అగ్నిపురాణమ్

చీవరం భిక్షుప్రావృత్తిరాదిత్యో మిత్ర ఈరితః । పుత్రః సూనుః పితా తాతః పృదాకుర్య్యాఘ్రవృశ్చికే ౩౫౭.

'చీవర' అంటే భిక్షువు ధరించే వస్త్రం, 'భిక్షుప్రావృతి' కూడా అదే. 'ఆదిత్య' అంటే సూర్యుడు, 'మిత్ర' అంటే స్నేహితుడు. 'పుత్ర' అంటే కుమారుడు, 'సూను' కూడా కుమారుడే, 'పిత' అంటే తండ్రి, 'తాత' కూడా తండ్రే, 'పృదా' అంటే నక్క, 'కుర్య' అంటే కుక్క, 'ఘ్ర' అంటే పాము, 'వృష్చిక' అంటే చీమ.

కుమార ఉవాచ తిఙ్‌విభక్తిం ప్రవక్ష్యామి తథాదేశం సమాసతః । తిఙస్త్రిష్వపి వర్త్తన్తే భావే కర్మ్మణి కర్త్తరి ।। ౩౫౮.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: నేను క్రియారూపాలను, వాటి అర్థాలను సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను. క్రియారూపాలు మూడు విధాలుగా ఉంటాయి: భావం, కర్మ, కర్త అనే అర్థాల్లో వస్తాయి.

సకర్మ్మకాకర్మ్మకాచ్చ కర్త్తరి ద్విపదే స్మృతాః । సకర్మ్మకాకర్మ్మణి చ తదాదేశస్తథేరితః ।। ౩౫౮.

కర్మతోనూ, కర్మ లేకపోయినా కర్తలో ద్వివచన రూపాలు ఉంటాయని గుర్తించారు. కర్మతోనూ, కర్మ లేకపోయినా అర్థాన్ని దానికి తగినట్టు చెప్పారు.

వర్త్తమానే లడాఖ్యాతో విధ్యాద్యర్థే లిఙీరితః । విధ్యాదౌ లోడాశిషి చ భూతానద్యతనే చ లఙ్ ।। ౩౫౮.

ప్రస్తుత కాలంలో 'లట్' రూపం వాడతారు; ఆజ్ఞార్థం, ఆశీర్వాదార్థంలో 'లిం' అని చెప్పారు. ఆజ్ఞార్థం, ఆశీర్వాదార్థంలో 'లోట్', 'ఆశిషి' కూడా వాడతారు; గత కాలం, ఇటీవలి గతంలో 'లఙ్' వాడతారు.

భూతే లుఙ్ లిట్ పరోక్షేఽథ భావిన్యద్యతనే చ లుట్ । లిఙాశిషి చ శేషేఽర్థే లృడ్ భవిష్యతి లృఙ్‌భవేత్ ।। ౩౫౮.

గత కాలానికి 'లుఙ్', 'లిట్' రూపాలు, దూర గతానికి, భవిష్యత్తు, సమీప భవిష్యత్తుకు 'లుట్' రూపాలు వాడతారు. ఆశీర్వాదార్థంలో, మిగతా అర్థాల్లో 'లృట్' వాడతారు; భవిష్యత్తుకు 'లృఙ్' వాడతారు.

లిఙ్నిమిత్తే క్రియాతిపత్తౌ పరే నవాత్మనేపదమ్ । పూర్వ్వం న పరస్మైపదన్తిప్తసన్తీతి ప్రథమః పుమాన్ ।। ౩౫౮.

ఆశయంతో లేదా సంకల్పంతో క్రియ జరిగితే ఆత్మనేపద రూపాలు వస్తాయి. ముందు పరస్మైపదంలో ఉండవు; మొదటి పురుష ఏకవచనం ప్రధానంగా ఉంటుంది.

సిప్థస్థ మధ్యమనరో మిప్వస్మస్చోత్తమః పుమాన్ । త ఆతాం అన్తాత్మనే ముఖ్యః థాసాథాం ధ్వఞ్చ మధ్యమః ।। ౩౫౮.

