అగ్నిపురాణమ్

రాజ్ఞః పుమాన్ రాజపుమాన్ షష్ఠీ వృక్షఫలం తథా । సప్తమీ చాక్షశౌణ్డోఽయమహితో నఞ్‌సమాసకః ।। ౩౫౫.

రాజుని మనిషి, రాజపురుషుడు, ఆరో విభక్తి; చెట్టు ఫలం కూడా అలాగే. ఏడవది 'ఆక్షశౌండుడు', 'అమహిత' అనేది నిషేధ సమాసం.

కర్మధారయః సప్తధా నీలోత్పలముఖాః స్మృతాః । విశేషణపూర్వ్వపదో విశేష్యోత్తరతస్తథా ।। ౩౫౫.

కర్మధారయ సమాసం ఏడు రకాలుగా ఉంటుంది, ఉదాహరణకు 'నీల ఉత్పల ముఖుడు'. విశేషణ పదం ముందు, విశేష్య పదం తరువాత వస్తుంది.

వైయాకరణఖసూచిః శీతోష్ణం ద్విపదం శుభమ్ । ఉపమానపూర్వపదః శఙ్ఖపాణ్డర ఇత్యపి ।। ౩౫౫.

వ్యాకరణ శాస్త్రజ్ఞుని గోరు సూచి, చలిగరం, రెండు కాళ్లు, మంగళకరం. ఉపమాన పదం ముందు వస్తుంది, ఉదాహరణకు 'శంఖం లాంటి తెలుపు' అని.

ఉపమానోత్తరపదః పురుషవ్యాఘ్ర ఇత్యపి । సమ్భావనాపూర్వపదో గుణవృద్ధిరితీదృశమ్ ।। ౩౫౫.

ఉపమాలో తరువాత వచ్చే పదం 'మనుషులలో పులి' అని చెప్పబడుతుంది. అలాగే, ముందు పదం గౌరవాన్ని సూచిస్తే, దానిని 'గుణాల పెరుగుదల'గా అంటారు.

గుణ ఇతి వృద్ధిర్వాచ్యా సుహృదేవ సుబన్ధుకః । సవధారణపూర్వపదో బహువ్రీహిశ్చ సప్తధా ।। ౩౫౫.

'స్నేహితుడు', 'సన్నిహితుడు' వంటి పదాల్లో గుణాల పెరుగుదల చూపబడుతుంది. ముందు పదం నిర్దిష్టతను కలిగి ఉంటే, అటువంటి బహువ్రీహి సమాసం ఏడు విధాలుగా ఉంటుంది.

ద్విపదశ్చ బహువ్రీహిరారూढ़భవనో నరః । అర్చ్చితాశేషపూర్వ్వోఽయం బహ్వఙ్‌ఘ్రిః పరికీర్త్తితః ।। ౩౫౫.

రెండు కాళ్లు ఉన్నవాడు అంటే 'ఇల్లు ఎక్కిన మనిషి' అనే అర్థంలో బహువ్రీహి సమాసం వస్తుంది. 'అందరితో గౌరవించబడిన' అనే ముందు పదం ఉంటే, 'చాలా అవయవాలు కలవాడు' అని అర్థం.

ఏతే విప్రాశ్చోపదశాః సఙ్‌ఖ్యోత్తరపదస్త్వయమ్ । సఙ్‌ఖ్యోభయపదో యద్వద్‌ద్విత్రా ద్వ్యేకత్రయో నరః ।। ౩౫౫.

ఈ సమాసాలు ఉపపద సమాసాలు, బ్రాహ్మణులారా! ఇందులో సంఖ్యా పదం తరువాత వస్తే, అది సంఖ్యా సమాసం. ఉదాహరణకు, ఇద్దరు, ముగ్గురు, ఒకడు అనే మనుషుల గురించి చెప్పినప్పుడు.

సహపూర్షపదోఽయం స్యాత్ సమూలోద్‌ధృతకస్తరుః । వ్యతిహారలక్షణార్థః కేశాకేశి నఖానఖి ।। ౩౫౫.

ఇక్కడ 'కలిసి' అనే పదం ముందు వస్తే, 'వేరుతో సహా తీసిన చెట్టు' అని అర్థం. తిరస్కరణను సూచించేటప్పుడు 'జుట్టు-జుట్టు', 'పొడవు-పొడవు' వంటి పదాలు వాడతారు.

