అగ్నిపురాణమ్

దేవా వృన్దారకా లేఖా రుద్రాద్యా గణదేవతాః । విద్యాధరోఽప్సరోయక్షరక్షోగన్ధర్వకిన్నరాః ।। ౩౬౦.

దేవతలు, వృందారకులు, లేఖలు, రుద్రులు మొదలైన గణదేవతలు, విద్యాధరులు, అప్సరసలు, యక్షులు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు ఉన్నారు.

పిశాచో గుహ్యకః సిద్ధో భూతోఽమీ దేవయోనయః । దేవద్విషోఽసురా దైత్యాః సుగతః స్యాత్తథాగతః ।। ౩౬౦.

పిశాచుడు, గుహ్యకుడు, సిద్ధుడు, భూతుడు — వీరంతా దేవయోనులు. దేవతలకు శత్రువులు అయిన అసురులు, దైత్యులు, సుగతుడు, తదాగతుడు కూడా ఉన్నారు.

బ్రహ్మాత్మభూః సురజ్యేష్ఠో విష్ణుర్న్నారాయణో హరిః । రేవతీశో హలీ రామః కామః పరఞ్చశరః స్మరః ।। ౩౬౦.

బ్రహ్మ, ఆత్మభూ, సురజ్యేష్ఠుడు, విష్ణువు, నారాయణుడు, హరి, రేవతీశుడు, హలీ, రాముడు, కాముడు, పరంచశరుడు, స్మరుడు కూడా ఉన్నారు.

లక్ష్మీః పద్మాలయా పద్మా సర్వ్వః సర్వ్వేశ్వరః శివః । కపర్దోఽస్య జటాజూటః పినాకోఽజగబన్ధనుః ।। ౩౬౦.

లక్ష్మి పద్మంలో నివసించేవారు, పద్మమే, అన్నింటికీ అధిపతి అయిన శివుడు; ఆయన జటలు ఎత్తుగా కట్టబడ్డాయి, ఆయన విల్లు పినాకం, దానికి పాము తాడుగా ఉంది.

ప్రమథాః స్యుః పారిషదా మృड़ానీ చణ్డికాఽమ్బికా । ద్వైమాతురో గజాస్యశ్చ సేనానీరగ్నిభూర్గుహః ।। ౩౬౦.

ప్రమథులు ఆయన సేవకులు, మృడాని, చండిక, అంబిక; ఇద్దరు తల్లుల కుమారుడు, ఏనుగు ముఖం కలవాడు, సేనాధిపతి అయిన అగ్నిసుతుడు గుహ.

ఆఖణ్డలః సునాసీరః సుత్రామాణో దివస్పతిః । పులోమజా శచీన్ద్రాణీ దేవీ తస్య తు వల్లభా ।। ౩౬౦.

ఆఖండలుడు, సునాసిరుడు, సుత్రామా, దేవతల అధిపతి; పులోమ కుమార్తె శచీ, ఇంద్రాణి ఆయన ప్రియ భార్య.

స్యాత్ ప్రాసాదో వైజయన్తో జయన్తః పాకశాసనిః । ఐశవతేఽభ్రమాతహ్గైరావణాభ్రమువల్లభాః ।। ౩౬౦.

వైజయంతం ఆయన రాజప్రాసాదం, జయంతుడు కుమారుడు, ఆయన వజ్రాయుధాన్ని ధరించేవాడు; ఆయన ఏనుగు ఐరావతం, మేఘకన్యలు ఆయన ప్రియలు.

హ్రాదినీ వజ్రమస్త్రీ స్యాత్ కులిశమ్భిదురం పవిః । వ్యోమయానం విమానోఽస్త్రీ పీయూషమమృతం సుధా ।। ౩౬౦.

హ్రాదినీ ఆయన వజ్రాయుధం, కొండలను చీల్చే కులిశం ఆయుధం; ఆకాశంలో ప్రయాణించే విమానం ఆయన రథం, ఆయన పానీయం అమృతం, సుధ.

స్యాత్ సుధర్మ్మా దేవసభా స్వర్గఙ్గా సురదీర్ఘికా । స్త్రియాం బహుష్వప్సరసః స్వర్వ్వేశ్యా ఉర్వ్వశీముఖాః ।। ౩౬౦.

సుధర్మ దేవసభ, స్వర్గ గంగా, దేవతల సరస్సు; స్త్రీలలో అనేక అప్సరసలు, వాటిలో ముఖ్యురాలు ఉర్వశి.

హాహా హ్హూస్చ గన్ధర్వ్వా అగ్నిర్వగ్నిర్ధనఞ్చయః । జాతవేదాః కృష్ణవర్త్మా ఆశ్రయాశశ్చ పావకః ।। ౩౬౦.

హాహా, హూహూ గంధర్వులు; అగ్ని, వహ్ని, ధనంజయుడు; జాతవేద, కృష్ణవర్త్మ, ఆశ్రయుడు, పావకుడు.

