అగ్నిపురాణమ్

ద్విధాఖ్యాతోఽవ్యయీభావో నామపూర్వపదో యథా । శాకస్య మాత్రా శాకప్రతి యథాఽవ్యయపూర్వ్యకః ।। ౩౫౫.

'రెండు విధాలుగా' అనే సమాసాన్ని అవ్యయీభావ సమాసం అంటారు. ఇందులో ముందు పదం నామవాచకం. ఉదాహరణకు 'కూర పరిమాణం', లేదా 'కూరకు సంబంధించినది', ముందు పదం అవ్యయంగా ఉంటే.

ఉపకుమ్భఞ్చోపరథ్యం ప్రాధాన్యేన చతుర్వింధః । ఉత్తరపదార్థముఖ్యో ద్వన్ద్వశ్చోభయముఖ్యకః ౩౫౫.

ఉపకుంభం, ఉపరథ్యం అనే సమాసాలు నాలుగు ప్రధాన రకాలుగా ఉంటాయి. ఇందులో తరువాత పదానికి ప్రధాన అర్థం ఉంటుంది. ద్వంద్వ సమాసంలో రెండు పదాలు కూడా ముఖ్యమైనవిగా ఉంటాయి.

స్కన్ద ఉవాచ తద్ధితం త్రివిధం వక్ష్యే సామాన్యవృత్తిరీదృశీ । ల వ్యంసలో వత్సలః స్యాదిలచి స్యాత్తూ ఫేనిలం ।। ౩౫౬.

స్కందుడు ఇలా అన్నాడు: తద్దితప్రత్యయాలు మూడు రకాలుగా ఉంటాయని చెప్పుతాను. వాటి సాధారణ వాడుక ఇలా: 'లవ్యంసల' అంటే ప్రేమగా ఉండే వాడు, 'ఇలచి' प्रत्यయంతో 'ఫెనిల' అంటే నురుగు లాంటి వాడు.

లోమశః సే పామనో నే ఇలచి స్యాత్తు పిచ్ఛిలం । అణి ప్రాజ్ఞ ఆర్చ్చకః స్యాత్ దన్తాదురచి దన్తురః ।। ౩౫౬.

'లోమశ' అంటే రోమాలు ఉన్నవాడు, 'పామన' అంటే రోమాలు లేనివాడు. 'ఇలచి' प्रत्यయంతో 'పిచ్చిల' అంటే అతుక్కునే వాడు. 'అణి' प्रत्यయంతో 'ప్రాజ్ఞ' అంటే తెలివిగలవాడు, 'ఆర్చక' అంటే పూజారి. 'దురచి' प्रत्यయంతో 'దంతుర' అంటే పళ్ళు ఉన్నవాడు.

రే స్యామ్మధురం సుశిరం రే స్యాత్ కేశర ఈదృశః । హిరణ్యం యే మాలవో వే వలచి స్యాద్రజస్వలః ।। ౩౫౬.

'రే' प्रत्यయంతో 'మధుర' అంటే తీపి, 'సుశిర' అంటే లోపలి ఖాళీగా ఉన్నది. 'కేశర' అంటే జుట్టు లాంటి వాడు. 'హిరణ్య' అంటే బంగారం, 'మాలవ' అంటే మాలవ దేశానికి చెందినవాడు. 'వలచి' प्रत्यయంతో 'రజస్వల' అంటే ధూళి పట్టినవాడు.

ఇనో ధనో కరీ హస్తీ ధనికం టికనోరితం । పయస్వీ విని మాయావీ ఊర్ణాయుర్యుచి ఈరితం ।। ౩౫౬.

'ఇనో' प्रत्यయంతో 'ధనో' అంటే ధనవంతుడు, 'కరీ' అంటే ఏనుగు. 'ధనిక' అంటే ధనవంతుడు, 'టికనోరిత' అంటే గుర్తు పెట్టినవాడు. 'పయస్వీ' అంటే పాలున్నవాడు, 'వినిమాయావీ' అంటే మాయగాడు, 'ఊర్ణాయుర్' అంటే మొయిన జుట్టు ఉన్నవాడు, 'యుచి' అంటే పలికినవాడు.

