అగ్నిపురాణమ్

ఏవం విభావయిష్యన్తి బోభవిష్యతి రూపకం । ఘటయేత్ పటయేత్తద్వత్ పుత్రీయతి చ కామ్యతి ।। ౩౫౮.

ఇలా వారు ఆలోచిస్తారు, ఆ రూపం ఏర్పడుతుంది. నిర్మించాలి, పఠించాలి, అలాగే సంతానం కలగాలని కోరుకోవాలి.

కుమార ఉవాచ కృతస్త్రిష్వపి విజ్ఞేయా భావే కర్మ్మణి కర్త్తరి । అజ్ల్యుట్ క్తిన్ ఘఞో భావే యుజకారత ఏవ చ ।। ౩౫౯.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: కృత్ ప్రత్యయాలు మూడు విధాలుగా అర్థమవుతాయి — స్థితి, క్రియ, కర్త. అజ్, యుట్, క్తిన్, ఘణ్ ఇవి స్థితిని సూచిస్తాయి; అలాగే యుజ్, కార కూడా స్థితినే సూచిస్తాయి.

అచి ధర్మ్మస్య వినయ ఉత్కరః ప్రకరస్తథా । దేవో భద్రః శ్రీకరశ్చ త్లుటి రూపన్తు శోభనమ్ ।। ౩౫౯.

'అ' అక్షరంతో ధర్మం, వినయం, ప్రాముఖ్యం, విశిష్టత అనే అర్థాలు వస్తాయి. దేవుడు, మంగళకరం, శ్రీకరం, త్లుట్‌తో రూపం అందంగా ఉంటుంది.

క్తిని వృద్ధిస్తుతిమతో ఘఞి బావోఽథ యుచ్యపి । కారణా భావనేత్యాది అకారే చ చికిత్సయా ।। ౩౫౯.

క్తిన్‌తో వృద్ధి, స్తుతి అర్థాలు వస్తాయి. ఘణ్‌తో స్థితి భావం, కొన్ని సార్లు యుచ్‌తో కూడా. కారణాన్ని 'భావం' అంటారు. 'అ' అక్షరం వైద్య ప్రయోజనంలో కూడా వాడతారు.

తథా తవ్యో హ్యనీయశ్చ కర్త్తవ్యం కరణీయకమ్ । దేయం ధ్యేయఞ్చైవ యతి ణ్యతి కార్య్యఞ్చ కృత్యకాః ।। ౩౫౯.

అలాగే, తవ్య, అనీయ అనే ప్రత్యయాలు చేయవలసినది, చేయించవలసినది అనే అర్థాలు ఇస్తాయి. దేయం, ధ్యేయం, యతి, ణ్యతి, కార్యం, కృత్య అనే పదాలు చేయవలసిన పనిని సూచిస్తాయి.

కర్త్తరి క్తాదయో జ్ఞేయా భావే కర్మ్మణి చ క్కచిత్ । గతో గ్రామం గతో గ్రమ ఆశ్లిష్టశ్చ గురుస్త్బయా ।। ౩౫౯.

కర్తకు సంబంధించి క్తా మొదలైన ప్రత్యయాలు తెలుసుకోవాలి. కొన్ని సందర్భాల్లో స్థితి, క్రియకు కూడా వాడతారు. 'అతడు గ్రామానికి వెళ్లాడు', 'గ్రామానికి వెళ్లాడు', 'గురువు నీవు ఆలింగనం చేశావు' అని అర్థం.

శతృఙ్‌శానచౌ భవన్ ఏధమానో భవన్త్యపి । పుణ్ తృచౌ సర్వ్బధాతుభ్యో భావకో భవితా తథా ।। ౩౫౯.

శతృ, శానచ్ఛతో 'ఉండటం' అనే అర్థం వస్తుంది. 'ఎధమాన', 'భవన్' కూడా అలాగే. పు, తృచ్ఛతో అన్ని ధాతువుల నుంచి స్థితి భావం, 'భవితా' అనే అర్థం వస్తుంది.

క్కిబన్తశ్చ స్వయమ్భూశ్చ భూతే లిటః క్కన్సు కాన చ । బభూవివాన్ పేచివాంశ్చ పేచానః శ్రద్దధానకః ।। ౩౫౯.

క్కి తో 'స్వయంభూ' మొదలైన పదాలు వస్తాయి. గతకాలంలో లిట్, క్కన్ మొదలైనవి వాడతారు. 'బభూవివాన్', 'పెచివాన్', 'పెచాన', 'శ్రద్ధధానక' అనే పదాలు కూడా ఉంటాయి.

అణి స్యుః కుమ్భకారాద్యా భూతేప్యుణాదయః స్మృతాః । వాయుః పాయుశ్చ కారుః స్యాద్వహులం ఛన్దసీరితం ।। ౩౫౯.

అణ్ తో 'కుంభకార' మొదలైన పదాలు వస్తాయి. గతకాలంలో ఉణ్ మొదలైన ప్రత్యయాలు గుర్తించాలి. 'వాయు', 'పాయు', 'కారు' అనే పదాలు ఉంటాయి. వేదాలలో ఇలాంటి అనేక రూపాలు కనిపిస్తాయి.