దిగ్లక్ష్యా స్యాద్దక్షిణపూర్వ్వా ద్విగురాభాషితో ద్విధా । ఏకవద్భావి ద్విశ్రృఙ్గం పఞ్చమూలీ త్వనేకధా ।। ౩౫౫.

దిక్కు సూచించే సమాసం 'తూర్పు-దక్షిణం' అని ఉంటుంది. రెండు సార్లు చెప్పిన సమాసం 'రెండు కొమ్ములు', 'ఐదు మూలాలు', అలాగే 'అనేక' అని అర్థం.

ద్వన్ద్వః సమాసో ద్వివిఖధో హీతరేతరయోగకః । రుద్రవిష్ణూ సమాహారో భేరీపటహమీదృశమ్ ।। ౩౫౫.

ద్వంద్వ సమాసం అనగా రెండు పదాలు కలిపి ఏర్పడే సమాసం. ఉదాహరణకు 'రుద్రుడు-విష్ణువు', లేదా 'బెరడు-పెట్టు' అనే పదాలు. ఇలాంటి సమాసంలో రెండు పదాలు కూడా ముఖ్యమైనవే.

ద్విధాఖ్యాతోఽవ్యయీభావో నామపూర్వపదో యథా । శాకస్య మాత్రా శాకప్రతి యథాఽవ్యయపూర్వ్యకః ।। ౩౫౫.

'రెండు విధాలుగా' అనే సమాసాన్ని అవ్యయీభావ సమాసం అంటారు. ఇందులో ముందు పదం నామవాచకం. ఉదాహరణకు 'కూర పరిమాణం', లేదా 'కూరకు సంబంధించినది', ముందు పదం అవ్యయంగా ఉంటే.

ఉపకుమ్భఞ్చోపరథ్యం ప్రాధాన్యేన చతుర్వింధః । ఉత్తరపదార్థముఖ్యో ద్వన్ద్వశ్చోభయముఖ్యకః ౩౫౫.

ఉపకుంభం, ఉపరథ్యం అనే సమాసాలు నాలుగు ప్రధాన రకాలుగా ఉంటాయి. ఇందులో తరువాత పదానికి ప్రధాన అర్థం ఉంటుంది. ద్వంద్వ సమాసంలో రెండు పదాలు కూడా ముఖ్యమైనవిగా ఉంటాయి.

స్కన్ద ఉవాచ తద్ధితం త్రివిధం వక్ష్యే సామాన్యవృత్తిరీదృశీ । ల వ్యంసలో వత్సలః స్యాదిలచి స్యాత్తూ ఫేనిలం ।। ౩౫౬.

స్కందుడు ఇలా అన్నాడు: తద్దితప్రత్యయాలు మూడు రకాలుగా ఉంటాయని చెప్పుతాను. వాటి సాధారణ వాడుక ఇలా: 'లవ్యంసల' అంటే ప్రేమగా ఉండే వాడు, 'ఇలచి' प्रत्यయంతో 'ఫెనిల' అంటే నురుగు లాంటి వాడు.

లోమశః సే పామనో నే ఇలచి స్యాత్తు పిచ్ఛిలం । అణి ప్రాజ్ఞ ఆర్చ్చకః స్యాత్ దన్తాదురచి దన్తురః ।। ౩౫౬.

'లోమశ' అంటే రోమాలు ఉన్నవాడు, 'పామన' అంటే రోమాలు లేనివాడు. 'ఇలచి' प्रत्यయంతో 'పిచ్చిల' అంటే అతుక్కునే వాడు. 'అణి' प्रत्यయంతో 'ప్రాజ్ఞ' అంటే తెలివిగలవాడు, 'ఆర్చక' అంటే పూజారి. 'దురచి' प्रत्यయంతో 'దంతుర' అంటే పళ్ళు ఉన్నవాడు.

రే స్యామ్మధురం సుశిరం రే స్యాత్ కేశర ఈదృశః । హిరణ్యం యే మాలవో వే వలచి స్యాద్రజస్వలః ।। ౩౫౬.

'రే' प्रत्यయంతో 'మధుర' అంటే తీపి, 'సుశిర' అంటే లోపలి ఖాళీగా ఉన్నది. 'కేశర' అంటే జుట్టు లాంటి వాడు. 'హిరణ్య' అంటే బంగారం, 'మాలవ' అంటే మాలవ దేశానికి చెందినవాడు. 'వలచి' प्रत्यయంతో 'రజస్వల' అంటే ధూళి పట్టినవాడు.

