంటే పౌర్ణమి, అమావాస్య మధ్యలో ఉండే సంధికాలం, ప్రతిపద, పండుగ రోజు మధ్యలోని అంతరం.

పక్షాన్తౌ పఞ్చదశ్యౌ ద్వే పౌర్ణమాసీ తు పూర్ణిమా । కలాహినే సానుమతిః పూర్ణే రాకా నిశాకరే ।। ౩౬౦.

పక్షాంతం, పంచదశి రెండూ పక్షం చివరి రోజులు. పౌర్ణమాసి అంటే పూర్ణిమ, కలాహిని అంటే తగ్గిపోతున్న చంద్రుడు, అనుమతి అంటే పెరుగుతున్న చంద్రుడు, రాకా అంటే పూర్ణ చంద్రుడు, ప్రకాశవంతమైన పూర్ణిమ.

అమావాస్యా త్వమావస్యా దర్శః సూర్య్యేన్దుసఙ్గమః । సా దృష్టేన్దుః సినీవాలీ సా నష్టేన్దుకలా హుహూః ।। ౩౬౦.

అమావాస్య అంటే నూతన చంద్రుడు, దర్ష అంటే సూర్య చంద్రుల కలయిక. దృష్టెండు అంటే కనిపించే చంద్రుడు, సినీవాలి అంటే సన్నని చంద్రరేఖ, నష్టెందుకలా అంటే కనపడని చంద్రభాగం, హుహూ కూడా అమావాస్యకు మరో పేరు.

సంవర్త్తః ప్రలయః కల్పః క్షయః కల్పాన్త ఇత్యపి । కలుషం వృజినైనో।़ఘమంహోదురితదుష్కృతమ్ ।। ౩౬౦.

వినాశం, లయాన్ని, యుగాంతాన్ని, అంతిమ ప్రళయాన్ని కలుషం, పాపం, దోషం, పెద్ద తప్పు, చెడు కార్యం అని కూడా అంటారు.

స్యాద్ధర్మ్మమస్త్రియాం పుణ్యశ్రేయసీ సుకృతం వృషః । ముత్ప్రీతిః ప్రమదో హర్షః ప్రమోదామోదసమ్మదాః ।। ౩౬౦.

ధర్మం, పుణ్యం, మేలు, మంచి కార్యం, వృషభం, ఆనందం, సంతోషం, హర్షం, సుఖం, ఉల్లాసం, ఉత్సాహం ఇవన్నీ స్త్రీలకు సంబంధించినవే.

స్యాదానన్దథురానన్దః శర్మ్మశాతసుఖాని చ । శ్వాశ్రేయసం శివం భద్రం కల్యాణం మడ్గలం శుభమ్ ।। ౩౬౦.

ఆనందం, పరమానందం, సుఖం, శతగుణ సౌఖ్యం, శ్రేయస్సు, శుభం, మంగళం, కల్యాణం, భాగ్యం, మేలు ఇవన్నీ ఉన్నాయి.

భావుకం భవికం భవ్యం కుశలం క్షేమమస్త్రియాం । దైవం దిష్టం భాగధేయం భాగ్యం స్త్రీ నియతిర్వ్విధిః ।। ౩౬౦.

భావుకత, భవిష్యత్తు, శుభం, నైపుణ్యం, క్షేమం ఇవన్నీ స్త్రీలకు సంబంధించినవే; దైవం, విధి, భాగ్యం, అదృష్టం, స్త్రీ, నిర్ణయం, ఆజ్ఞ కూడా.

క్షేత్రజ్ఞ ఆత్మా పురుషః ప్రధానం ప్రకృతిః స్త్రియాం । దైవం దిష్టం భాగధేయం భాగ్యం స్త్రీ నియతిర్వ్విధిః ।। ౩౬౦.

