అగ్నిపురాణమ్

చతుర్ద్ధా చాధికరణం వ్యాపకన్దధ్ని వై ఘృతమ్ । తిలేషు తైలం దేవార్థమౌపశ్లేషికముచ్యతే ।। ౩౫౪.

ఆధారం నాలుగు విధాలుగా ఉంది – నెయ్యి పాత్రను, అగ్నిని వ్యాపిస్తుంది; నువ్వులలో నూనె, దేవతల కోసం, ఇది ఔపశ్లేషికంగా పిలవబడుతుంది.

గృహే తిష్ఠేత్ కపిర్వృక్షే స్మృతం వైషయికం యథా । జలే మత్స్యో వనే సింహః స్మృతం సామీప్యకం యథా ।। ౩౫౪.

గృహంలో కోతి ఉండటం 'విషయికం' అని పిలుస్తారు; నీటిలో చేప, అడవిలో సింహం ఉండటం 'సామీప్యక'ంగా పిలుస్తారు.

గఙ్గాయాం ఘోషో వసతి ఔపచారికమీదృశం । తృతీయా వాథ వా షష్ఠీ స్మృతాఽనభిహితే తథా ।। ౩౫౪.

గంగానదిలో గ్రామం ఉండటం 'ఔపచారికం' అని అంటారు. చెప్పనప్పుడు, మూడవ లేదా ఆరవ విభక్తి గుర్తించబడుతుంది.

విష్ణుః సమ్పూజ్యతే లోకైర్గన్తవ్యన్తేన తస్య వా । ప్రథమాఽభిహితకర్త్తృ కర్మ్మణోః ప్రణమేద్ధరిమ్ ।। ౩౫౪.

విష్ణువు లోకాలచే పూజించబడతాడు, కావలసినదానితో గానీ, దానితో గానీ. కర్తను స్పష్టంగా చెప్పినప్పుడు మొదటి విభక్తి, కర్మ కోసం హరిని నమస్కరించాలి.

హేతౌ తృతీయా చాన్నేన వసేద్ వృక్షాయ వై జలం । చతుర్థీ తాదర్థ్యేఽభిహితా పఞ్చమీ పర్య్యుపాఙ్ముఖైః ।। ౩౫౪.

కారణార్థంలో మూడవ విభక్తి – అన్నంతో; వృక్షానికి నీరు. ఉద్దేశ్యానికి నాలుగవది; ముఖంగా ఉండడంలో ఐదవది ఉపయోగిస్తారు.

యోగే వృష్టః పరి గ్రామాద్దేవోఽయం బలవత్ పురా । పూర్వ్వో గ్రామాదృతే విష్ణోర్న ముక్తిరితరో హరేః ।। ౩౫౪.

ఈ దేవుడు పురాతన కాలం నుండి బలవంతుడిగా గ్రామానికి బయట యోగంతో పిలవబడతాడు. విష్ణువు గ్రామాన్ని తప్ప మరే ఇతర హరిలో విముక్తి లేదు.

పృథగ్వినాద్యైస్తృతీయా పఞ్చమీ చ తథా భవేత్ । పృథగ్గ్రామాద్విహారేణ వినా శ్రిశ్చ శ్రీయా శ్రఇయః ।। ౩౫౪.

ప్రత్యేకమైన కరణంతో మూడవది, ఐదవది కూడా కలుగుతాయి. వేరుగా గ్రామం లేకుండా, సంచారం లేకుండా, శ్రీ లేదా శ్రేయస్సు ఉండవు.

కర్మ్మప్రవచనీయాఖ్యైర్ద్వితీయా యోగతో భవేత్ । అన్వర్జ్జునఞ్చ యోద్ధారో హ్యభితో గ్రామమీరితం ।। ౩౫౪.

కర్మప్రవచనీయ అనే పేరుతో రెండవ విభక్తి యోగంతో వస్తుంది. అర్జునుడు మరియు యోధులు గ్రామాన్ని చుట్టుముట్టారని చెప్పబడింది.

నమః స్వాహాస్వధాస్వస్తివషడాద్యైశ్చతుర్థ్యపి । నమో దేవాయ తే స్వస్తి తుమర్థాద్భావవాచినః ।। ౩౫౪.

నమః, స్వాహా, స్వధా, స్వస్తి, వషట్ వంటి పదాలతో నాల్గవ విభక్తి కూడా వస్తుంది. 'దేవుడికి నమస్కారం, నీకు మంగళం కలుగుగాక' అనే మాటలు ఉద్దేశాన్ని, భావాన్ని తెలియజేస్తాయి.

పాకాయ పక్తయే యాతి తృతీయా సహయోగకే । హేత్వర్థే కుత్సితేఽఙ్గే సా తృతీయా చ విశేషణే ।। ౩౫౪.

వండటానికి లేదా వంటకార్యానికి మూడవ విభక్తి సహచారంతో ఉపయోగిస్తారు. కారణార్థంలో, తక్కువ భాగంలో, విశేషణంగా కూడా మూడవ విభక్తి వాడుతారు.

