అగ్నిపురాణమ్

యస్మాద్యతస్తసిలి చ యత్ర తత్ర త్రలీరితం । అస్మిన్ కాలే హ్యధునా స్యాదిదానీఞ్చైవ దాన్యపి ।। ౩౫౬.

యస్మాద్, యతతసిలి అనే పదాలు ఆది అనే అర్థాన్ని ఇస్తాయి. యత్ర, తత్ర అనే పదాలు త్రలీ అనే రూపంలో ఉంటాయి. అస్మిన్ కాలే అంటే ఈ సమయంలో, అధునా అంటే ఇప్పుడు, ఇదానీం, దాన్య అనే పదాలు కూడా ప్రస్తుతాన్ని సూచిస్తాయి.

సర్వస్మిన్ సర్వ్వదా దా స్యాత్తస్మిన్కాలే ర్హిలీరితం । తర్హి హోఽస్భిన్ కాల ఇహ కర్హి సస్మింశ్చ కాలకే ।। ౩౫౬.

సర్వస్మిన్ అంటే అన్నింటిలో, సర్వదా అంటే ఎప్పుడూ, దా అనే పదం ఆ సమయంలో అని, ర్హిలీ అనే పదం ఆ సమయంలో అని అర్థం. తర్హి అంటే అప్పుడు, హో అంటే ఇప్పుడు, అభిన్ కాలే అంటే ఈ సమయంలో, ఇహ అంటే ఇక్కడ, కర్హి అంటే ఎప్పుడు, సస్మిన్ అంటే ఆ సమయంలో, కాలకే అంటే కాలంలో అని అర్థం.

యథా థాలి థమి కథం పూర్వ్వస్యాన్దిశి సఞ్చయేత్ । అస్తాతి చైవ పూర్వ్వస్యాః పూర్వ్వాదిగ్రామణీయకాః ।। ౩౫౬.

థాలి, థమి అనే పదాలు ఎలా అనే అర్థాన్ని ఇస్తాయి, ఇవి పూర్వదిక్కు ఉపయోగించాలి. అస్తాతి, పూర్వస్యా అనే పదాలు పూర్వాన్ని సూచిస్తాయి. పూర్వాది గ్రామణీయుడు అంటే ముందున్నవారి నాయకుడు.

పురస్తాత్ సఞ్చరేద్ గచ్ఛేత్ సద్యస్తుల్యేఽహనీరితం । ఉతిపూర్వ్వాబ్దే చ పరుత్ పూర్వ్వతరే పరార్య్యపి ।। ౩౫౬.

పురస్తాత్ అంటే ముందుగా, సంచరేడ్ అంటే వెళ్లాలి, గచ్ఛేత్ అంటే పోవాలి. సద్యస్ అంటే వెంటనే, తుల్యే అంటే సమానం, అహనీరిత అనే పదం అదే రోజున అని సూచిస్తుంది. ఉతిపూర్వాబ్దే అంటే గత సంవత్సరంలో, పరుత్ అంటే ముందుగా, పూర్వతరే అంటే ఇంకా ముందుగా, పరార్య కూడా ఇతరాన్ని సూచిస్తుంది.

ఐషమోఽస్మిన్ సంవత్సరే రూపం సమసి చేరితం । ఏద్యవౌ పరేద్యవి స్యాత్ పరస్మిన్నహనీరితం ।। ౩౫౬.

ఈషమో అనే పదం ఈ సంవత్సరంలో అని, సమసి అనే పదం రూపాన్ని, చెరిత అనే పదం చెప్పడాన్ని సూచిస్తుంది. ఎద్యవౌ, పరేడ్యవి అనే పదాలు రేపు లేదా మరుసటి రోజు అని, పరస్మిన్నహనీరిత అంటే మరో రోజున అని అర్థం.