హిరణ్యరేతాః సప్తార్చ్చిః శుక్రశ్చైవాశుశుక్షణిః । శుచిరప్‌పిత్తమోర్వ్వస్తు వాడబో వడవానలః ।। ౩౬౦.

హిరణ్యరేత, సప్తార్చి, శుక్రుడు, ఆశుశుక్షణి; శుచిః, అపిత్త, మోర్వ్వసు, వడబ, వడవానలుడు.

వహ్నేర్ద్వయోర్జ్వాలకీలావర్చ్చితిః శిఖా స్త్రియాం । త్రిషు స్ఫులిఙ్గోఽగ్రికణో ధర్మ్మరాజః పరేతరాట్ ।। ౩౬౦.

రెండు అగ్నులలో జ్వాల స్తంభం, అర్చిసు శిఖ; స్త్రీలలో మూడూ స్పులింగాలు, అగ్ని కణం, ధర్మరాజు, పరేతరాజు.

కాలోఽన్తకో దణ్డధరః శ్రాద్ధేదేవోఽథ రాక్షసః । కౌణపాస్రపక్రవ్యాదా యాతుధానశ్చ నైర్ఋతిః ।। ౩౬౦.

కాలుడు, అంతకుడు, దండధారి, శ్రాద్ధదేవుడు, రాక్షసుడు; కౌణప, ఆస్రప, క్రవ్యాదుడు, యాతుధానుడు, నైరృతి.

ప్రచేతా వరూణః పాశీ స్వసనః స్పర్శనోఽనిలః । సదాగతిర్మాతరిశ్వా ప్రాణో మరుత్ సమీరణః ।। ౩౬౦.

ప్రచేత, వరుణుడు, పాశధారి, స్వసనుడు, స్పర్శనుడు, అనిలుడు; సదాగతి, మాతరిశ్వ, ప్రాణుడు, మరుత్, సమీరుడు.

జవో రంహస్తరసీ తు లఘుక్షిప్రమరన్ద్రుతమ్ । సత్వరం చపలం సూర్ణమవిలమ్బితమాశు చ ।। ౩౬౦.

వేగం, దూసుకుపోవడం, త్వరితత్వం, లాఘవం, త్వరితంగా పరుగెత్తడం; త్వరిత చర్య, చంచలత్వం, నిర్ధారితత్వం, ఆలస్యం లేకుండా, త్వరగా చేయడం.

సతతేఽనారతాశ్రాన్తసన్తతావిరతానిశం । నిత్యానవలరతాజస్రమప్యథాతిశయో భరః ।। ౩౬౦.

ఎప్పుడూ, ఆగకుండా, అలసట లేకుండా, నిరంతరంగా, విరామం లేకుండా, రాత్రింబవళ్లు; ఎప్పుడూ కదిలే, సదా చురుకుగా ఉండే, ఆపకుండా, అత్యంత తీవ్రతతో ఉండే.

అతివేలభృశాత్యర్థాతిమాత్రోద్గాఢనిర్భరమ్ । తీవ్రైకాన్తనితాన్తాని గాఢవాఢదృఢాని చ ।। ౩౬౦.

అతిగా, చాలా బలంగా, అత్యంత తీవ్రంగా, పరిమితికి మించి, లోతుగా నిండుగా; గట్టిగా, ప్రత్యేకంగా, చివర వరకు, దట్టంగా, బలంగా, దృఢంగా.

గుహ్యకేశో యక్షరాజో రాజరాజో ధనాధిపః । స్యాత్ కిన్నరః కింపురుషస్తురఙ్గవదనో మయుః ।। ౩౬౦.

గుహ్యకేశుడు, యక్షరాజు, రాజరాజు, ధనాధిపతి; కిన్నరుడు, కింపురుషుడు, గుర్రె ముఖం కలవాడు, మయు.

నిధిర్న్నా శేవధిర్వ్యోమ త్వభ్రం పుష్కరమమ్బరమ్ । ద్యోదివౌ చాన్తరీక్షం ఖం కాష్ఠాశాకకుభో దిశః ।। ౩౬౦.

నిధి, దాచిన ధనం, ఆకాశం, మేఘం, పద్మం, ఖం; స్వర్గం, పగలు, మధ్య అంతరిక్షం, ఆకాశగోళం, దిక్కులు, ప్రాంతాలు, దిశలు.

అభ్యన్తరన్త్వన్తరాలఞ్చక్రవాड़న్తు మణ్డలం । తడిత్వాన్ వారిదో మేఘస్తనయిత్నుర్వలాహకః ।। ౩౬౦.

లోపలి భాగం, మధ్య స్థలం, పర్వత వలయం, వృత్తాకారం; మెరుపు, వర్షాన్ని తెచ్చేవాడు, మేఘం, మోగుడు, వర్షమేఘం.