వాగ్మీ మిని ఆలచి స్యాద్వాచాలశ్చాటచీరితం । ఫలినో వర్హిణః కేకీ వృన్దారకస్తయా కని ।। ౩౫౬.

'వాగ్మీ' అంటే మాటలలో నిపుణుడు, 'మినీ' प्रत्यయంతో. 'ఆలచి' प्रत्यయంతో 'వాచాల' అంటే ఎక్కువగా మాట్లాడే వాడు, 'చాటచీరిత' అంటే పొగడే వాడు. 'ఫలిన' అంటే ఫలాలు కలిగినది, 'వర్హిణ' అంటే నెమలి, 'కేకీ' అంటే నెమలి, 'వృందారక' అంటే గుంపులో ఉండే వాడు, 'కని' అంటే చిన్నది.

ఆలుచి శీతన్న సహతే శీతాలుః శ్వాలురీదృశః । హిమాలురాలుచి స్యాచ్చ హిమం న సహతే తథా ।। ౩౫౬.

'ఆలుచి' प्रत्यయంతో 'శీతన్న' అంటే చలిని తట్టుకోలేని వాడు, 'శీతాలు' అంటే చలిని తట్టుకునే వాడు, 'శ్వాలుర్' అంటే కుక్క లాంటి వాడు. 'హిమాలు' అంటే మంచును తట్టుకోలేని వాడు, అలాగే ఇతర పదాలు కూడా.

రూపం వాతాదులచి స్యాద్ వాతులశ్చానపత్యకే । వాశిష్ఠః కౌరవో వాసః పాఞ్చాలః సోస్య వాసకః ।। ౩౫౬.

'రూపం' కు 'వాతాదులచి' प्रत्यయంతో వాయువుతో ప్రభావితమైనదని అర్థం. 'వాతుల' అంటే గాలి ఎక్కువగా ఉన్నది, 'అనపత్యకే' అంటే సంతానం లేని వాడు. 'వాశిష్ఠ' అంటే వశిష్ఠుని వంశస్థుడు, 'కౌరవ' అంటే కురువంశానికి చెందినవాడు, 'వాస' అంటే నివాసం, 'పంచాల' అంటే పాంచాల దేశానికి చెందినవాడు, 'వాసక' అంటే నివాసి.

తత్ర వాసో మాథురః స్యాద్వేత్త్యధీతే చ చాన్ద్రకః । వ్యుత్‌క్రమం వేత్తి క్రమకః నరశ్చక్రామ కౌశకః ।। ౩౫౬.

ఇక్కడ 'వాసో' అంటే మధురకు చెందినవాడు, 'మాథుర' అంటే మధుర వాసి. 'వెట్టి' అంటే తెలుసు, 'అధీతే' అంటే చదువుతాడు, 'చాంద్రక' అంటే చంద్రునికి సంబంధించినవాడు. 'వ్యుత్క్రమం' అంటే మార్గం తప్పడం, 'క్రమక' అంటే అడుగులు వేయువాడు, 'నర' అంటే మనిషి, 'చక్రామ' అంటే నడిచాడు, 'కౌశక' అంటే కోశల దేశానికి చెందినవాడు.

ప్రియఙ్గూనాం భవం క్షేత్రం ప్రైయఙ్గవీనకం ఖఞి । మౌద్‌గీనం సౌద్రవీణఞ్చ వైదేహశ్చానపత్యకే ।। ౩౫౬.

ఇఞి దాక్షిర్దాశరథిః కచి నారాయణాదికం । ఆశ్వాయనః స్యాచ్చ ఫఞి యచి గార్గ్యశ్చ వాత్సకః ।। ౩౫౬.

