అగ్నిపురాణమ్

పితాఽగాత్సహ పుత్రేణ కాణోఽక్ష్ణా గదయా హరిః । అర్థేన నివసేకద్‌భృత్యః కాలే భావే చ సప్తమీ ।। ౩౫౪.

తండ్రి కుమారుడితో కలిసి వెళ్లాడు; కళ్ళు లేని వాడు ఒక కళ్ళతో; హరి గదతో; అర్థంతో, నివాసానికి, సేవకునికి, కాలానికి, స్థితికి ఏడవ విభక్తి వాడుతారు.

విష్ణౌ నతే భవేన్ముక్తిర్వసన్తే స గతో హరిమ్ । నృణాం స్వామీ నృషు స్వామీ నృణామీశః సతామ్పతిః ।। ౩౫౪.

విష్ణువుకు నమస్కరించడంవల్ల విముక్తి లభిస్తుంది. వసంతంలో హరిని చేరాడు. మనుషులలో ప్రభువు, మనుషులకు అధిపతి, సత్పురుషులకు నాయకుడు.

నృణాం సాక్షీ నృషు సాక్షీ గోషు నాథో గవామ్పతిః । గోషు సూతో గవాం సూతో రాజ్ఞాం దాయాదకోఽస్విహ ।। ౩౫౪.

మనుషులలో సాక్షి, మనుషులకు సాక్షి; ఆవులలో యజమాని, ఆవులకు యజమాని; ఆవులలో రథికుడు, ఆవులకు రథికుడు; రాజులకు వారసుడు ఇక్కడ ఉన్నాడు.

అన్నస్య౧ హేతోర్వసతి షష్ఠీ స్మృత్యర్థకర్మణి । మాతుః స్మరతి గోప్తారం నిత్యం స్యాత్ కర్తృకర్మణోః ౩౫౪.

ఆహారం కోసం నివసిస్తాడు. ఆరో విభక్తి స్మరణ, కార్యార్థంలో ఉపయోగిస్తారు. తల్లి రక్షకుడిని గుర్తు చేసుకుంటాడు. ఎప్పుడూ ఇది కర్త, కర్మకు వర్తిస్తుంది.

స్కన్ధ ఉవాచ షోढ़ా సమాసం వక్ష్యామి అష్టావింశాతిధా పునః । నిత్యానిత్యవిభాగేన లుగలోపేన చ ద్విధా ।। ౩౫౫.

స్కందుడు ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు నేను షోడశ సమాసాన్ని, మళ్లీ ఇరవై ఎనిమిది విధాలుగా, నిత్యమైనది, అనిత్యమైనదిగా, పదం లేకుండా రెండు విధాలుగా వివరించబోతున్నాను.

కుమ్భకారశ్చ నిత్యః స్యాద్ధేమకారాదికస్తథా । రాజ్ఞః పుమాన్‌రాజపుమాన్ నిత్యోఽయఞ్చ సమాసకః ।। ౩౫౫.

కుండకారుడు నిత్యుడిగా భావించబడతాడు, అలాగే బంగారు పనివాడు మొదలైనవారు కూడా. రాజుని మనిషి, రాజపురుషుడు, ఈ సమాసం కూడా నిత్యమే.

కష్టశ్రితో లుక్‌సమాసః కణ్ఠేకాలాదికస్త్వలుక్ । స్యాదష్టధా తత్‌పురుషః ప్రథమాద్యసుపా సహ ।। ౩౫౫.

పదం లేకుండా ఉన్న సమాసాన్ని 'లుక్ సమాసం' అంటారు, ఉదాహరణకు 'కష్టాశ్రిత'. కంఠంలో, కాలంలో వంటివాటిలో 'వలుక్' అంటారు. ఈ విధంగా తత్పురుష సమాసం ఎనిమిది రకాలుగా, ప్రథమా విభక్తితో, 'అస్' प्रत्यయంతో ఉంటుంది.

ప్రథమాతత్‌పురుషోఽయం పూర్వ్వం కాయస్య విగ్రహే । పూర్వకాయోఽపరకాయో హ్యధరోత్తరకాయకః ।। ౩౫౫.

ఇది ప్రథమ తత్పురుష సమాసం, శరీరాన్ని విడదీయడంలో ముందు వస్తుంది. పూర్వ శరీరం, ఉత్తర శరీరం, దిగువ, పై భాగాలు అని చెప్పబడతాయి.