అగ్నిరువాచ స్వర్గాదినామలిఙ్గో యో హరిస్తం ప్రవదామి తే । స్వః స్వర్గనాకత్రిదివా ద్యోదివౌ ద్వేత్రిపిష్టపం ।। ౩౬౦.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: స్వర్గాది పదాలకు పుం లింగ రూపాలు గురించి నీకు చెబుతాను హరి. 'స్వః', 'స్వర్గ', 'నక', 'త్రిదివ', 'ద్యు', 'దివ', 'ద్విత్ర', 'పిష్టప' అనే పదాలు ఉన్నాయి.

దేవా వృన్దారకా లేఖా రుద్రాద్యా గణదేవతాః । విద్యాధరోఽప్సరోయక్షరక్షోగన్ధర్వకిన్నరాః ।। ౩౬౦.

దేవతలు, వృందారకులు, లేఖలు, రుద్రులు మొదలైన గణదేవతలు, విద్యాధరులు, అప్సరసలు, యక్షులు, రాక్షసులు, గంధర్వులు, కిన్నరులు ఉన్నారు.

పిశాచో గుహ్యకః సిద్ధో భూతోఽమీ దేవయోనయః । దేవద్విషోఽసురా దైత్యాః సుగతః స్యాత్తథాగతః ।। ౩౬౦.

పిశాచుడు, గుహ్యకుడు, సిద్ధుడు, భూతుడు — వీరంతా దేవయోనులు. దేవతలకు శత్రువులు అయిన అసురులు, దైత్యులు, సుగతుడు, తదాగతుడు కూడా ఉన్నారు.

బ్రహ్మాత్మభూః సురజ్యేష్ఠో విష్ణుర్న్నారాయణో హరిః । రేవతీశో హలీ రామః కామః పరఞ్చశరః స్మరః ।। ౩౬౦.

బ్రహ్మ, ఆత్మభూ, సురజ్యేష్ఠుడు, విష్ణువు, నారాయణుడు, హరి, రేవతీశుడు, హలీ, రాముడు, కాముడు, పరంచశరుడు, స్మరుడు కూడా ఉన్నారు.

లక్ష్మీః పద్మాలయా పద్మా సర్వ్వః సర్వ్వేశ్వరః శివః । కపర్దోఽస్య జటాజూటః పినాకోఽజగబన్ధనుః ।। ౩౬౦.

లక్ష్మి పద్మంలో నివసించేవారు, పద్మమే, అన్నింటికీ అధిపతి అయిన శివుడు; ఆయన జటలు ఎత్తుగా కట్టబడ్డాయి, ఆయన విల్లు పినాకం, దానికి పాము తాడుగా ఉంది.

ప్రమథాః స్యుః పారిషదా మృड़ానీ చణ్డికాఽమ్బికా । ద్వైమాతురో గజాస్యశ్చ సేనానీరగ్నిభూర్గుహః ।। ౩౬౦.

ప్రమథులు ఆయన సేవకులు, మృడాని, చండిక, అంబిక; ఇద్దరు తల్లుల కుమారుడు, ఏనుగు ముఖం కలవాడు, సేనాధిపతి అయిన అగ్నిసుతుడు గుహ.

ఆఖణ్డలః సునాసీరః సుత్రామాణో దివస్పతిః । పులోమజా శచీన్ద్రాణీ దేవీ తస్య తు వల్లభా ।। ౩౬౦.

ఆఖండలుడు, సునాసిరుడు, సుత్రామా, దేవతల అధిపతి; పులోమ కుమార్తె శచీ, ఇంద్రాణి ఆయన ప్రియ భార్య.

స్యాత్ ప్రాసాదో వైజయన్తో జయన్తః పాకశాసనిః । ఐశవతేఽభ్రమాతహ్గైరావణాభ్రమువల్లభాః ।। ౩౬౦.

వైజయంతం ఆయన రాజప్రాసాదం, జయంతుడు కుమారుడు, ఆయన వజ్రాయుధాన్ని ధరించేవాడు; ఆయన ఏనుగు ఐరావతం, మేఘకన్యలు ఆయన ప్రియలు.

హ్రాదినీ వజ్రమస్త్రీ స్యాత్ కులిశమ్భిదురం పవిః । వ్యోమయానం విమానోఽస్త్రీ పీయూషమమృతం సుధా ।। ౩౬౦.

హ్రాదినీ ఆయన వజ్రాయుధం, కొండలను చీల్చే కులిశం ఆయుధం; ఆకాశంలో ప్రయాణించే విమానం ఆయన రథం, ఆయన పానీయం అమృతం, సుధ.

స్యాత్ సుధర్మ్మా దేవసభా స్వర్గఙ్గా సురదీర్ఘికా । స్త్రియాం బహుష్వప్సరసః స్వర్వ్వేశ్యా ఉర్వ్వశీముఖాః ।। ౩౬౦.

