అగ్నిపురాణమ్

కపేర్భావశ్చ కాపేయం సైన్యం పథ్యం యకీరితం । ఆశ్వం కౌమారకం చాణి రూపం చాణి చ యౌవనమ్ ౩౫౬.

కొండమంచి స్వభావాన్ని 'కాపేయం' అంటారు; సైన్యాన్ని 'పథ్యం' అంటారు. గుర్రాన్ని 'కౌమారకం', రూపం, యవ్వనాన్ని రెండింటినీ 'చాణి' అంటారు.

కుమార ఉవాచ ఉణాదయోఽభిధాస్యన్తే ప్రత్యయా ధాతుతః పరే । ఉణి కారుశ్చ శిల్పీ స్యాత్ జాయుర్మ్మాయుశ్చ పిత్తకం ।। ౩౫౭.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఉణ' అనే प्रत्यయాలు ధాతువుల నుండి ఏర్పడతాయని చెప్పబడింది. 'ఉణి' అంటే పనివాడు, 'కారు' కూడా శిల్పి, 'జాయు' అంటే జీవితం, 'మాయు' అంటే పిత్తం.

గోమాయుర్వాయుర్వేదేషు బహులం స్యురుణాదయః । ఆయుః స్వాదుశ్చ హేత్వాద్యాః కింశారుర్ధాన్యశూకకః ।। ౩౫౭.

వేదాల్లో 'గోమాయు', 'వాయు' అనే ఉణాదయాలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. 'ఆయు' అంటే జీవితం, 'స్వాదు' అంటే తీపి, 'హేత్వాది' అంటే కారణాలు, 'కింశారు' అంటే ధాన్యపు పొట్టు.

కృకవాకుః కుక్కుటః స్యాద్ గురుర్భర్త్తా మరుస్తథా । శయుశ్చాజగరో జ్ఞేయః స హరాయుధముచ్యతే ।। ౩౫౭.

'కృకవాకు' అంటే కోడి, 'కుక్కుట' కూడా కోడే. 'గురు' అంటే ఉపాధ్యాయుడు, 'భర్త' అంటే భర్త, 'మరు' అంటే ఎడారి. 'శయు' అంటే పాము, అతడే శివాయుధాన్ని ధరించేవాడు.

స్వరుద్‌ర్వజ్రం త్రపురుసి సమసారం ఫల్గురీరితం । గృధ్రశ్చ క్రని కిరచి మన్దిరం తిమిరం తమః ।। ౩౫౭.

'స్వరుద్' అంటే వజ్రాయుధం, 'వజ్రం' కూడా అదే. 'త్రపు' అంటే రాగి, 'రుశి' అంటే ఇనుము, 'సమసారం' అంటే కలయిక, 'ఫల్గు' అంటే బలహీనత. 'గృధ్ర' అంటే గద్ద, 'క్రని' అంటే కాకి, 'కిరచి' అంటే పావురం, 'మందిరం' అంటే ఇల్లు, 'తిమిరం' అంటే చీకటి, 'తమః' కూడా చీకటే.

ఇలచి సలిలం వారి కల్యాణం భణ్డిలం స్మృతం । బువో విద్వాన్ క్కసౌ స్యాచ్చ శివిరం గుప్తసంస్థితిః ।। ౩౫౭.

'ఇలచి' అంటే నీరు, 'సలిలం' కూడా నీరు, 'వారి' కూడా నీరు. 'కల్యాణం' అంటే మంగళం, 'భండిలం' కూడా మంగళమే. 'బువో' అంటే పండితుడు, 'క్కసౌ' కూడా అదే, 'శివిరం' అంటే రహస్య స్థలం.

ఓతుర్విడాలశ్చ తుని అభిధానాదుగాదయః । కర్ణః కామీ చ గృహభూర్వాస్తుర్జైవాతృకః స్మృతః ।। ౩౫౭.

'ఓతుర్' అంటే పిల్లి, 'విడాల' కూడా పిల్లే. 'తుని' అనేది ఉగాదయాల నుండి వచ్చిన పేరు. 'కర్ణ' అంటే చెవి, 'కామీ' అంటే ప్రేమికుడు, 'గృహభూ' అంటే గృహస్థుడు, 'వాస్తు' అంటే నిర్మాణకారుడు, 'జైవాత్రిక' కూడా అలాగే గుర్తించబడతాడు.