అద్యాస్మిన్నహని ద్యే స్యాత్ పూర్వ్వేద్యుశ్చ తథైద్యుసి । దక్షిణస్యాన్దిశి వసేత్ దక్షిణాద్దక్షఇణా ద్యుభౌ ।। ౩౫౬.

అద్యాస్మిన్నహని అంటే ఈ రోజు, ద్యే అంటే ఈ రోజున, పూర్వేద్యు అంటే నిన్న, తథైద్యుసి అంటే అలాంటి రోజున అని అర్థం. దక్షిణస్యాందిశి అంటే దక్షిణ దిక్కులో, వసేత్ అంటే నివసించాలి, దక్షిణాద్ అంటే దక్షిణ నుండి, దక్షైణా అంటే దక్షిణదిక్కు చెందినది, ద్యుభౌ అంటే రెండు రోజులు అని అర్థం.

ఉత్తరస్యాన్దిశి వసేదుత్తరాదుత్తరాద్యుభౌ । ఉపరి వసైదుపరిష్టాద్ భవేద్రిష్టాతి ఊద్‌ర్ధ్వకాత్ ।। ౩౫౬.

ఉత్తరస్యాందిశి అంటే ఉత్తర దిక్కులో నివసించాలి, ఉత్తరాద్ అంటే ఉత్తరం నుండి, ఉత్తరాద్యుభౌ అంటే ఉత్తరానికి సంబంధించినవి. ఉపరి అంటే పైకి, వసైదుపరిష్టాత్ అంటే పైకి నివసించాలి, భవేత్ అంటే ఉండాలి, ఋష్టాతి అంటే పైన, ఊర్ధ్వకాత్ అంటే పై నుండి అని అర్థం.

ఉత్తరేణ చ పిత్రోక్తం ఆచి చ స్యాచ్చ దక్షిణా । ఆహౌ దక్షిణాహి వసేద్ ద్విప్రకారం ద్విధా చ ధా ।। ౩౫౬.

ఉత్తరేణ అంటే ఉత్తరం ద్వారా, పితృవచనం అంటే తండ్రి చెప్పినట్లు, ఆచి అంటే దిశగా, దక్షిణా అంటే దక్షిణం. ఆహౌ అంటే దక్షిణ దిశగా, దక్షిణాహి అంటే దక్షిణం ద్వారా, వసేత్ అంటే నివసించాలి. ద్విప్రకారం అంటే రెండు విధాలుగా, ద్విధా అంటే రెండు భాగాలుగా, ధా అంటే ఉంచడం అని అర్థం.

నిపాతాస్తద్ధితాః ప్రోక్తాః తద్వితో భావవాచకః । పటోర్భావః పటుత్వన్త్వే పటుతా తలి చేరితం ।। ౩౫౬.

నిపాతాలు, తద్ధితాలు వివరించబడ్డాయి. తద్విత అంటే స్థితిని తెలియజేయడం. పటోర్భావం అంటే పటు అనే లక్షణం, పటుత్వం అంటే పటుత్వం, పటుతా అంటే పటుగా ఉండడం, తలి అనే పదం చెప్పడాన్ని సూచిస్తుంది.

ప్రథిమా చేమని పృథోః సౌఖ్యం సుఖాత్ ష్యఞీరితమ్ । స్తేయం యతి చ స్యేనస్య యే సఖ్యుః సఖ్యమీరితం ।। ౩౫౬.

ఇక్కడ ప్రథు రూపాన్ని సూచించారు; ఆనందం నుండి సుఖం కలుగుతుందని చెప్పారు. యతికి దొంగతనం, స్నేహితునికి స్నేహం అని వివరించారు.

కపేర్భావశ్చ కాపేయం సైన్యం పథ్యం యకీరితం । ఆశ్వం కౌమారకం చాణి రూపం చాణి చ యౌవనమ్ ౩౫౬.

కొండమంచి స్వభావాన్ని 'కాపేయం' అంటారు; సైన్యాన్ని 'పథ్యం' అంటారు. గుర్రాన్ని 'కౌమారకం', రూపం, యవ్వనాన్ని రెండింటినీ 'చాణి' అంటారు.