'సిప్', 'థస్', 'థ' మధ్యమపురుష ప్రతయాలు; 'మిప్', 'వస్', 'మస్' ఉత్తమపురుష ప్రతయాలు. 'త', 'ఆతాం', 'అంత' ప్రధాన ఆత్మనేపద ప్రతయాలు; 'థా', 'సా', 'థాం', 'ధ్వ' మధ్యమపురుష ప్రతయాలు.

ఉత్తమ ఇ వహి మహి భూవాద్యా ధాతవః స్మృతాః । భువిరేధిః పచిర్నన్దిర్ధ్వంసిః శ్రంసిః పదిస్త్వదిః ।। ౩౫౮.

భూమి మొదలైన ధాతువులు అత్యుత్తమమైనవిగా చెప్పబడ్డాయి. భువి వర్గంలో ఎధి, పచిర్, నందిర్, ధ్వంసి, శ్రమ్సి, పదిస్, త్వది అనే పదాలు ఉంటాయి.

శీఙః క్రీड़ో జుహోతిశ్చ జహాతిశ్చ దధాత్యపి । దీవ్యతిః స్వపితిర్నహిః సునోతిర్వసిరేచ చ ।। ౩౫౮.

శీన, క్రీర, జుహోతి, జహాతి, దధాతి, దీవ్యతి, స్వపితి, నహి, సునోతి, వసిర కూడా ఇందులో చేర్చబడ్డాయి.

తుదిర్మృశతిర్ముఞ్చతిః రుధిర్భుజిస్త్యజిస్తనిః । శవాదికే వికరణే మనిశ్చైవ కరోత్యపి ।। ౩౫౮.

తుదిర్, మృశతిర్, ముంచతి, రుధి, భుజ్, త్యజిస్, తని, శవ మొదలైన చర్యలకు వాడతారు. అలాగే మని అనే పదాన్ని కూడా చేయడంలో ఉపయోగిస్తారు.

క్రీड़తిర్వృఙో గ్రహిశ్చోరిః పా నీరచ్చిశ్చ నాయకాః । భువి స్యాత్ తిఙ్ భవతి సః భవతస్తౌ భవన్తి తే ।। ౩౫౮.

క్రీరతి, వృణో, గ్రహి, చోరి, పాని, రచి, నాయక అనే పదాలు నాయకులుగా ఉంటాయి. భువి వర్గంలో 'తిం' అనే రూపాలు 'భవతి', 'సః', 'భవతః', 'తౌ', 'భవంతి', 'తే'గా ఉంటాయి.

భవసి త్వం యువాం భవథో యూయం భవథ చాప్యహం । భవామ్యావాం భవావశ్చ భవామో హ్యేధతే కులం ।। ౩౫౮.

'నీవు ఉన్నావు', 'మీరు ఇద్దరు ఉన్నారు', 'మీరు అందరూ ఉన్నారు', 'నేను ఉన్నాను', 'మేము ఇద్దరం ఉన్నాము', 'మేము అందరం ఉన్నాము' అని చెప్పబడుతుంది. ఇలా కుటుంబం పెరుగుతుంది.

ఏధేతే ద్వే తథైధన్తే ఏధసే త్వం హి మేధయా । ఏధేథే చ సమేధధ్వే ఏధే హ్యేధావహే ధియా ।। ౩౫౮.

'ఎధేతే' అనే రెండు రూపాలు, అలాగే 'ఎధంతే', 'ఎధసే', 'నీవు ఉన్నావు', నిజంగా మేధతో; 'ఎధేతే', 'సమేధధ్వే', 'ఎధే', 'ఎధావహే' అన్నీ జ్ఞానంతో కూడినవే.

ఏధామహే హరేర్భక్త్యా పచతీత్యాది పూర్వ్వవత్ । భూయతేఽనుభూయతేఽసౌ భావే కర్మ్మణి వై యకి ।। ౩౫౮.