అర్ద్ధం కణాయా అర్ద్ధకణా భిక్షాతుర్య్యమథేదృశమ్ । ఆపన్నజీవికస్తద్వత్ ద్వితీయా చాధరాశ్రితః ।। ౩౫౫.

కణానికి అర్థం అర్ధకణం. భిక్ష కోసం అడిగేవాడిని అలాగే అంటారు. జీవిక పొందినవాడిని కూడా అలాగే అంటారు. రెండవ విభక్తి దిగువదానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

వర్షమ్భోగ్యో వర్షభోగ్యో ధాన్యార్థశ్చ తృతీయయా । చతుర్థో స్యాద్విషణుబలిర్వృకభీతిశ్చ పఞ్చమీ ।। ౩౫౫.

ఏడాది అనుభవించేవాడిని 'వర్షభోగ్యుడు' అంటారు. ధాన్యార్థం కోసం మూడవ విభక్తి వాడతారు. నాల్గవది విషణుబలి కోసం, ఐదవది నక్కల భయానికి.

రాజ్ఞః పుమాన్ రాజపుమాన్ షష్ఠీ వృక్షఫలం తథా । సప్తమీ చాక్షశౌణ్డోఽయమహితో నఞ్‌సమాసకః ।। ౩౫౫.

రాజుని మనిషి, రాజపురుషుడు, ఆరో విభక్తి; చెట్టు ఫలం కూడా అలాగే. ఏడవది 'ఆక్షశౌండుడు', 'అమహిత' అనేది నిషేధ సమాసం.

కర్మధారయః సప్తధా నీలోత్పలముఖాః స్మృతాః । విశేషణపూర్వ్వపదో విశేష్యోత్తరతస్తథా ।। ౩౫౫.

కర్మధారయ సమాసం ఏడు రకాలుగా ఉంటుంది, ఉదాహరణకు 'నీల ఉత్పల ముఖుడు'. విశేషణ పదం ముందు, విశేష్య పదం తరువాత వస్తుంది.

వైయాకరణఖసూచిః శీతోష్ణం ద్విపదం శుభమ్ । ఉపమానపూర్వపదః శఙ్ఖపాణ్డర ఇత్యపి ।। ౩౫౫.

వ్యాకరణ శాస్త్రజ్ఞుని గోరు సూచి, చలిగరం, రెండు కాళ్లు, మంగళకరం. ఉపమాన పదం ముందు వస్తుంది, ఉదాహరణకు 'శంఖం లాంటి తెలుపు' అని.

ఉపమానోత్తరపదః పురుషవ్యాఘ్ర ఇత్యపి । సమ్భావనాపూర్వపదో గుణవృద్ధిరితీదృశమ్ ।। ౩౫౫.

ఉపమాలో తరువాత వచ్చే పదం 'మనుషులలో పులి' అని చెప్పబడుతుంది. అలాగే, ముందు పదం గౌరవాన్ని సూచిస్తే, దానిని 'గుణాల పెరుగుదల'గా అంటారు.

గుణ ఇతి వృద్ధిర్వాచ్యా సుహృదేవ సుబన్ధుకః । సవధారణపూర్వపదో బహువ్రీహిశ్చ సప్తధా ।। ౩౫౫.

'స్నేహితుడు', 'సన్నిహితుడు' వంటి పదాల్లో గుణాల పెరుగుదల చూపబడుతుంది. ముందు పదం నిర్దిష్టతను కలిగి ఉంటే, అటువంటి బహువ్రీహి సమాసం ఏడు విధాలుగా ఉంటుంది.

ద్విపదశ్చ బహువ్రీహిరారూढ़భవనో నరః । అర్చ్చితాశేషపూర్వ్వోఽయం బహ్వఙ్‌ఘ్రిః పరికీర్త్తితః ।। ౩౫౫.

రెండు కాళ్లు ఉన్నవాడు అంటే 'ఇల్లు ఎక్కిన మనిషి' అనే అర్థంలో బహువ్రీహి సమాసం వస్తుంది. 'అందరితో గౌరవించబడిన' అనే ముందు పదం ఉంటే, 'చాలా అవయవాలు కలవాడు' అని అర్థం.