కుమార ఉవాచ ఉణాదయోఽభిధాస్యన్తే ప్రత్యయా ధాతుతః పరే । ఉణి కారుశ్చ శిల్పీ స్యాత్ జాయుర్మ్మాయుశ్చ పిత్తకం ।। ౩౫౭.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఉణ' అనే प्रत्यయాలు ధాతువుల నుండి ఏర్పడతాయని చెప్పబడింది. 'ఉణి' అంటే పనివాడు, 'కారు' కూడా శిల్పి, 'జాయు' అంటే జీవితం, 'మాయు' అంటే పిత్తం.

గోమాయుర్వాయుర్వేదేషు బహులం స్యురుణాదయః । ఆయుః స్వాదుశ్చ హేత్వాద్యాః కింశారుర్ధాన్యశూకకః ।। ౩౫౭.

వేదాల్లో 'గోమాయు', 'వాయు' అనే ఉణాదయాలు ఎక్కువగా కనిపిస్తాయి. 'ఆయు' అంటే జీవితం, 'స్వాదు' అంటే తీపి, 'హేత్వాది' అంటే కారణాలు, 'కింశారు' అంటే ధాన్యపు పొట్టు.

కృకవాకుః కుక్కుటః స్యాద్ గురుర్భర్త్తా మరుస్తథా । శయుశ్చాజగరో జ్ఞేయః స హరాయుధముచ్యతే ।। ౩౫౭.

'కృకవాకు' అంటే కోడి, 'కుక్కుట' కూడా కోడే. 'గురు' అంటే ఉపాధ్యాయుడు, 'భర్త' అంటే భర్త, 'మరు' అంటే ఎడారి. 'శయు' అంటే పాము, అతడే శివాయుధాన్ని ధరించేవాడు.

స్వరుద్‌ర్వజ్రం త్రపురుసి సమసారం ఫల్గురీరితం । గృధ్రశ్చ క్రని కిరచి మన్దిరం తిమిరం తమః ।। ౩౫౭.

'స్వరుద్' అంటే వజ్రాయుధం, 'వజ్రం' కూడా అదే. 'త్రపు' అంటే రాగి, 'రుశి' అంటే ఇనుము, 'సమసారం' అంటే కలయిక, 'ఫల్గు' అంటే బలహీనత. 'గృధ్ర' అంటే గద్ద, 'క్రని' అంటే కాకి, 'కిరచి' అంటే పావురం, 'మందిరం' అంటే ఇల్లు, 'తిమిరం' అంటే చీకటి, 'తమః' కూడా చీకటే.

ఇలచి సలిలం వారి కల్యాణం భణ్డిలం స్మృతం । బువో విద్వాన్ క్కసౌ స్యాచ్చ శివిరం గుప్తసంస్థితిః ।। ౩౫౭.

'ఇలచి' అంటే నీరు, 'సలిలం' కూడా నీరు, 'వారి' కూడా నీరు. 'కల్యాణం' అంటే మంగళం, 'భండిలం' కూడా మంగళమే. 'బువో' అంటే పండితుడు, 'క్కసౌ' కూడా అదే, 'శివిరం' అంటే రహస్య స్థలం.

ఓతుర్విడాలశ్చ తుని అభిధానాదుగాదయః । కర్ణః కామీ చ గృహభూర్వాస్తుర్జైవాతృకః స్మృతః ।। ౩౫౭.

'ఓతుర్' అంటే పిల్లి, 'విడాల' కూడా పిల్లే. 'తుని' అనేది ఉగాదయాల నుండి వచ్చిన పేరు. 'కర్ణ' అంటే చెవి, 'కామీ' అంటే ప్రేమికుడు, 'గృహభూ' అంటే గృహస్థుడు, 'వాస్తు' అంటే నిర్మాణకారుడు, 'జైవాత్రిక' కూడా అలాగే గుర్తించబడతాడు.