కమ్బోజో భాజనమ్భాణ్డం సరణ్డశ్చ చతుష్పదః । తరురేరణ్డః సఙ్ఘాతో వరూड़ః సామ నిర్భరం ।। ౩౫౭.

'కంబోజ' అంటే పాత్ర, 'భాజనం' కూడా పాత్రే. 'సరండ' అంటే నాలుగు కాళ్లు ఉన్న జంతువు. 'తరు' అంటే ఎరండ, 'ఎరండ' కూడా అదే. 'సంఘాట' అంటే సమూహం, 'వరూర' అంటే సామగానం, 'నిర్భర' అంటే సమృద్ధిగా ఉండడం.

స్ఫారం ప్రభూతం స్యాన్నాన్తప్రత్యయే చీరవల్కలం । కాతరో భీరురుగ్రస్తు ప్రచణ్డో జవసం తృణం ।। ౩౫౭.

'స్ఫార' అంటే విస్తారంగా ఉండడం, 'ప్రభూత' కూడా అదే. ప్రతిషేధంలో 'చీరవల్కల' అంటే చెట్టు తొక్కతో చేసిన వస్త్రం. 'కాతర' అంటే భయపడే వాడు, 'భీరు' కూడా భయపడే వాడే, 'ఉగ్ర' అంటే క్రూరుడు, 'ప్రచండ' అంటే తీవ్రమైన వాడు, 'జవ' అంటే వేగం, 'తృణ' అంటే గడ్డి.

జగచ్చైవ తు భూర్లోకో కృశానుర్జ్యోతిరర్క్కకః । వర్వ్వరః కుటిలో ధూర్త్తశ్చత్వరఞ్చ చతుష్పథం ।। ౩౫౭.

'జగత్' అంటే లోకం, 'భూర్లోక' కూడా భూమి లోకం. 'కృష్ణానూ' అంటే అగ్ని, 'జ్యోతి' అంటే వెలుగు, 'అర్క' అంటే సూర్యుడు. 'వర్వర' అంటే వంకర, 'కుటిల' కూడా వంకర, 'ధూర్త' అంటే మోసగాడు, 'చత్వర' అంటే కూడలి, 'చతుష్పథ' అంటే నాలుగు దారుల కూడలి.

చీవరం భిక్షుప్రావృత్తిరాదిత్యో మిత్ర ఈరితః । పుత్రః సూనుః పితా తాతః పృదాకుర్య్యాఘ్రవృశ్చికే ౩౫౭.

'చీవర' అంటే భిక్షువు ధరించే వస్త్రం, 'భిక్షుప్రావృతి' కూడా అదే. 'ఆదిత్య' అంటే సూర్యుడు, 'మిత్ర' అంటే స్నేహితుడు. 'పుత్ర' అంటే కుమారుడు, 'సూను' కూడా కుమారుడే, 'పిత' అంటే తండ్రి, 'తాత' కూడా తండ్రే, 'పృదా' అంటే నక్క, 'కుర్య' అంటే కుక్క, 'ఘ్ర' అంటే పాము, 'వృష్చిక' అంటే చీమ.

కుమార ఉవాచ తిఙ్‌విభక్తిం ప్రవక్ష్యామి తథాదేశం సమాసతః । తిఙస్త్రిష్వపి వర్త్తన్తే భావే కర్మ్మణి కర్త్తరి ।। ౩౫౮.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: నేను క్రియారూపాలను, వాటి అర్థాలను సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను. క్రియారూపాలు మూడు విధాలుగా ఉంటాయి: భావం, కర్మ, కర్త అనే అర్థాల్లో వస్తాయి.

సకర్మ్మకాకర్మ్మకాచ్చ కర్త్తరి ద్విపదే స్మృతాః । సకర్మ్మకాకర్మ్మణి చ తదాదేశస్తథేరితః ।। ౩౫౮.

కర్మతోనూ, కర్మ లేకపోయినా కర్తలో ద్వివచన రూపాలు ఉంటాయని గుర్తించారు. కర్మతోనూ, కర్మ లేకపోయినా అర్థాన్ని దానికి తగినట్టు చెప్పారు.

వర్త్తమానే లడాఖ్యాతో విధ్యాద్యర్థే లిఙీరితః । విధ్యాదౌ లోడాశిషి చ భూతానద్యతనే చ లఙ్ ।। ౩౫౮.