ఇనో ధనో కరీ హస్తీ ధనికం టికనోరితం । పయస్వీ విని మాయావీ ఊర్ణాయుర్యుచి ఈరితం ।। ౩౫౬.

'ఇనో' प्रत्यయంతో 'ధనో' అంటే ధనవంతుడు, 'కరీ' అంటే ఏనుగు. 'ధనిక' అంటే ధనవంతుడు, 'టికనోరిత' అంటే గుర్తు పెట్టినవాడు. 'పయస్వీ' అంటే పాలున్నవాడు, 'వినిమాయావీ' అంటే మాయగాడు, 'ఊర్ణాయుర్' అంటే మొయిన జుట్టు ఉన్నవాడు, 'యుచి' అంటే పలికినవాడు.

వాగ్మీ మిని ఆలచి స్యాద్వాచాలశ్చాటచీరితం । ఫలినో వర్హిణః కేకీ వృన్దారకస్తయా కని ।। ౩౫౬.

'వాగ్మీ' అంటే మాటలలో నిపుణుడు, 'మినీ' प्रत्यయంతో. 'ఆలచి' प्रत्यయంతో 'వాచాల' అంటే ఎక్కువగా మాట్లాడే వాడు, 'చాటచీరిత' అంటే పొగడే వాడు. 'ఫలిన' అంటే ఫలాలు కలిగినది, 'వర్హిణ' అంటే నెమలి, 'కేకీ' అంటే నెమలి, 'వృందారక' అంటే గుంపులో ఉండే వాడు, 'కని' అంటే చిన్నది.

ఆలుచి శీతన్న సహతే శీతాలుః శ్వాలురీదృశః । హిమాలురాలుచి స్యాచ్చ హిమం న సహతే తథా ।। ౩౫౬.

'ఆలుచి' प्रत्यయంతో 'శీతన్న' అంటే చలిని తట్టుకోలేని వాడు, 'శీతాలు' అంటే చలిని తట్టుకునే వాడు, 'శ్వాలుర్' అంటే కుక్క లాంటి వాడు. 'హిమాలు' అంటే మంచును తట్టుకోలేని వాడు, అలాగే ఇతర పదాలు కూడా.

రూపం వాతాదులచి స్యాద్ వాతులశ్చానపత్యకే । వాశిష్ఠః కౌరవో వాసః పాఞ్చాలః సోస్య వాసకః ।। ౩౫౬.

'రూపం' కు 'వాతాదులచి' प्रत्यయంతో వాయువుతో ప్రభావితమైనదని అర్థం. 'వాతుల' అంటే గాలి ఎక్కువగా ఉన్నది, 'అనపత్యకే' అంటే సంతానం లేని వాడు. 'వాశిష్ఠ' అంటే వశిష్ఠుని వంశస్థుడు, 'కౌరవ' అంటే కురువంశానికి చెందినవాడు, 'వాస' అంటే నివాసం, 'పంచాల' అంటే పాంచాల దేశానికి చెందినవాడు, 'వాసక' అంటే నివాసి.

తత్ర వాసో మాథురః స్యాద్వేత్త్యధీతే చ చాన్ద్రకః । వ్యుత్‌క్రమం వేత్తి క్రమకః నరశ్చక్రామ కౌశకః ।। ౩౫౬.

ఇక్కడ 'వాసో' అంటే మధురకు చెందినవాడు, 'మాథుర' అంటే మధుర వాసి. 'వెట్టి' అంటే తెలుసు, 'అధీతే' అంటే చదువుతాడు, 'చాంద్రక' అంటే చంద్రునికి సంబంధించినవాడు. 'వ్యుత్క్రమం' అంటే మార్గం తప్పడం, 'క్రమక' అంటే అడుగులు వేయువాడు, 'నర' అంటే మనిషి, 'చక్రామ' అంటే నడిచాడు, 'కౌశక' అంటే కోశల దేశానికి చెందినవాడు.

ప్రియఙ్గూనాం భవం క్షేత్రం ప్రైయఙ్గవీనకం ఖఞి । మౌద్‌గీనం సౌద్రవీణఞ్చ వైదేహశ్చానపత్యకే ।। ౩౫౬.

ఇఞి దాక్షిర్దాశరథిః కచి నారాయణాదికం । ఆశ్వాయనః స్యాచ్చ ఫఞి యచి గార్గ్యశ్చ వాత్సకః ।। ౩౫౬.