పితాఽగాత్సహ పుత్రేణ కాణోఽక్ష్ణా గదయా హరిః । అర్థేన నివసేకద్‌భృత్యః కాలే భావే చ సప్తమీ ।। ౩౫౪.

తండ్రి కుమారుడితో కలిసి వెళ్లాడు; కళ్ళు లేని వాడు ఒక కళ్ళతో; హరి గదతో; అర్థంతో, నివాసానికి, సేవకునికి, కాలానికి, స్థితికి ఏడవ విభక్తి వాడుతారు.

విష్ణౌ నతే భవేన్ముక్తిర్వసన్తే స గతో హరిమ్ । నృణాం స్వామీ నృషు స్వామీ నృణామీశః సతామ్పతిః ।। ౩౫౪.

విష్ణువుకు నమస్కరించడంవల్ల విముక్తి లభిస్తుంది. వసంతంలో హరిని చేరాడు. మనుషులలో ప్రభువు, మనుషులకు అధిపతి, సత్పురుషులకు నాయకుడు.

నృణాం సాక్షీ నృషు సాక్షీ గోషు నాథో గవామ్పతిః । గోషు సూతో గవాం సూతో రాజ్ఞాం దాయాదకోఽస్విహ ।। ౩౫౪.

మనుషులలో సాక్షి, మనుషులకు సాక్షి; ఆవులలో యజమాని, ఆవులకు యజమాని; ఆవులలో రథికుడు, ఆవులకు రథికుడు; రాజులకు వారసుడు ఇక్కడ ఉన్నాడు.

అన్నస్య౧ హేతోర్వసతి షష్ఠీ స్మృత్యర్థకర్మణి । మాతుః స్మరతి గోప్తారం నిత్యం స్యాత్ కర్తృకర్మణోః ౩౫౪.

ఆహారం కోసం నివసిస్తాడు. ఆరో విభక్తి స్మరణ, కార్యార్థంలో ఉపయోగిస్తారు. తల్లి రక్షకుడిని గుర్తు చేసుకుంటాడు. ఎప్పుడూ ఇది కర్త, కర్మకు వర్తిస్తుంది.

స్కన్ధ ఉవాచ షోढ़ా సమాసం వక్ష్యామి అష్టావింశాతిధా పునః । నిత్యానిత్యవిభాగేన లుగలోపేన చ ద్విధా ।। ౩౫౫.

స్కందుడు ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు నేను షోడశ సమాసాన్ని, మళ్లీ ఇరవై ఎనిమిది విధాలుగా, నిత్యమైనది, అనిత్యమైనదిగా, పదం లేకుండా రెండు విధాలుగా వివరించబోతున్నాను.

కుమ్భకారశ్చ నిత్యః స్యాద్ధేమకారాదికస్తథా । రాజ్ఞః పుమాన్‌రాజపుమాన్ నిత్యోఽయఞ్చ సమాసకః ।। ౩౫౫.

కుండకారుడు నిత్యుడిగా భావించబడతాడు, అలాగే బంగారు పనివాడు మొదలైనవారు కూడా. రాజుని మనిషి, రాజపురుషుడు, ఈ సమాసం కూడా నిత్యమే.

కష్టశ్రితో లుక్‌సమాసః కణ్ఠేకాలాదికస్త్వలుక్ । స్యాదష్టధా తత్‌పురుషః ప్రథమాద్యసుపా సహ ।। ౩౫౫.

పదం లేకుండా ఉన్న సమాసాన్ని 'లుక్ సమాసం' అంటారు, ఉదాహరణకు 'కష్టాశ్రిత'. కంఠంలో, కాలంలో వంటివాటిలో 'వలుక్' అంటారు. ఈ విధంగా తత్పురుష సమాసం ఎనిమిది రకాలుగా, ప్రథమా విభక్తితో, 'అస్' प्रत्यయంతో ఉంటుంది.

ప్రథమాతత్‌పురుషోఽయం పూర్వ్వం కాయస్య విగ్రహే । పూర్వకాయోఽపరకాయో హ్యధరోత్తరకాయకః ।। ౩౫౫.

ఇది ప్రథమ తత్పురుష సమాసం, శరీరాన్ని విడదీయడంలో ముందు వస్తుంది. పూర్వ శరీరం, ఉత్తర శరీరం, దిగువ, పై భాగాలు అని చెప్పబడతాయి.

అర్ద్ధం కణాయా అర్ద్ధకణా భిక్షాతుర్య్యమథేదృశమ్ । ఆపన్నజీవికస్తద్వత్ ద్వితీయా చాధరాశ్రితః ।। ౩౫౫.

కణానికి అర్థం అర్ధకణం. భిక్ష కోసం అడిగేవాడిని అలాగే అంటారు. జీవిక పొందినవాడిని కూడా అలాగే అంటారు. రెండవ విభక్తి దిగువదానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

వర్షమ్భోగ్యో వర్షభోగ్యో ధాన్యార్థశ్చ తృతీయయా । చతుర్థో స్యాద్విషణుబలిర్వృకభీతిశ్చ పఞ్చమీ ।। ౩౫౫.