ప్రస్తుత కాలంలో 'లట్' రూపం వాడతారు; ఆజ్ఞార్థం, ఆశీర్వాదార్థంలో 'లిం' అని చెప్పారు. ఆజ్ఞార్థం, ఆశీర్వాదార్థంలో 'లోట్', 'ఆశిషి' కూడా వాడతారు; గత కాలం, ఇటీవలి గతంలో 'లఙ్' వాడతారు.

భూతే లుఙ్ లిట్ పరోక్షేఽథ భావిన్యద్యతనే చ లుట్ । లిఙాశిషి చ శేషేఽర్థే లృడ్ భవిష్యతి లృఙ్‌భవేత్ ।। ౩౫౮.

గత కాలానికి 'లుఙ్', 'లిట్' రూపాలు, దూర గతానికి, భవిష్యత్తు, సమీప భవిష్యత్తుకు 'లుట్' రూపాలు వాడతారు. ఆశీర్వాదార్థంలో, మిగతా అర్థాల్లో 'లృట్' వాడతారు; భవిష్యత్తుకు 'లృఙ్' వాడతారు.

లిఙ్నిమిత్తే క్రియాతిపత్తౌ పరే నవాత్మనేపదమ్ । పూర్వ్వం న పరస్మైపదన్తిప్తసన్తీతి ప్రథమః పుమాన్ ।। ౩౫౮.

ఆశయంతో లేదా సంకల్పంతో క్రియ జరిగితే ఆత్మనేపద రూపాలు వస్తాయి. ముందు పరస్మైపదంలో ఉండవు; మొదటి పురుష ఏకవచనం ప్రధానంగా ఉంటుంది.

సిప్థస్థ మధ్యమనరో మిప్వస్మస్చోత్తమః పుమాన్ । త ఆతాం అన్తాత్మనే ముఖ్యః థాసాథాం ధ్వఞ్చ మధ్యమః ।। ౩౫౮.

'సిప్', 'థస్', 'థ' మధ్యమపురుష ప్రతయాలు; 'మిప్', 'వస్', 'మస్' ఉత్తమపురుష ప్రతయాలు. 'త', 'ఆతాం', 'అంత' ప్రధాన ఆత్మనేపద ప్రతయాలు; 'థా', 'సా', 'థాం', 'ధ్వ' మధ్యమపురుష ప్రతయాలు.

ఉత్తమ ఇ వహి మహి భూవాద్యా ధాతవః స్మృతాః । భువిరేధిః పచిర్నన్దిర్ధ్వంసిః శ్రంసిః పదిస్త్వదిః ।। ౩౫౮.

భూమి మొదలైన ధాతువులు అత్యుత్తమమైనవిగా చెప్పబడ్డాయి. భువి వర్గంలో ఎధి, పచిర్, నందిర్, ధ్వంసి, శ్రమ్సి, పదిస్, త్వది అనే పదాలు ఉంటాయి.

శీఙః క్రీड़ో జుహోతిశ్చ జహాతిశ్చ దధాత్యపి । దీవ్యతిః స్వపితిర్నహిః సునోతిర్వసిరేచ చ ।। ౩౫౮.

శీన, క్రీర, జుహోతి, జహాతి, దధాతి, దీవ్యతి, స్వపితి, నహి, సునోతి, వసిర కూడా ఇందులో చేర్చబడ్డాయి.

తుదిర్మృశతిర్ముఞ్చతిః రుధిర్భుజిస్త్యజిస్తనిః । శవాదికే వికరణే మనిశ్చైవ కరోత్యపి ।। ౩౫౮.

తుదిర్, మృశతిర్, ముంచతి, రుధి, భుజ్, త్యజిస్, తని, శవ మొదలైన చర్యలకు వాడతారు. అలాగే మని అనే పదాన్ని కూడా చేయడంలో ఉపయోగిస్తారు.

క్రీड़తిర్వృఙో గ్రహిశ్చోరిః పా నీరచ్చిశ్చ నాయకాః । భువి స్యాత్ తిఙ్ భవతి సః భవతస్తౌ భవన్తి తే ।। ౩౫౮.

క్రీరతి, వృణో, గ్రహి, చోరి, పాని, రచి, నాయక అనే పదాలు నాయకులుగా ఉంటాయి. భువి వర్గంలో 'తిం' అనే రూపాలు 'భవతి', 'సః', 'భవతః', 'తౌ', 'భవంతి', 'తే'గా ఉంటాయి.

