అగ్నిపురాణమ్

క్రీड़తిర్వృఙో గ్రహిశ్చోరిః పా నీరచ్చిశ్చ నాయకాః । భువి స్యాత్ తిఙ్ భవతి సః భవతస్తౌ భవన్తి తే ।। ౩౫౮.

క్రీరతి, వృణో, గ్రహి, చోరి, పాని, రచి, నాయక అనే పదాలు నాయకులుగా ఉంటాయి. భువి వర్గంలో 'తిం' అనే రూపాలు 'భవతి', 'సః', 'భవతః', 'తౌ', 'భవంతి', 'తే'గా ఉంటాయి.

భవసి త్వం యువాం భవథో యూయం భవథ చాప్యహం । భవామ్యావాం భవావశ్చ భవామో హ్యేధతే కులం ।। ౩౫౮.

'నీవు ఉన్నావు', 'మీరు ఇద్దరు ఉన్నారు', 'మీరు అందరూ ఉన్నారు', 'నేను ఉన్నాను', 'మేము ఇద్దరం ఉన్నాము', 'మేము అందరం ఉన్నాము' అని చెప్పబడుతుంది. ఇలా కుటుంబం పెరుగుతుంది.

ఏధేతే ద్వే తథైధన్తే ఏధసే త్వం హి మేధయా । ఏధేథే చ సమేధధ్వే ఏధే హ్యేధావహే ధియా ।। ౩౫౮.

'ఎధేతే' అనే రెండు రూపాలు, అలాగే 'ఎధంతే', 'ఎధసే', 'నీవు ఉన్నావు', నిజంగా మేధతో; 'ఎధేతే', 'సమేధధ్వే', 'ఎధే', 'ఎధావహే' అన్నీ జ్ఞానంతో కూడినవే.

ఏధామహే హరేర్భక్త్యా పచతీత్యాది పూర్వ్వవత్ । భూయతేఽనుభూయతేఽసౌ భావే కర్మ్మణి వై యకి ।। ౩౫౮.

హరిలో భక్తితో 'ఎధామహే', అలాగే 'పచతి' మొదలైనవి మునుపటిలాగే. 'భూయతే', 'అనుభూయతే' అనే పదాలు భావం లేదా చర్య అర్థంలో 'యకి' प्रत्यయంతో వస్తాయి.

వుభూషతి సనీత్యేవం ణిచి బాచవయతీశ్వరం । యఙి వోభూయతే వాద్యం వోభోతి స్యాచ్చ యఙ్‌లుకి ।। ౩౫౮.

'వుభూషతి' అనే పదం 'ణిచ్' వాంఛార్థకంగా, 'బాచవయతి' అనే పదం ఈశ్వరునికి వర్తిస్తుంది. 'యంగ్' తో 'వోభూయతే', 'వాద్య', 'వోభోతి' వంటి రూపాలు ఉంటాయి.

పుత్రీయతి పుత్రకామ్యత్యేవం పటపటాయతే । ఘటయత్యఽథ సని ణిచి బుభూషయతి రూపకం ।। ౩౫౮.

'పుత్రీయతి' అంటే కుమారుని కోరిక, అలాగే 'పటపటాయతే'. 'ఘటయతి' అనేది 'ణిచ్' కారక రూపం, 'బుభూషయతి' వాంఛార్థక రూపం.

భవేద్భవేతాఞ్చ లిఙి భవేయుశ్చ భవేః పరే । భవేతఞ్చ భవేతైవం భవేయఞ్చ భవేవ చ భవేమ చ ।। ౩౫౮.

లింగార్థంలో 'భవేత్', 'భవేతాం', అలాగే పరస్మైపదంలో 'భవేయుః', 'భవేః', 'భవేతాం', 'భవేత', 'భవేయాన్', 'భవేవ', 'భవేమ' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

ఏధేత ఏధేయాతామేధేరన్ మనసా శ్రియా । ఏధేథాశ్చ ఏధేయాథామేధేధ్వమేధేయ ఏధేవాహి ఏధేమహి ।। ౩౫౮.