ఇñి అనే పదం దక్షుడు, దాశరథి, కొన్నిసార్లు నారాయణుడు మరియు ఇతరులను సూచిస్తుంది. ఫ అనే అక్షరం ఆశ్వాయనుడిని, వాత్సక అనే అక్షరం గార్గ్యుడిని సూచిస్తాయి.

ఢకి స్యాద్వైనతేయాదిశ్చాటకేరస్తథైరకి । ఢ్రకి గౌధేరకో రూపం గౌవారశ్చారకీరితం ।। ౩౫౬.

ఢకి అనే పదం వైనతేయుడు మరియు ఇతరులను సూచిస్తుంది. చాటకేరుడు, ఐరకి అనే పదాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి. ఢ్రకి అనే పదం గౌఢేరకుడిని, గౌవార అనే పదం ఆరకీరితుడిని సూచిస్తుంది.

క్షత్రియో ఘే కులీనః ఖే ణ్యే కౌరవ్యాదయః స్మృతాః । యతి మూర్ద్ధన్యముఖ్యాదిః సుగన్ధిరితి రూపకం ।। ౩౫౬.

క్షత్రియుడు అంటే ఘే అనే అక్షరం, కులీనుడు అంటే ఖే అనే అక్షరం సూచిస్తాయి. ణ్యే అనే అక్షరం కౌరవాది వంశాలను సూచిస్తుంది. యతి అంటే ప్రధాన యతులు, సుగంధి అనే రూపం కూడా ఉంది.

తారకాదిభ్య ఇతచి నభస్తారకితాదయః । అనఙి స్యాచ్చ కుణ్డాధ్నీ పుష్పధన్వసుధనవనీ ।। ౩౫౬.

తారక మొదలైనవారిని సూచించడానికి ఇతచి అనే పదం నక్షత్రాది ఆకాశవస్తువులను సూచిస్తుంది. అనంగి అనే పదం కుండ, ధ్ని, పుష్పధను, సుధన్వ, వనీ అనే పేర్లను సూచిస్తుంది.

చఞ్చుపి విత్తచఞ్చుః స్యాద్విత్తమస్య చ శబ్దకే । చణపి స్యాత్ కేశచణః రూపే స్యాత్ పటరూపకమ్ ।। ౩౫౬.

చంచుపి అంటే ధనవంతుడైన చంచువు, విత్తచంచు అనే పదం ధనాన్ని సూచిస్తుంది. చణపి అనే పదం కేశచణ అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. పటరూపకం అనే పదం ఒక రూపాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈయసౌ చ పటీయాన్ స్యాత్ తరప్యక్షతరాదికమ్ । పచతితరాఞ్చ తరపి తమప్యటతితమామపి ।। ౩౫౬.

ఈయసౌ అంటే ఎక్కువ, పటీయాన్ అంటే అత్యధికం. తరప్యక్షతరాది పదాలు ఎక్కువ స్థాయిని సూచిస్తాయి. పచతితరాంచ, తరపి, తమప్యటతితమాం అనే పదాలు కూడా ఇక్కడ వాడతారు.

మృద్వీతమా కల్పపి స్యాదిన్ద్రకల్పోఽర్కకల్పకః । రాజదేశీయో దేశీయే దేశ్యే దేశ్యాదిరూపకమ్ ।। ౩౫౬.

మృద్వీతమా, కల్పపి అనే పదాలు ఇంద్రుని లాగా, సూర్యుని లాగా అనే పోలికను సూచిస్తాయి. రాజదేశీయ, దేశీయ, దేశ్య మరియు ఇలాంటి పదాలు ఒక ప్రాంతానికి చెందినవారిని సూచిస్తాయి.

పటుజాతీయో జాతీయే జానుమాత్రఞ్చ మాత్రచి । ఊరుద్వయసో ద్వయసచి ఊరుదఘ్నఞ్చ దఘ్నచి ।। ౩౫౬.