ఇñి అనే పదం దక్షుడు, దాశరథి, కొన్నిసార్లు నారాయణుడు మరియు ఇతరులను సూచిస్తుంది. ఫ అనే అక్షరం ఆశ్వాయనుడిని, వాత్సక అనే అక్షరం గార్గ్యుడిని సూచిస్తాయి.

ఢకి స్యాద్వైనతేయాదిశ్చాటకేరస్తథైరకి । ఢ్రకి గౌధేరకో రూపం గౌవారశ్చారకీరితం ।। ౩౫౬.

ఢకి అనే పదం వైనతేయుడు మరియు ఇతరులను సూచిస్తుంది. చాటకేరుడు, ఐరకి అనే పదాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి. ఢ్రకి అనే పదం గౌఢేరకుడిని, గౌవార అనే పదం ఆరకీరితుడిని సూచిస్తుంది.

క్షత్రియో ఘే కులీనః ఖే ణ్యే కౌరవ్యాదయః స్మృతాః । యతి మూర్ద్ధన్యముఖ్యాదిః సుగన్ధిరితి రూపకం ।। ౩౫౬.

క్షత్రియుడు అంటే ఘే అనే అక్షరం, కులీనుడు అంటే ఖే అనే అక్షరం సూచిస్తాయి. ణ్యే అనే అక్షరం కౌరవాది వంశాలను సూచిస్తుంది. యతి అంటే ప్రధాన యతులు, సుగంధి అనే రూపం కూడా ఉంది.

తారకాదిభ్య ఇతచి నభస్తారకితాదయః । అనఙి స్యాచ్చ కుణ్డాధ్నీ పుష్పధన్వసుధనవనీ ।। ౩౫౬.

తారక మొదలైనవారిని సూచించడానికి ఇతచి అనే పదం నక్షత్రాది ఆకాశవస్తువులను సూచిస్తుంది. అనంగి అనే పదం కుండ, ధ్ని, పుష్పధను, సుధన్వ, వనీ అనే పేర్లను సూచిస్తుంది.

చఞ్చుపి విత్తచఞ్చుః స్యాద్విత్తమస్య చ శబ్దకే । చణపి స్యాత్ కేశచణః రూపే స్యాత్ పటరూపకమ్ ।। ౩౫౬.

చంచుపి అంటే ధనవంతుడైన చంచువు, విత్తచంచు అనే పదం ధనాన్ని సూచిస్తుంది. చణపి అనే పదం కేశచణ అనే అర్థాన్ని ఇస్తుంది. పటరూపకం అనే పదం ఒక రూపాన్ని సూచిస్తుంది.

ఈయసౌ చ పటీయాన్ స్యాత్ తరప్యక్షతరాదికమ్ । పచతితరాఞ్చ తరపి తమప్యటతితమామపి ।। ౩౫౬.

ఈయసౌ అంటే ఎక్కువ, పటీయాన్ అంటే అత్యధికం. తరప్యక్షతరాది పదాలు ఎక్కువ స్థాయిని సూచిస్తాయి. పచతితరాంచ, తరపి, తమప్యటతితమాం అనే పదాలు కూడా ఇక్కడ వాడతారు.

మృద్వీతమా కల్పపి స్యాదిన్ద్రకల్పోఽర్కకల్పకః । రాజదేశీయో దేశీయే దేశ్యే దేశ్యాదిరూపకమ్ ।। ౩౫౬.

మృద్వీతమా, కల్పపి అనే పదాలు ఇంద్రుని లాగా, సూర్యుని లాగా అనే పోలికను సూచిస్తాయి. రాజదేశీయ, దేశీయ, దేశ్య మరియు ఇలాంటి పదాలు ఒక ప్రాంతానికి చెందినవారిని సూచిస్తాయి.

పటుజాతీయో జాతీయే జానుమాత్రఞ్చ మాత్రచి । ఊరుద్వయసో ద్వయసచి ఊరుదఘ్నఞ్చ దఘ్నచి ।। ౩౫౬.

పటుజాతీయుడు అంటే పటు వర్గానికి చెందినవాడు, జాతీయుడు అంటే వర్గానికి చెందినవాడు. జానుమాత్ర అంటే మోకాలి వరకు, మాత్రచి అంటే కొలతను సూచిస్తుంది. ఊరుద్వయస అంటే రెండు తొడలకు సంబంధించినది, ద్వయసచి అంటే రెండింటికీ సంబంధించినది, ఊరుదఘ్న అంటే తొడ వరకు, దఘ్నచి అంటే పరిమితిని సూచిస్తుంది.