'ఎధేత', 'ఎధేయాతామ్', 'ఎధేరన్' అనే పదాలు మనస్సుతో, ఐశ్వర్యంతో కూడినవే. 'ఎధేతాశ్', 'ఎధేయాథాశ్', 'ఎధేద్వం', 'ఎధేయ', 'ఎధేవ', 'ఎధే మహి' అనే రూపాలు కూడా ఉంటాయి.

అస్తు తావద్భవతాం లోటి భవన్తు భవతాద్భవ । భవతం భవత్ భవాని భవావ చ భవామ్ చ ।। ౩౫౮.

లోట్లో 'మీకు అలా కావాలి' అని 'భవంతు', 'భవత', 'భవ', 'భవతాం', 'భవత్', 'భవాని', 'భవావ', 'భవామ్' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

ఏధతామేధేతా మేధన్తామేధై పటావహై పచామహై । అభ్యనన్దదపచతామపచన్నపచస్తథా ।। ౩౫౮.

'ఎధతామ్', 'ఎధేత', 'మేధంతామ్', 'ఎధై', 'పటావహై', 'పచామహై', 'అభ్యానందత్', 'అపచతామ్', 'అపచన్', 'అపచస్తథా' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

అభవతమభవతాపచమపచావాపచామ చ । ఐధతైధేతామైధధ్వం ఐధే చైధామహీరితం ।। ౩౫౮.

'అభవతాం', 'అభవత', 'పచం', 'పచావ', 'పచామ' అనే రూపాలు, అలాగే 'ఐధత', 'ఐధేతాం', 'ఐధధ్వం', 'ఐధే', 'ఐధామ' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

అభూదభూతామభూవనభూశ్చభూవమేవ లుఙ్ । ఐధిష్టైధిషాతాం నరావైధిష్ఠా ఐధిషీదృశం ।। ౩౫౮.

లుంగ్ లో 'అభూత్', 'అభూతాం', 'అభూవన్', 'అభూష్', 'అభూవం' అనే రూపాలు, లిట్లో 'ఐధిష్ట్', 'ఐధిషాతాం', 'నరావైధిష్ఠ', 'ఐధిషీదృశం' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

లిటి బభూవ బభూవతుః బభూవుశ్చ బభూవిథ । బభూవథుర్బభూవ చ బభూవివ వభూవిమ ।। ౩౫౮.

లిట్ లో 'బభూవ', 'బభూవతుః', 'బభూవుః', 'బభూవిథ', 'బభూవతుర్', 'బభూవ', 'బభూవివ', 'బభూవిమ' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

పేచే పేచాతే పేచిరే త్వమేధాఞ్చకృషే తథా । ఏధాఞ్చక్రాథే పేచిధ్వే పేచే పేచిమహే తథా ।। ౩౫౮.

'పేచే', 'పేచతే', 'పేచిరే', నీవు 'ఎధాంచకృషే' చేశావు. అలాగే 'ఎధాంచక్రాథే', 'పేచిధ్వే', 'పేచే', 'పేచిమహే' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

లుటి భవితా భచవితారౌ భవితారో హరాదయః । భవితాసి భవితాస్థో భవితాస్మస్తథా వయం ।। ౩౫౮.

లుట్ లో 'భవితా', 'భవితారౌ', 'భవితారః' మొదలైనవి, 'భవితాసి', 'భవితాస్త', 'భవితాస్మ', అలాగే 'వయం' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

పక్తా పక్తారౌ పక్తారః పక్తాసే త్వం శుభౌదనం । పక్తాధ్వే పక్తాహే చాహం పక్తాస్మహే హరేశ్చరుం ।। ౩౫౮.