హరిలో భక్తితో 'ఎధామహే', అలాగే 'పచతి' మొదలైనవి మునుపటిలాగే. 'భూయతే', 'అనుభూయతే' అనే పదాలు భావం లేదా చర్య అర్థంలో 'యకి' प्रत्यయంతో వస్తాయి.

వుభూషతి సనీత్యేవం ణిచి బాచవయతీశ్వరం । యఙి వోభూయతే వాద్యం వోభోతి స్యాచ్చ యఙ్‌లుకి ।। ౩౫౮.

'వుభూషతి' అనే పదం 'ణిచ్' వాంఛార్థకంగా, 'బాచవయతి' అనే పదం ఈశ్వరునికి వర్తిస్తుంది. 'యంగ్' తో 'వోభూయతే', 'వాద్య', 'వోభోతి' వంటి రూపాలు ఉంటాయి.

పుత్రీయతి పుత్రకామ్యత్యేవం పటపటాయతే । ఘటయత్యఽథ సని ణిచి బుభూషయతి రూపకం ।। ౩౫౮.

'పుత్రీయతి' అంటే కుమారుని కోరిక, అలాగే 'పటపటాయతే'. 'ఘటయతి' అనేది 'ణిచ్' కారక రూపం, 'బుభూషయతి' వాంఛార్థక రూపం.

భవేద్భవేతాఞ్చ లిఙి భవేయుశ్చ భవేః పరే । భవేతఞ్చ భవేతైవం భవేయఞ్చ భవేవ చ భవేమ చ ।। ౩౫౮.

లింగార్థంలో 'భవేత్', 'భవేతాం', అలాగే పరస్మైపదంలో 'భవేయుః', 'భవేః', 'భవేతాం', 'భవేత', 'భవేయాన్', 'భవేవ', 'భవేమ' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

ఏధేత ఏధేయాతామేధేరన్ మనసా శ్రియా । ఏధేథాశ్చ ఏధేయాథామేధేధ్వమేధేయ ఏధేవాహి ఏధేమహి ।। ౩౫౮.

'ఎధేత', 'ఎధేయాతామ్', 'ఎధేరన్' అనే పదాలు మనస్సుతో, ఐశ్వర్యంతో కూడినవే. 'ఎధేతాశ్', 'ఎధేయాథాశ్', 'ఎధేద్వం', 'ఎధేయ', 'ఎధేవ', 'ఎధే మహి' అనే రూపాలు కూడా ఉంటాయి.

అస్తు తావద్భవతాం లోటి భవన్తు భవతాద్భవ । భవతం భవత్ భవాని భవావ చ భవామ్ చ ।। ౩౫౮.

లోట్లో 'మీకు అలా కావాలి' అని 'భవంతు', 'భవత', 'భవ', 'భవతాం', 'భవత్', 'భవాని', 'భవావ', 'భవామ్' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

ఏధతామేధేతా మేధన్తామేధై పటావహై పచామహై । అభ్యనన్దదపచతామపచన్నపచస్తథా ।। ౩౫౮.

'ఎధతామ్', 'ఎధేత', 'మేధంతామ్', 'ఎధై', 'పటావహై', 'పచామహై', 'అభ్యానందత్', 'అపచతామ్', 'అపచన్', 'అపచస్తథా' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

అభవతమభవతాపచమపచావాపచామ చ । ఐధతైధేతామైధధ్వం ఐధే చైధామహీరితం ।। ౩౫౮.

'అభవతాం', 'అభవత', 'పచం', 'పచావ', 'పచామ' అనే రూపాలు, అలాగే 'ఐధత', 'ఐధేతాం', 'ఐధధ్వం', 'ఐధే', 'ఐధామ' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

అభూదభూతామభూవనభూశ్చభూవమేవ లుఙ్ । ఐధిష్టైధిషాతాం నరావైధిష్ఠా ఐధిషీదృశం ।। ౩౫౮.