కాదమ్బినీ మేధమాలా స్తనితం గర్జితం తథా । శమ్పాశతహ్నదాహ్నాదిన్యైరావత్యః క్షణప్రభాః ।। ౩౬౦.

కాదంబినీ, మేఘాల హారం, మోగుడు, గర్జన; వాన, వాన ధ్వని, ఐరావత మేఘాల తాత్కాలిక కాంతి.

తడిత్సౌదామినీ విద్యుచ్చఞ్చలా చపలాఽపి చ । స్ఫూర్జథుర్వ్వజ్రనిష్పేషో వృష్టిఘాతస్త్వవగ్రహః ।। ౩౬౦.

మెరుపు, చమకుతో మెరిసే మెరుపురేఖ, వేగంగా కదిలే మెరుపు, ఉరుము మోగడం, వాన చినుకులు పడటం, మబ్బులు కమ్ముకుని వాన కురిసే దృశ్యం ఇవన్నీ వర్ణించబడ్డాయి.

ధారా సమ్పాత్ ఆశారః శీకరోఽమ్బుకణాః స్మృతాః । వర్షోపలస్తు కరకా మేఘచ్ఛన్నేఽహ్ని దుర్ద్దినం ।। ౩౬౦.

నీటి ప్రవాహం, జలపాతం, వాన జల్లులు, నీటి చినుకులు, నీటి బిందువులు అని పిలుస్తారు. మంచు వానను 'కరక' అంటారు. మబ్బులతో కమ్మిన రోజు 'దుర్దినం' అని అంటారు.

అన్తర్ధా వ్యవధా పుంసి త్వన్తర్ద్ధింరపవారణం । అపిధానతిరోధానపిధానచ్ఛనాని చ ।। ౩౬౦.

అదృశ్యం కావడం, దాచిపెట్టడం, మనుష్యునిలో అంతర్గతంగా దాచడం, మూసివేయడం, మరుగున పెట్టడం, ఆశ్రయం ఇవ్వడం అనే అర్థాలు ఉన్నాయి.

అబ్జో జైవాతృకః సోమో గ్లౌర్మృగాఙ్కః కలానిధిః । విధుః కుముదవన్ధుశ్చ విమ్బోఽస్త్రీ మణ్డలం త్రిషు ।। ౩౬౦.

పద్మజ, జైవాత్రిక, సోమ, గౌర, మృగాంక, కళానిధి, విదు, కుముదబంధు, విమ్బ, శ్రీః, మండలం — ఇవన్నీ చంద్రుని పేర్లు.

కలా తు షోడశో భాగో భిత్తం శకలఖణ్డకే । చన్ద్రికా కౌముదీ జ్యోత్స్త్రా ప్రసాదస్తు ప్రసన్నతా ।। ౩౬౦.

కళ అంటే పదహారు భాగాల్లో ఒక భాగం, భాగం, తుకుడు లేదా ముక్క. చంద్రిక, కౌముదీ, జ్యోత్స్నా అన్నీ చంద్రప్రకాశానికి పేర్లు. ప్రసాదం అంటే స్పష్టత లేదా ప్రకాశం.

లక్ష్ణం లక్ష్మకం చిహ్నం శోభా కాన్తిద్యు తిశ్ఛవిః । సుషమా పరమా శోభా తుషారస్తుహినం హిమం ।। ౩౬౦.

లక్షణం, లక్ష్మకం, చిహ్నం, అందం, కాంతి, మహిమ, మెరుపు అని అర్థాలు. సుషమా అంటే అత్యుత్తమ అందం. తుషార, తుహిన, హిమం అన్నీ మంచు లేదా మంచు నీటికి పేర్లు.

అవశ్యాయస్తు నీహారః ప్రాలేయః శిశిరో హిమః । నక్షత్రమృక్షం భన్తారా తారకాప్యుడు వా స్త్రియాం ।। ౩౬౦.

అవశ్యాయ అంటే మబ్బు, నీహార అంటే పొగమంచు, ప్రాలేయం అంటే మంచుతో కూడినదీ, శిశిరం అంటే చలికాలం, హిమం అంటే మంచు. నక్షత్రం, ఋక్షం, భాంతార, తారక, ఉడు అన్నీ నక్షత్రాల పేర్లు. స్త్రీలింగంలో కూడా నక్షత్రం అని పిలుస్తారు.

గురుర్జీవ ఆఙ్గిరస ఉశనా భార్గవః కవిః । విధున్తుదస్తమో రాహుర్ల్లగ్నం రాశ్యుదయః స్మృతః ।। ౩౬౦.

గురు, జీవ, ఆంగిరస, ఉశనా, భార్గవ, కవి ఇవన్నీ గ్రహాలకు పేర్లు. విధుంతుడ అంటే గ్రహణానికి కారణమైన నీడ, తమో అంటే చీకటి, రాహు అంటే గ్రహణ రేఖ, లగ్నం అంటే ఉదయించే రాశి, రాశ్యుదయ అంటే రాశి ఉదయం.