నీనే వంటవాడు, ఇద్దరు వంటవాళ్లు, అనేక మంది వంటవాళ్లు, శుభమైన అన్నాన్ని తయారు చేసేవాడివి. వంట చేసే రోజున, వంట చేసే సమయంలో నేనూ వంటవాడినే. మనమంతా హరివారికి నైవేద్యం కోసం వంటవాళ్లమే.

లిఙాశిషి సుఖం భూయాత్ భూయాస్తాం హరిశఙ్కరౌ । భూయాసుస్తే చ భూయాస్త్వం యువాం భూయాస్తమీశ్వరౌ ।। ౩౫౮.

యజ్ఞంలో లింగ రూపంలో సుఖం కలగాలి. హరి, శంకరులు ఎప్పుడూ ఇక్కడ ఉండాలి. నీవు ఎప్పుడూ ఉండాలి. మీరు ఇద్దరూ ప్రభువులుగా ఎప్పుడూ ఇక్కడ ఉండాలి.

భూయాస్త యూయం భూయాసమహం భూయాస్మ సర్వ్వదా । యక్షీష్ట హ్యేధిషీయాస్తాం యక్షీరన్నేధిషీయ చ ।। ౩౫౮.

మీరు అందరూ ఎప్పుడూ ఇక్కడ ఉండాలి. నేనూ ఇక్కడ ఉండాలి. మనమంతా ఎప్పుడూ ఉండాలి. నైవేద్యం సమర్పించాలి, స్థాపించాలి, అన్నదానం కూడా స్థిరంగా ఉండాలి.

యక్షీవహ్యేధిషీమహి లిఙి చాయక్ష్యతేతి లృఙ్ । అయక్ష్యేతామయక్ష్యన్తాయక్ష్యేఽయక్ష్యేథాం యువాం ।। ౩౫౮.

నైవేద్యం సమర్పించాలి, మనం స్థాపించాలి. 'సమర్పించాలి' అనే భావంతో, 'అతడు సమర్పించాలి', 'వాళ్లు సమర్పించాలి', 'నేను సమర్పించాలి', 'మీరు ఇద్దరూ సమర్పించాలి' అని భావించాలి.

అయక్షఅయధ్వమైధిష్యావహ్యైధిష్యామహ్యరేర్వయమ్ । లృటి స్యాద్భవిష్యతీతి ఏధిష్యామహ ఈదృశమ్ ।। ౩౫౮.

'అతడు సమర్పించకూడదు', 'మీరు సమర్పించకూడదు', 'మనము స్థాపించాలి', 'ఇక్కడ స్థాపించాలి', 'ప్రభువుకోసం స్థాపించాలి'. భవిష్యత్తులో 'అలా జరుగుతుంది' అని భావించి, మనం ఇలాగే స్థాపించాలి.

ఏవం విభావయిష్యన్తి బోభవిష్యతి రూపకం । ఘటయేత్ పటయేత్తద్వత్ పుత్రీయతి చ కామ్యతి ।। ౩౫౮.

ఇలా వారు ఆలోచిస్తారు, ఆ రూపం ఏర్పడుతుంది. నిర్మించాలి, పఠించాలి, అలాగే సంతానం కలగాలని కోరుకోవాలి.

కుమార ఉవాచ కృతస్త్రిష్వపి విజ్ఞేయా భావే కర్మ్మణి కర్త్తరి । అజ్ల్యుట్ క్తిన్ ఘఞో భావే యుజకారత ఏవ చ ।। ౩౫౯.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: కృత్ ప్రత్యయాలు మూడు విధాలుగా అర్థమవుతాయి — స్థితి, క్రియ, కర్త. అజ్, యుట్, క్తిన్, ఘణ్ ఇవి స్థితిని సూచిస్తాయి; అలాగే యుజ్, కార కూడా స్థితినే సూచిస్తాయి.

అచి ధర్మ్మస్య వినయ ఉత్కరః ప్రకరస్తథా । దేవో భద్రః శ్రీకరశ్చ త్లుటి రూపన్తు శోభనమ్ ।। ౩౫౯.