ఏతే విప్రాశ్చోపదశాః సఙ్‌ఖ్యోత్తరపదస్త్వయమ్ । సఙ్‌ఖ్యోభయపదో యద్వద్‌ద్విత్రా ద్వ్యేకత్రయో నరః ।। ౩౫౫.

ఈ సమాసాలు ఉపపద సమాసాలు, బ్రాహ్మణులారా! ఇందులో సంఖ్యా పదం తరువాత వస్తే, అది సంఖ్యా సమాసం. ఉదాహరణకు, ఇద్దరు, ముగ్గురు, ఒకడు అనే మనుషుల గురించి చెప్పినప్పుడు.

సహపూర్షపదోఽయం స్యాత్ సమూలోద్‌ధృతకస్తరుః । వ్యతిహారలక్షణార్థః కేశాకేశి నఖానఖి ।। ౩౫౫.

ఇక్కడ 'కలిసి' అనే పదం ముందు వస్తే, 'వేరుతో సహా తీసిన చెట్టు' అని అర్థం. తిరస్కరణను సూచించేటప్పుడు 'జుట్టు-జుట్టు', 'పొడవు-పొడవు' వంటి పదాలు వాడతారు.

దిగ్లక్ష్యా స్యాద్దక్షిణపూర్వ్వా ద్విగురాభాషితో ద్విధా । ఏకవద్భావి ద్విశ్రృఙ్గం పఞ్చమూలీ త్వనేకధా ।। ౩౫౫.

దిక్కు సూచించే సమాసం 'తూర్పు-దక్షిణం' అని ఉంటుంది. రెండు సార్లు చెప్పిన సమాసం 'రెండు కొమ్ములు', 'ఐదు మూలాలు', అలాగే 'అనేక' అని అర్థం.

ద్వన్ద్వః సమాసో ద్వివిఖధో హీతరేతరయోగకః । రుద్రవిష్ణూ సమాహారో భేరీపటహమీదృశమ్ ।। ౩౫౫.

ద్వంద్వ సమాసం అనగా రెండు పదాలు కలిపి ఏర్పడే సమాసం. ఉదాహరణకు 'రుద్రుడు-విష్ణువు', లేదా 'బెరడు-పెట్టు' అనే పదాలు. ఇలాంటి సమాసంలో రెండు పదాలు కూడా ముఖ్యమైనవే.

ద్విధాఖ్యాతోఽవ్యయీభావో నామపూర్వపదో యథా । శాకస్య మాత్రా శాకప్రతి యథాఽవ్యయపూర్వ్యకః ।। ౩౫౫.

'రెండు విధాలుగా' అనే సమాసాన్ని అవ్యయీభావ సమాసం అంటారు. ఇందులో ముందు పదం నామవాచకం. ఉదాహరణకు 'కూర పరిమాణం', లేదా 'కూరకు సంబంధించినది', ముందు పదం అవ్యయంగా ఉంటే.

ఉపకుమ్భఞ్చోపరథ్యం ప్రాధాన్యేన చతుర్వింధః । ఉత్తరపదార్థముఖ్యో ద్వన్ద్వశ్చోభయముఖ్యకః ౩౫౫.

ఉపకుంభం, ఉపరథ్యం అనే సమాసాలు నాలుగు ప్రధాన రకాలుగా ఉంటాయి. ఇందులో తరువాత పదానికి ప్రధాన అర్థం ఉంటుంది. ద్వంద్వ సమాసంలో రెండు పదాలు కూడా ముఖ్యమైనవిగా ఉంటాయి.

స్కన్ద ఉవాచ తద్ధితం త్రివిధం వక్ష్యే సామాన్యవృత్తిరీదృశీ । ల వ్యంసలో వత్సలః స్యాదిలచి స్యాత్తూ ఫేనిలం ।। ౩౫౬.

స్కందుడు ఇలా అన్నాడు: తద్దితప్రత్యయాలు మూడు రకాలుగా ఉంటాయని చెప్పుతాను. వాటి సాధారణ వాడుక ఇలా: 'లవ్యంసల' అంటే ప్రేమగా ఉండే వాడు, 'ఇలచి' प्रत्यయంతో 'ఫెనిల' అంటే నురుగు లాంటి వాడు.

లోమశః సే పామనో నే ఇలచి స్యాత్తు పిచ్ఛిలం । అణి ప్రాజ్ఞ ఆర్చ్చకః స్యాత్ దన్తాదురచి దన్తురః ।। ౩౫౬.