క్షేత్రజ్ఞుడు, ఆత్మ, పురుషుడు, ప్రధానమైనది, ప్రకృతి ఇవన్నీ స్త్రీగా చెప్పబడతాయి; దైవం, విధి, భాగ్యం, అదృష్టం, స్త్రీ, నిర్ణయం, ఆజ్ఞ కూడా.

చిత్తన్తు చేతో హృదయం స్వాన్తం హృన్మానసమ్మనః । బుద్ధిర్మ్మనీషా విషణా ధీః ప్రజ్ఞా శేముషీ మతిః ।। ౩౬౦.

మనస్సు, ఆలోచన, హృదయం, అంతరాత్మ, హృదయమనం, బుద్ధి, వివేకం, జ్ఞానం, మేధ, తెలివి, గ్రహణశక్తి ఇవన్నీ.

ప్రేక్షోపలబ్ధిశ్చిత్సమ్బిత్ప్రతిపజ్జ్ఞప్తిచేతనాః । ధీర్ధారణావతీ మేధా సఙ్కల్పః కర్మ్మ మానసం ।। ౩౬౦.

దృష్టి, గ్రహణం, చైతన్యం, అవగాహన, సాధన, గుర్తింపు, బుద్ధి, నిలుపు, స్మృతి, సంకల్పం, మానసిక చర్య ఇవన్నీ.

సఙ్‌ఖ్యా విచారణా చర్చ్చా విచికిత్సా తు సంశయః । అధ్యాహారస్తర్క్క ఊహః సమౌ నిర్ణయనిశ్చయౌ ।। ౩౬౦.

లెక్కింపు, విచారణ, చర్చ, సందేహం, అనిశ్చితి; భావన, తర్కం, ఊహ, నిర్ణయం, నిశ్చయం ఇవన్నీ.

మిథ్యాదృష్టిర్నామ్తికతా భ్రాన్తిర్మ్మిథ్యామతిర్భ్రమః । అఙ్గీకారాభ్యుపగమప్రతిశ్రవసమాధయః ।। ౩౬౦.

తప్పు దృష్టి, సమీపత, మాయ, తప్పు భావన, భ్రమ; అంగీకారం, ఒప్పుకోలు, హామీ, నిర్ణయాలు కూడా.

మోక్షే ధీర్జ్ఞానమన్యత్ర విజ్ఞానం శిల్పశాస్త్రయోః । ముక్తిః కైవల్యనిర్వ్వాణశ్రేయోనిః శ్రేయసామృతం ।। ౩౬౦.

మోక్షంలో స్థిరత, జ్ఞానం; ఇతరత్రా కళలు, శాస్త్రాలలో వివేకం; ముక్తి, కైవల్యం, నిర్వాణం, శ్రేయస్సు మూలం, అమృతస్వరూపమైన శ్రేయస్సు.

మోక్షోఽపవర్గోథాజ్ఞానమవిద్యాహమ్మతిః స్త్రియాం । విమర్దోత్థే పరిమలో గన్ధే జనమనోహరే ।। ౩౬౦.

మోక్షం, విముక్తి, జ్ఞానం; అజ్ఞానం, అహంకారం, మతి స్త్రీలో; ఘర్షణ వల్ల పుట్టే పరిమళం, సుగంధం, మనోహరమైన వాసన.

. ఆమోదః సోఽతినిర్హారీ సురభిర్ఘ్రాణతర్పణః । శుక్లశుభ్రశుచిశ్యేతవిశదశ్వేతపాణ్డరాః ।। ౩౬౦.

ఆమోదం, అత్యంత హర్షకరం, సువాసన, ముక్కుకు ఆనందదాయకం; తెలుపు, పరిశుద్ధం, శుభ్రత, ప్రకాశవంతం, వెలుగు, తెల్లగా ఉండటం.

అవదాతః సితో గౌరో బలక్షో ధవలోఽర్జ్జునః । హరిణాః పాణ్డురః పాణ్డురీషత్పాణ్డుస్తు ధూసరః ।। ౩౬౦.