సుధర్మ దేవసభ, స్వర్గ గంగా, దేవతల సరస్సు; స్త్రీలలో అనేక అప్సరసలు, వాటిలో ముఖ్యురాలు ఉర్వశి.

హాహా హ్హూస్చ గన్ధర్వ్వా అగ్నిర్వగ్నిర్ధనఞ్చయః । జాతవేదాః కృష్ణవర్త్మా ఆశ్రయాశశ్చ పావకః ।। ౩౬౦.

హాహా, హూహూ గంధర్వులు; అగ్ని, వహ్ని, ధనంజయుడు; జాతవేద, కృష్ణవర్త్మ, ఆశ్రయుడు, పావకుడు.

హిరణ్యరేతాః సప్తార్చ్చిః శుక్రశ్చైవాశుశుక్షణిః । శుచిరప్‌పిత్తమోర్వ్వస్తు వాడబో వడవానలః ।। ౩౬౦.

హిరణ్యరేత, సప్తార్చి, శుక్రుడు, ఆశుశుక్షణి; శుచిః, అపిత్త, మోర్వ్వసు, వడబ, వడవానలుడు.

వహ్నేర్ద్వయోర్జ్వాలకీలావర్చ్చితిః శిఖా స్త్రియాం । త్రిషు స్ఫులిఙ్గోఽగ్రికణో ధర్మ్మరాజః పరేతరాట్ ।। ౩౬౦.

రెండు అగ్నులలో జ్వాల స్తంభం, అర్చిసు శిఖ; స్త్రీలలో మూడూ స్పులింగాలు, అగ్ని కణం, ధర్మరాజు, పరేతరాజు.

కాలోఽన్తకో దణ్డధరః శ్రాద్ధేదేవోఽథ రాక్షసః । కౌణపాస్రపక్రవ్యాదా యాతుధానశ్చ నైర్ఋతిః ।। ౩౬౦.

కాలుడు, అంతకుడు, దండధారి, శ్రాద్ధదేవుడు, రాక్షసుడు; కౌణప, ఆస్రప, క్రవ్యాదుడు, యాతుధానుడు, నైరృతి.

ప్రచేతా వరూణః పాశీ స్వసనః స్పర్శనోఽనిలః । సదాగతిర్మాతరిశ్వా ప్రాణో మరుత్ సమీరణః ।। ౩౬౦.

ప్రచేత, వరుణుడు, పాశధారి, స్వసనుడు, స్పర్శనుడు, అనిలుడు; సదాగతి, మాతరిశ్వ, ప్రాణుడు, మరుత్, సమీరుడు.

జవో రంహస్తరసీ తు లఘుక్షిప్రమరన్ద్రుతమ్ । సత్వరం చపలం సూర్ణమవిలమ్బితమాశు చ ।। ౩౬౦.

వేగం, దూసుకుపోవడం, త్వరితత్వం, లాఘవం, త్వరితంగా పరుగెత్తడం; త్వరిత చర్య, చంచలత్వం, నిర్ధారితత్వం, ఆలస్యం లేకుండా, త్వరగా చేయడం.

సతతేఽనారతాశ్రాన్తసన్తతావిరతానిశం । నిత్యానవలరతాజస్రమప్యథాతిశయో భరః ।। ౩౬౦.

ఎప్పుడూ, ఆగకుండా, అలసట లేకుండా, నిరంతరంగా, విరామం లేకుండా, రాత్రింబవళ్లు; ఎప్పుడూ కదిలే, సదా చురుకుగా ఉండే, ఆపకుండా, అత్యంత తీవ్రతతో ఉండే.

అతివేలభృశాత్యర్థాతిమాత్రోద్గాఢనిర్భరమ్ । తీవ్రైకాన్తనితాన్తాని గాఢవాఢదృఢాని చ ।। ౩౬౦.

అతిగా, చాలా బలంగా, అత్యంత తీవ్రంగా, పరిమితికి మించి, లోతుగా నిండుగా; గట్టిగా, ప్రత్యేకంగా, చివర వరకు, దట్టంగా, బలంగా, దృఢంగా.

గుహ్యకేశో యక్షరాజో రాజరాజో ధనాధిపః । స్యాత్ కిన్నరః కింపురుషస్తురఙ్గవదనో మయుః ।। ౩౬౦.

గుహ్యకేశుడు, యక్షరాజు, రాజరాజు, ధనాధిపతి; కిన్నరుడు, కింపురుషుడు, గుర్రె ముఖం కలవాడు, మయు.

నిధిర్న్నా శేవధిర్వ్యోమ త్వభ్రం పుష్కరమమ్బరమ్ । ద్యోదివౌ చాన్తరీక్షం ఖం కాష్ఠాశాకకుభో దిశః ।। ౩౬౦.

నిధి, దాచిన ధనం, ఆకాశం, మేఘం, పద్మం, ఖం; స్వర్గం, పగలు, మధ్య అంతరిక్షం, ఆకాశగోళం, దిక్కులు, ప్రాంతాలు, దిశలు.