'అ' అక్షరంతో ధర్మం, వినయం, ప్రాముఖ్యం, విశిష్టత అనే అర్థాలు వస్తాయి. దేవుడు, మంగళకరం, శ్రీకరం, త్లుట్‌తో రూపం అందంగా ఉంటుంది.

క్తిని వృద్ధిస్తుతిమతో ఘఞి బావోఽథ యుచ్యపి । కారణా భావనేత్యాది అకారే చ చికిత్సయా ।। ౩౫౯.

క్తిన్‌తో వృద్ధి, స్తుతి అర్థాలు వస్తాయి. ఘణ్‌తో స్థితి భావం, కొన్ని సార్లు యుచ్‌తో కూడా. కారణాన్ని 'భావం' అంటారు. 'అ' అక్షరం వైద్య ప్రయోజనంలో కూడా వాడతారు.

తథా తవ్యో హ్యనీయశ్చ కర్త్తవ్యం కరణీయకమ్ । దేయం ధ్యేయఞ్చైవ యతి ణ్యతి కార్య్యఞ్చ కృత్యకాః ।। ౩౫౯.

అలాగే, తవ్య, అనీయ అనే ప్రత్యయాలు చేయవలసినది, చేయించవలసినది అనే అర్థాలు ఇస్తాయి. దేయం, ధ్యేయం, యతి, ణ్యతి, కార్యం, కృత్య అనే పదాలు చేయవలసిన పనిని సూచిస్తాయి.

కర్త్తరి క్తాదయో జ్ఞేయా భావే కర్మ్మణి చ క్కచిత్ । గతో గ్రామం గతో గ్రమ ఆశ్లిష్టశ్చ గురుస్త్బయా ।। ౩౫౯.

కర్తకు సంబంధించి క్తా మొదలైన ప్రత్యయాలు తెలుసుకోవాలి. కొన్ని సందర్భాల్లో స్థితి, క్రియకు కూడా వాడతారు. 'అతడు గ్రామానికి వెళ్లాడు', 'గ్రామానికి వెళ్లాడు', 'గురువు నీవు ఆలింగనం చేశావు' అని అర్థం.

శతృఙ్‌శానచౌ భవన్ ఏధమానో భవన్త్యపి । పుణ్ తృచౌ సర్వ్బధాతుభ్యో భావకో భవితా తథా ।। ౩౫౯.

శతృ, శానచ్ఛతో 'ఉండటం' అనే అర్థం వస్తుంది. 'ఎధమాన', 'భవన్' కూడా అలాగే. పు, తృచ్ఛతో అన్ని ధాతువుల నుంచి స్థితి భావం, 'భవితా' అనే అర్థం వస్తుంది.

క్కిబన్తశ్చ స్వయమ్భూశ్చ భూతే లిటః క్కన్సు కాన చ । బభూవివాన్ పేచివాంశ్చ పేచానః శ్రద్దధానకః ।। ౩౫౯.

క్కి తో 'స్వయంభూ' మొదలైన పదాలు వస్తాయి. గతకాలంలో లిట్, క్కన్ మొదలైనవి వాడతారు. 'బభూవివాన్', 'పెచివాన్', 'పెచాన', 'శ్రద్ధధానక' అనే పదాలు కూడా ఉంటాయి.

అణి స్యుః కుమ్భకారాద్యా భూతేప్యుణాదయః స్మృతాః । వాయుః పాయుశ్చ కారుః స్యాద్వహులం ఛన్దసీరితం ।। ౩౫౯.

అణ్ తో 'కుంభకార' మొదలైన పదాలు వస్తాయి. గతకాలంలో ఉణ్ మొదలైన ప్రత్యయాలు గుర్తించాలి. 'వాయు', 'పాయు', 'కారు' అనే పదాలు ఉంటాయి. వేదాలలో ఇలాంటి అనేక రూపాలు కనిపిస్తాయి.