కమ్బోజో భాజనమ్భాణ్డం సరణ్డశ్చ చతుష్పదః । తరురేరణ్డః సఙ్ఘాతో వరూड़ః సామ నిర్భరం ।। ౩౫౭.

'కంబోజ' అంటే పాత్ర, 'భాజనం' కూడా పాత్రే. 'సరండ' అంటే నాలుగు కాళ్లు ఉన్న జంతువు. 'తరు' అంటే ఎరండ, 'ఎరండ' కూడా అదే. 'సంఘాట' అంటే సమూహం, 'వరూర' అంటే సామగానం, 'నిర్భర' అంటే సమృద్ధిగా ఉండడం.

స్ఫారం ప్రభూతం స్యాన్నాన్తప్రత్యయే చీరవల్కలం । కాతరో భీరురుగ్రస్తు ప్రచణ్డో జవసం తృణం ।। ౩౫౭.

'స్ఫార' అంటే విస్తారంగా ఉండడం, 'ప్రభూత' కూడా అదే. ప్రతిషేధంలో 'చీరవల్కల' అంటే చెట్టు తొక్కతో చేసిన వస్త్రం. 'కాతర' అంటే భయపడే వాడు, 'భీరు' కూడా భయపడే వాడే, 'ఉగ్ర' అంటే క్రూరుడు, 'ప్రచండ' అంటే తీవ్రమైన వాడు, 'జవ' అంటే వేగం, 'తృణ' అంటే గడ్డి.

జగచ్చైవ తు భూర్లోకో కృశానుర్జ్యోతిరర్క్కకః । వర్వ్వరః కుటిలో ధూర్త్తశ్చత్వరఞ్చ చతుష్పథం ।। ౩౫౭.

'జగత్' అంటే లోకం, 'భూర్లోక' కూడా భూమి లోకం. 'కృష్ణానూ' అంటే అగ్ని, 'జ్యోతి' అంటే వెలుగు, 'అర్క' అంటే సూర్యుడు. 'వర్వర' అంటే వంకర, 'కుటిల' కూడా వంకర, 'ధూర్త' అంటే మోసగాడు, 'చత్వర' అంటే కూడలి, 'చతుష్పథ' అంటే నాలుగు దారుల కూడలి.

చీవరం భిక్షుప్రావృత్తిరాదిత్యో మిత్ర ఈరితః । పుత్రః సూనుః పితా తాతః పృదాకుర్య్యాఘ్రవృశ్చికే ౩౫౭.

'చీవర' అంటే భిక్షువు ధరించే వస్త్రం, 'భిక్షుప్రావృతి' కూడా అదే. 'ఆదిత్య' అంటే సూర్యుడు, 'మిత్ర' అంటే స్నేహితుడు. 'పుత్ర' అంటే కుమారుడు, 'సూను' కూడా కుమారుడే, 'పిత' అంటే తండ్రి, 'తాత' కూడా తండ్రే, 'పృదా' అంటే నక్క, 'కుర్య' అంటే కుక్క, 'ఘ్ర' అంటే పాము, 'వృష్చిక' అంటే చీమ.

కుమార ఉవాచ తిఙ్‌విభక్తిం ప్రవక్ష్యామి తథాదేశం సమాసతః । తిఙస్త్రిష్వపి వర్త్తన్తే భావే కర్మ్మణి కర్త్తరి ।। ౩౫౮.

కుమారుడు ఇలా అన్నాడు: నేను క్రియారూపాలను, వాటి అర్థాలను సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను. క్రియారూపాలు మూడు విధాలుగా ఉంటాయి: భావం, కర్మ, కర్త అనే అర్థాల్లో వస్తాయి.

సకర్మ్మకాకర్మ్మకాచ్చ కర్త్తరి ద్విపదే స్మృతాః । సకర్మ్మకాకర్మ్మణి చ తదాదేశస్తథేరితః ।। ౩౫౮.