పటుజాతీయుడు అంటే పటు వర్గానికి చెందినవాడు, జాతీయుడు అంటే వర్గానికి చెందినవాడు. జానుమాత్ర అంటే మోకాలి వరకు, మాత్రచి అంటే కొలతను సూచిస్తుంది. ఊరుద్వయస అంటే రెండు తొడలకు సంబంధించినది, ద్వయసచి అంటే రెండింటికీ సంబంధించినది, ఊరుదఘ్న అంటే తొడ వరకు, దఘ్నచి అంటే పరిమితిని సూచిస్తుంది.

తయటి స్యాత్ పఞ్చతయః దౌవారికష్ఠకీరితం । సామాన్యవృత్తిరుక్తాఽఅవ్యాఖ్యశ్చ తద్ధితః ।। ౩౫౬.

తయటి అనే పదం ఐదు విధాలుగా అని, పంచతయ అనే పదం ఐదు విధాలుగా అని అర్థం. దౌవారికష్టకీరిత అనే పదం ఒక పేరుగా ఉంది. సామాన్యవృత్తి అంటే సాధారణ ఉపయోగం, అవ్యాఖ్య అనే పదం కూడా తద్ధితంగా ఉంటుంది.

యస్మాద్యతస్తసిలి చ యత్ర తత్ర త్రలీరితం । అస్మిన్ కాలే హ్యధునా స్యాదిదానీఞ్చైవ దాన్యపి ।। ౩౫౬.

యస్మాద్, యతతసిలి అనే పదాలు ఆది అనే అర్థాన్ని ఇస్తాయి. యత్ర, తత్ర అనే పదాలు త్రలీ అనే రూపంలో ఉంటాయి. అస్మిన్ కాలే అంటే ఈ సమయంలో, అధునా అంటే ఇప్పుడు, ఇదానీం, దాన్య అనే పదాలు కూడా ప్రస్తుతాన్ని సూచిస్తాయి.

సర్వస్మిన్ సర్వ్వదా దా స్యాత్తస్మిన్కాలే ర్హిలీరితం । తర్హి హోఽస్భిన్ కాల ఇహ కర్హి సస్మింశ్చ కాలకే ।। ౩౫౬.

సర్వస్మిన్ అంటే అన్నింటిలో, సర్వదా అంటే ఎప్పుడూ, దా అనే పదం ఆ సమయంలో అని, ర్హిలీ అనే పదం ఆ సమయంలో అని అర్థం. తర్హి అంటే అప్పుడు, హో అంటే ఇప్పుడు, అభిన్ కాలే అంటే ఈ సమయంలో, ఇహ అంటే ఇక్కడ, కర్హి అంటే ఎప్పుడు, సస్మిన్ అంటే ఆ సమయంలో, కాలకే అంటే కాలంలో అని అర్థం.

యథా థాలి థమి కథం పూర్వ్వస్యాన్దిశి సఞ్చయేత్ । అస్తాతి చైవ పూర్వ్వస్యాః పూర్వ్వాదిగ్రామణీయకాః ।। ౩౫౬.

థాలి, థమి అనే పదాలు ఎలా అనే అర్థాన్ని ఇస్తాయి, ఇవి పూర్వదిక్కు ఉపయోగించాలి. అస్తాతి, పూర్వస్యా అనే పదాలు పూర్వాన్ని సూచిస్తాయి. పూర్వాది గ్రామణీయుడు అంటే ముందున్నవారి నాయకుడు.

పురస్తాత్ సఞ్చరేద్ గచ్ఛేత్ సద్యస్తుల్యేఽహనీరితం । ఉతిపూర్వ్వాబ్దే చ పరుత్ పూర్వ్వతరే పరార్య్యపి ।। ౩౫౬.

పురస్తాత్ అంటే ముందుగా, సంచరేడ్ అంటే వెళ్లాలి, గచ్ఛేత్ అంటే పోవాలి. సద్యస్ అంటే వెంటనే, తుల్యే అంటే సమానం, అహనీరిత అనే పదం అదే రోజున అని సూచిస్తుంది. ఉతిపూర్వాబ్దే అంటే గత సంవత్సరంలో, పరుత్ అంటే ముందుగా, పూర్వతరే అంటే ఇంకా ముందుగా, పరార్య కూడా ఇతరాన్ని సూచిస్తుంది.