'లోమశ' అంటే రోమాలు ఉన్నవాడు, 'పామన' అంటే రోమాలు లేనివాడు. 'ఇలచి' प्रत्यయంతో 'పిచ్చిల' అంటే అతుక్కునే వాడు. 'అణి' प्रत्यయంతో 'ప్రాజ్ఞ' అంటే తెలివిగలవాడు, 'ఆర్చక' అంటే పూజారి. 'దురచి' प्रत्यయంతో 'దంతుర' అంటే పళ్ళు ఉన్నవాడు.

రే స్యామ్మధురం సుశిరం రే స్యాత్ కేశర ఈదృశః । హిరణ్యం యే మాలవో వే వలచి స్యాద్రజస్వలః ।। ౩౫౬.

'రే' प्रत्यయంతో 'మధుర' అంటే తీపి, 'సుశిర' అంటే లోపలి ఖాళీగా ఉన్నది. 'కేశర' అంటే జుట్టు లాంటి వాడు. 'హిరణ్య' అంటే బంగారం, 'మాలవ' అంటే మాలవ దేశానికి చెందినవాడు. 'వలచి' प्रत्यయంతో 'రజస్వల' అంటే ధూళి పట్టినవాడు.

ఇనో ధనో కరీ హస్తీ ధనికం టికనోరితం । పయస్వీ విని మాయావీ ఊర్ణాయుర్యుచి ఈరితం ।। ౩౫౬.

'ఇనో' प्रत्यయంతో 'ధనో' అంటే ధనవంతుడు, 'కరీ' అంటే ఏనుగు. 'ధనిక' అంటే ధనవంతుడు, 'టికనోరిత' అంటే గుర్తు పెట్టినవాడు. 'పయస్వీ' అంటే పాలున్నవాడు, 'వినిమాయావీ' అంటే మాయగాడు, 'ఊర్ణాయుర్' అంటే మొయిన జుట్టు ఉన్నవాడు, 'యుచి' అంటే పలికినవాడు.

వాగ్మీ మిని ఆలచి స్యాద్వాచాలశ్చాటచీరితం । ఫలినో వర్హిణః కేకీ వృన్దారకస్తయా కని ।। ౩౫౬.

'వాగ్మీ' అంటే మాటలలో నిపుణుడు, 'మినీ' प्रत्यయంతో. 'ఆలచి' प्रत्यయంతో 'వాచాల' అంటే ఎక్కువగా మాట్లాడే వాడు, 'చాటచీరిత' అంటే పొగడే వాడు. 'ఫలిన' అంటే ఫలాలు కలిగినది, 'వర్హిణ' అంటే నెమలి, 'కేకీ' అంటే నెమలి, 'వృందారక' అంటే గుంపులో ఉండే వాడు, 'కని' అంటే చిన్నది.

ఆలుచి శీతన్న సహతే శీతాలుః శ్వాలురీదృశః । హిమాలురాలుచి స్యాచ్చ హిమం న సహతే తథా ।। ౩౫౬.

'ఆలుచి' प्रत्यయంతో 'శీతన్న' అంటే చలిని తట్టుకోలేని వాడు, 'శీతాలు' అంటే చలిని తట్టుకునే వాడు, 'శ్వాలుర్' అంటే కుక్క లాంటి వాడు. 'హిమాలు' అంటే మంచును తట్టుకోలేని వాడు, అలాగే ఇతర పదాలు కూడా.

రూపం వాతాదులచి స్యాద్ వాతులశ్చానపత్యకే । వాశిష్ఠః కౌరవో వాసః పాఞ్చాలః సోస్య వాసకః ।। ౩౫౬.

'రూపం' కు 'వాతాదులచి' प्रत्यయంతో వాయువుతో ప్రభావితమైనదని అర్థం. 'వాతుల' అంటే గాలి ఎక్కువగా ఉన్నది, 'అనపత్యకే' అంటే సంతానం లేని వాడు. 'వాశిష్ఠ' అంటే వశిష్ఠుని వంశస్థుడు, 'కౌరవ' అంటే కురువంశానికి చెందినవాడు, 'వాస' అంటే నివాసం, 'పంచాల' అంటే పాంచాల దేశానికి చెందినవాడు, 'వాసక' అంటే నివాసి.