కర్మతోనూ, కర్మ లేకపోయినా కర్తలో ద్వివచన రూపాలు ఉంటాయని గుర్తించారు. కర్మతోనూ, కర్మ లేకపోయినా అర్థాన్ని దానికి తగినట్టు చెప్పారు.

వర్త్తమానే లడాఖ్యాతో విధ్యాద్యర్థే లిఙీరితః । విధ్యాదౌ లోడాశిషి చ భూతానద్యతనే చ లఙ్ ।। ౩౫౮.

ప్రస్తుత కాలంలో 'లట్' రూపం వాడతారు; ఆజ్ఞార్థం, ఆశీర్వాదార్థంలో 'లిం' అని చెప్పారు. ఆజ్ఞార్థం, ఆశీర్వాదార్థంలో 'లోట్', 'ఆశిషి' కూడా వాడతారు; గత కాలం, ఇటీవలి గతంలో 'లఙ్' వాడతారు.

భూతే లుఙ్ లిట్ పరోక్షేఽథ భావిన్యద్యతనే చ లుట్ । లిఙాశిషి చ శేషేఽర్థే లృడ్ భవిష్యతి లృఙ్‌భవేత్ ।। ౩౫౮.

గత కాలానికి 'లుఙ్', 'లిట్' రూపాలు, దూర గతానికి, భవిష్యత్తు, సమీప భవిష్యత్తుకు 'లుట్' రూపాలు వాడతారు. ఆశీర్వాదార్థంలో, మిగతా అర్థాల్లో 'లృట్' వాడతారు; భవిష్యత్తుకు 'లృఙ్' వాడతారు.

లిఙ్నిమిత్తే క్రియాతిపత్తౌ పరే నవాత్మనేపదమ్ । పూర్వ్వం న పరస్మైపదన్తిప్తసన్తీతి ప్రథమః పుమాన్ ।। ౩౫౮.

ఆశయంతో లేదా సంకల్పంతో క్రియ జరిగితే ఆత్మనేపద రూపాలు వస్తాయి. ముందు పరస్మైపదంలో ఉండవు; మొదటి పురుష ఏకవచనం ప్రధానంగా ఉంటుంది.

సిప్థస్థ మధ్యమనరో మిప్వస్మస్చోత్తమః పుమాన్ । త ఆతాం అన్తాత్మనే ముఖ్యః థాసాథాం ధ్వఞ్చ మధ్యమః ।। ౩౫౮.

'సిప్', 'థస్', 'థ' మధ్యమపురుష ప్రతయాలు; 'మిప్', 'వస్', 'మస్' ఉత్తమపురుష ప్రతయాలు. 'త', 'ఆతాం', 'అంత' ప్రధాన ఆత్మనేపద ప్రతయాలు; 'థా', 'సా', 'థాం', 'ధ్వ' మధ్యమపురుష ప్రతయాలు.

ఉత్తమ ఇ వహి మహి భూవాద్యా ధాతవః స్మృతాః । భువిరేధిః పచిర్నన్దిర్ధ్వంసిః శ్రంసిః పదిస్త్వదిః ।। ౩౫౮.

భూమి మొదలైన ధాతువులు అత్యుత్తమమైనవిగా చెప్పబడ్డాయి. భువి వర్గంలో ఎధి, పచిర్, నందిర్, ధ్వంసి, శ్రమ్సి, పదిస్, త్వది అనే పదాలు ఉంటాయి.

శీఙః క్రీड़ో జుహోతిశ్చ జహాతిశ్చ దధాత్యపి । దీవ్యతిః స్వపితిర్నహిః సునోతిర్వసిరేచ చ ।। ౩౫౮.

శీన, క్రీర, జుహోతి, జహాతి, దధాతి, దీవ్యతి, స్వపితి, నహి, సునోతి, వసిర కూడా ఇందులో చేర్చబడ్డాయి.