ఐషమోఽస్మిన్ సంవత్సరే రూపం సమసి చేరితం । ఏద్యవౌ పరేద్యవి స్యాత్ పరస్మిన్నహనీరితం ।। ౩౫౬.

ఈషమో అనే పదం ఈ సంవత్సరంలో అని, సమసి అనే పదం రూపాన్ని, చెరిత అనే పదం చెప్పడాన్ని సూచిస్తుంది. ఎద్యవౌ, పరేడ్యవి అనే పదాలు రేపు లేదా మరుసటి రోజు అని, పరస్మిన్నహనీరిత అంటే మరో రోజున అని అర్థం.

అద్యాస్మిన్నహని ద్యే స్యాత్ పూర్వ్వేద్యుశ్చ తథైద్యుసి । దక్షిణస్యాన్దిశి వసేత్ దక్షిణాద్దక్షఇణా ద్యుభౌ ।। ౩౫౬.

అద్యాస్మిన్నహని అంటే ఈ రోజు, ద్యే అంటే ఈ రోజున, పూర్వేద్యు అంటే నిన్న, తథైద్యుసి అంటే అలాంటి రోజున అని అర్థం. దక్షిణస్యాందిశి అంటే దక్షిణ దిక్కులో, వసేత్ అంటే నివసించాలి, దక్షిణాద్ అంటే దక్షిణ నుండి, దక్షైణా అంటే దక్షిణదిక్కు చెందినది, ద్యుభౌ అంటే రెండు రోజులు అని అర్థం.

ఉత్తరస్యాన్దిశి వసేదుత్తరాదుత్తరాద్యుభౌ । ఉపరి వసైదుపరిష్టాద్ భవేద్రిష్టాతి ఊద్‌ర్ధ్వకాత్ ।। ౩౫౬.

ఉత్తరస్యాందిశి అంటే ఉత్తర దిక్కులో నివసించాలి, ఉత్తరాద్ అంటే ఉత్తరం నుండి, ఉత్తరాద్యుభౌ అంటే ఉత్తరానికి సంబంధించినవి. ఉపరి అంటే పైకి, వసైదుపరిష్టాత్ అంటే పైకి నివసించాలి, భవేత్ అంటే ఉండాలి, ఋష్టాతి అంటే పైన, ఊర్ధ్వకాత్ అంటే పై నుండి అని అర్థం.

ఉత్తరేణ చ పిత్రోక్తం ఆచి చ స్యాచ్చ దక్షిణా । ఆహౌ దక్షిణాహి వసేద్ ద్విప్రకారం ద్విధా చ ధా ।। ౩౫౬.

ఉత్తరేణ అంటే ఉత్తరం ద్వారా, పితృవచనం అంటే తండ్రి చెప్పినట్లు, ఆచి అంటే దిశగా, దక్షిణా అంటే దక్షిణం. ఆహౌ అంటే దక్షిణ దిశగా, దక్షిణాహి అంటే దక్షిణం ద్వారా, వసేత్ అంటే నివసించాలి. ద్విప్రకారం అంటే రెండు విధాలుగా, ద్విధా అంటే రెండు భాగాలుగా, ధా అంటే ఉంచడం అని అర్థం.

నిపాతాస్తద్ధితాః ప్రోక్తాః తద్వితో భావవాచకః । పటోర్భావః పటుత్వన్త్వే పటుతా తలి చేరితం ।। ౩౫౬.

నిపాతాలు, తద్ధితాలు వివరించబడ్డాయి. తద్విత అంటే స్థితిని తెలియజేయడం. పటోర్భావం అంటే పటు అనే లక్షణం, పటుత్వం అంటే పటుత్వం, పటుతా అంటే పటుగా ఉండడం, తలి అనే పదం చెప్పడాన్ని సూచిస్తుంది.