లుంగ్ లో 'అభూత్', 'అభూతాం', 'అభూవన్', 'అభూష్', 'అభూవం' అనే రూపాలు, లిట్లో 'ఐధిష్ట్', 'ఐధిషాతాం', 'నరావైధిష్ఠ', 'ఐధిషీదృశం' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

లిటి బభూవ బభూవతుః బభూవుశ్చ బభూవిథ । బభూవథుర్బభూవ చ బభూవివ వభూవిమ ।। ౩౫౮.

లిట్ లో 'బభూవ', 'బభూవతుః', 'బభూవుః', 'బభూవిథ', 'బభూవతుర్', 'బభూవ', 'బభూవివ', 'బభూవిమ' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

పేచే పేచాతే పేచిరే త్వమేధాఞ్చకృషే తథా । ఏధాఞ్చక్రాథే పేచిధ్వే పేచే పేచిమహే తథా ।। ౩౫౮.

'పేచే', 'పేచతే', 'పేచిరే', నీవు 'ఎధాంచకృషే' చేశావు. అలాగే 'ఎధాంచక్రాథే', 'పేచిధ్వే', 'పేచే', 'పేచిమహే' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

లుటి భవితా భచవితారౌ భవితారో హరాదయః । భవితాసి భవితాస్థో భవితాస్మస్తథా వయం ।। ౩౫౮.

లుట్ లో 'భవితా', 'భవితారౌ', 'భవితారః' మొదలైనవి, 'భవితాసి', 'భవితాస్త', 'భవితాస్మ', అలాగే 'వయం' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

పక్తా పక్తారౌ పక్తారః పక్తాసే త్వం శుభౌదనం । పక్తాధ్వే పక్తాహే చాహం పక్తాస్మహే హరేశ్చరుం ।। ౩౫౮.

నీనే వంటవాడు, ఇద్దరు వంటవాళ్లు, అనేక మంది వంటవాళ్లు, శుభమైన అన్నాన్ని తయారు చేసేవాడివి. వంట చేసే రోజున, వంట చేసే సమయంలో నేనూ వంటవాడినే. మనమంతా హరివారికి నైవేద్యం కోసం వంటవాళ్లమే.

లిఙాశిషి సుఖం భూయాత్ భూయాస్తాం హరిశఙ్కరౌ । భూయాసుస్తే చ భూయాస్త్వం యువాం భూయాస్తమీశ్వరౌ ।। ౩౫౮.

యజ్ఞంలో లింగ రూపంలో సుఖం కలగాలి. హరి, శంకరులు ఎప్పుడూ ఇక్కడ ఉండాలి. నీవు ఎప్పుడూ ఉండాలి. మీరు ఇద్దరూ ప్రభువులుగా ఎప్పుడూ ఇక్కడ ఉండాలి.

భూయాస్త యూయం భూయాసమహం భూయాస్మ సర్వ్వదా । యక్షీష్ట హ్యేధిషీయాస్తాం యక్షీరన్నేధిషీయ చ ।। ౩౫౮.

మీరు అందరూ ఎప్పుడూ ఇక్కడ ఉండాలి. నేనూ ఇక్కడ ఉండాలి. మనమంతా ఎప్పుడూ ఉండాలి. నైవేద్యం సమర్పించాలి, స్థాపించాలి, అన్నదానం కూడా స్థిరంగా ఉండాలి.

యక్షీవహ్యేధిషీమహి లిఙి చాయక్ష్యతేతి లృఙ్ । అయక్ష్యేతామయక్ష్యన్తాయక్ష్యేఽయక్ష్యేథాం యువాం ।। ౩౫౮.

నైవేద్యం సమర్పించాలి, మనం స్థాపించాలి. 'సమర్పించాలి' అనే భావంతో, 'అతడు సమర్పించాలి', 'వాళ్లు సమర్పించాలి', 'నేను సమర్పించాలి', 'మీరు ఇద్దరూ సమర్పించాలి' అని భావించాలి.