భవసి త్వం యువాం భవథో యూయం భవథ చాప్యహం । భవామ్యావాం భవావశ్చ భవామో హ్యేధతే కులం ।। ౩౫౮.

'నీవు ఉన్నావు', 'మీరు ఇద్దరు ఉన్నారు', 'మీరు అందరూ ఉన్నారు', 'నేను ఉన్నాను', 'మేము ఇద్దరం ఉన్నాము', 'మేము అందరం ఉన్నాము' అని చెప్పబడుతుంది. ఇలా కుటుంబం పెరుగుతుంది.

ఏధేతే ద్వే తథైధన్తే ఏధసే త్వం హి మేధయా । ఏధేథే చ సమేధధ్వే ఏధే హ్యేధావహే ధియా ।। ౩౫౮.

'ఎధేతే' అనే రెండు రూపాలు, అలాగే 'ఎధంతే', 'ఎధసే', 'నీవు ఉన్నావు', నిజంగా మేధతో; 'ఎధేతే', 'సమేధధ్వే', 'ఎధే', 'ఎధావహే' అన్నీ జ్ఞానంతో కూడినవే.

ఏధామహే హరేర్భక్త్యా పచతీత్యాది పూర్వ్వవత్ । భూయతేఽనుభూయతేఽసౌ భావే కర్మ్మణి వై యకి ।। ౩౫౮.

హరిలో భక్తితో 'ఎధామహే', అలాగే 'పచతి' మొదలైనవి మునుపటిలాగే. 'భూయతే', 'అనుభూయతే' అనే పదాలు భావం లేదా చర్య అర్థంలో 'యకి' प्रत्यయంతో వస్తాయి.

వుభూషతి సనీత్యేవం ణిచి బాచవయతీశ్వరం । యఙి వోభూయతే వాద్యం వోభోతి స్యాచ్చ యఙ్‌లుకి ।। ౩౫౮.

'వుభూషతి' అనే పదం 'ణిచ్' వాంఛార్థకంగా, 'బాచవయతి' అనే పదం ఈశ్వరునికి వర్తిస్తుంది. 'యంగ్' తో 'వోభూయతే', 'వాద్య', 'వోభోతి' వంటి రూపాలు ఉంటాయి.

పుత్రీయతి పుత్రకామ్యత్యేవం పటపటాయతే । ఘటయత్యఽథ సని ణిచి బుభూషయతి రూపకం ।। ౩౫౮.

'పుత్రీయతి' అంటే కుమారుని కోరిక, అలాగే 'పటపటాయతే'. 'ఘటయతి' అనేది 'ణిచ్' కారక రూపం, 'బుభూషయతి' వాంఛార్థక రూపం.

భవేద్భవేతాఞ్చ లిఙి భవేయుశ్చ భవేః పరే । భవేతఞ్చ భవేతైవం భవేయఞ్చ భవేవ చ భవేమ చ ।। ౩౫౮.

లింగార్థంలో 'భవేత్', 'భవేతాం', అలాగే పరస్మైపదంలో 'భవేయుః', 'భవేః', 'భవేతాం', 'భవేత', 'భవేయాన్', 'భవేవ', 'భవేమ' అనే రూపాలు ఉంటాయి.

ఏధేత ఏధేయాతామేధేరన్ మనసా శ్రియా । ఏధేథాశ్చ ఏధేయాథామేధేధ్వమేధేయ ఏధేవాహి ఏధేమహి ।। ౩౫౮.

'ఎధేత', 'ఎధేయాతామ్', 'ఎధేరన్' అనే పదాలు మనస్సుతో, ఐశ్వర్యంతో కూడినవే. 'ఎధేతాశ్', 'ఎధేయాథాశ్', 'ఎధేద్వం', 'ఎధేయ', 'ఎధేవ', 'ఎధే మహి' అనే రూపాలు కూడా ఉంటాయి.

అస్తు తావద్భవతాం లోటి భవన్తు భవతాద్భవ । భవతం భవత్ భవాని భవావ చ భవామ్ చ ।। ౩౫౮.

లోట్లో 'మీకు అలా కావాలి' అని 'భవంతు', 'భవత', 'భవ', 'భవతాం', 'భవత్', 'భవాని', 'భవావ', 'భవామ్' అనే రూపాలు ఉంటాయి.