నిర్మలమైనది, తెలుపు, గోరువు, పలుచని తెలుపు, ప్రకాశవంతమైనది; పసుపు రంగు, పలుచని తెలుపు, కొంత తెలుపు, బూడిద రంగు.

కృష్ణే నీలాసితశ్యామకాలశ్యామలమేచకాః । పీతో గౌరో హరిద్రాభః పాలాశో పరితో హరిత్ ।। ౩౬౦.

నల్ల, నీలం, గాఢ నల్ల, ముదురు, ముదురు నలుపు, మెరిసే నలుపు; పసుపు, తెలుపు, పసుపు రంగు, పలుచని పసుపు, చుట్టూ ఆకుపచ్చ.

రోహితో లోహితో రక్తః శోణః కోకనదచ్ఛవిః । అచవ్యక్తరాగస్త్వరుమః శ్వేతరక్తస్తు పాటలః ।। ౩౬౦.

ఎరుపు, రాగి రంగు, రక్తవర్ణం, ప్రకాశవంతమైన ఎరుపు, కమలపు రంగు; స్పష్టంగా కాని ఎరుపు, చాలా ఎరుపు, తెలుపు-ఎరుపు కలిసినదాన్ని పింక్ అంటారు.

శ్యావః స్యాతకపిశో ధూమ్రధూమలౌ కృష్ణలోహితే । క్కड़ారః కపిలః పిడ్గపిశఙ్గౌ కద్రుపిఙ్గలౌ ।। ౩౬౦.

ముదురు, పసుపు రంగు, పొగ రంగు, పొగపాటు రంగు, నల్ల ఎరుపు; గట్టిగా ఉండే రంగు, గోధుమ రంగు, పసుపు గోధుమ, పసుపు రంగు, ఎరుపు గోధుమ రంగు.

చిత్రం విర్మ్మీరకల్మాషశవలైతాశ్చ కర్వ్వురే । వ్యాహార ఉక్తిర్లపితమపభ్రంశోఽపశబ్దకః ।। ౩౬౦.

రంగురంగుల, మచ్చలతో, ముదురు మచ్చలు, పులకరంగు, రంగు కలిసిన; మాట, వాక్యం, తడబడిన మాట, తప్పుగా పలికిన మాట, అపశబ్దం.

తిఙ్‌సువన్తవయో వాక్యం క్రియా వా కారకాన్వితా । ఇతిహాసః పురావృత్తం పురాణం పఞ్చలక్షణం ।। ౩౬౦.

క్రియారూపాలు, నామరూపాలు, వాక్యాలు, కార్యం, కారక సంబంధాలతో; ఇతిహాసం, పురాతన సంఘటనలు, ఐదు లక్షణాలున్న పురాణం.

ఆఖ్యాతికోపలబ్ధార్థా ప్రబన్ధః కల్పనా కథా । సమాహారః సంగ్రహస్తు ప్రవహ్లికా ప్రహేలికా ।। ౩౬౦.

కథ ద్వారా అర్థాన్ని తెలియజేసేది కథనం. కల్పనతో చెప్పేది కథ. ఎన్నో కథలను కలిపి చెప్పేది సంగ్రహం. ప్రశ్నలు అడిగి పరిష్కరించాల్సినదాన్ని బుద్ధిప్రశ్న అంటారు.

సమస్యా తు సమాసార్థా స్మృతిస్తు ధర్మ్మసంహితా । ఆఖ్యాహ్వే చాభిధానఞ్చ వార్త్తా వృత్తాన్త ఈరితః ।। ౩౬౦.

సంక్షిప్తంగా చెప్పిన ప్రశ్నను సమస్య అంటారు. ధర్మ సంబంధమైన విషయాల్ని స్మృతి అంటారు. కథను మరోపక్క అభిధానం అంటారు. జరిగిన విషయాన్ని వృత్తాంతం అంటారు.