ఏడాది అనుభవించేవాడిని 'వర్షభోగ్యుడు' అంటారు. ధాన్యార్థం కోసం మూడవ విభక్తి వాడతారు. నాల్గవది విషణుబలి కోసం, ఐదవది నక్కల భయానికి.

రాజ్ఞః పుమాన్ రాజపుమాన్ షష్ఠీ వృక్షఫలం తథా । సప్తమీ చాక్షశౌణ్డోఽయమహితో నఞ్‌సమాసకః ।। ౩౫౫.

రాజుని మనిషి, రాజపురుషుడు, ఆరో విభక్తి; చెట్టు ఫలం కూడా అలాగే. ఏడవది 'ఆక్షశౌండుడు', 'అమహిత' అనేది నిషేధ సమాసం.

కర్మధారయః సప్తధా నీలోత్పలముఖాః స్మృతాః । విశేషణపూర్వ్వపదో విశేష్యోత్తరతస్తథా ।। ౩౫౫.

కర్మధారయ సమాసం ఏడు రకాలుగా ఉంటుంది, ఉదాహరణకు 'నీల ఉత్పల ముఖుడు'. విశేషణ పదం ముందు, విశేష్య పదం తరువాత వస్తుంది.

వైయాకరణఖసూచిః శీతోష్ణం ద్విపదం శుభమ్ । ఉపమానపూర్వపదః శఙ్ఖపాణ్డర ఇత్యపి ।। ౩౫౫.

వ్యాకరణ శాస్త్రజ్ఞుని గోరు సూచి, చలిగరం, రెండు కాళ్లు, మంగళకరం. ఉపమాన పదం ముందు వస్తుంది, ఉదాహరణకు 'శంఖం లాంటి తెలుపు' అని.

ఉపమానోత్తరపదః పురుషవ్యాఘ్ర ఇత్యపి । సమ్భావనాపూర్వపదో గుణవృద్ధిరితీదృశమ్ ।। ౩౫౫.

ఉపమాలో తరువాత వచ్చే పదం 'మనుషులలో పులి' అని చెప్పబడుతుంది. అలాగే, ముందు పదం గౌరవాన్ని సూచిస్తే, దానిని 'గుణాల పెరుగుదల'గా అంటారు.

గుణ ఇతి వృద్ధిర్వాచ్యా సుహృదేవ సుబన్ధుకః । సవధారణపూర్వపదో బహువ్రీహిశ్చ సప్తధా ।। ౩౫౫.

'స్నేహితుడు', 'సన్నిహితుడు' వంటి పదాల్లో గుణాల పెరుగుదల చూపబడుతుంది. ముందు పదం నిర్దిష్టతను కలిగి ఉంటే, అటువంటి బహువ్రీహి సమాసం ఏడు విధాలుగా ఉంటుంది.

ద్విపదశ్చ బహువ్రీహిరారూढ़భవనో నరః । అర్చ్చితాశేషపూర్వ్వోఽయం బహ్వఙ్‌ఘ్రిః పరికీర్త్తితః ।। ౩౫౫.

రెండు కాళ్లు ఉన్నవాడు అంటే 'ఇల్లు ఎక్కిన మనిషి' అనే అర్థంలో బహువ్రీహి సమాసం వస్తుంది. 'అందరితో గౌరవించబడిన' అనే ముందు పదం ఉంటే, 'చాలా అవయవాలు కలవాడు' అని అర్థం.

ఏతే విప్రాశ్చోపదశాః సఙ్‌ఖ్యోత్తరపదస్త్వయమ్ । సఙ్‌ఖ్యోభయపదో యద్వద్‌ద్విత్రా ద్వ్యేకత్రయో నరః ।। ౩౫౫.

ఈ సమాసాలు ఉపపద సమాసాలు, బ్రాహ్మణులారా! ఇందులో సంఖ్యా పదం తరువాత వస్తే, అది సంఖ్యా సమాసం. ఉదాహరణకు, ఇద్దరు, ముగ్గురు, ఒకడు అనే మనుషుల గురించి చెప్పినప్పుడు.

సహపూర్షపదోఽయం స్యాత్ సమూలోద్‌ధృతకస్తరుః । వ్యతిహారలక్షణార్థః కేశాకేశి నఖానఖి ।। ౩౫౫.

ఇక్కడ 'కలిసి' అనే పదం ముందు వస్తే, 'వేరుతో సహా తీసిన చెట్టు' అని అర్థం. తిరస్కరణను సూచించేటప్పుడు 'జుట్టు-జుట్టు', 'పొడవు-పొడవు' వంటి పదాలు వాడతారు.

దిగ్లక్ష్యా స్యాద్దక్షిణపూర్వ్వా ద్విగురాభాషితో ద్విధా । ఏకవద్భావి ద్విశ్రృఙ్గం పఞ్చమూలీ త్వనేకధా ।। ౩౫౫.

దిక్కు సూచించే సమాసం 'తూర్పు-దక్షిణం' అని ఉంటుంది. రెండు సార్లు చెప్పిన సమాసం 'రెండు కొమ్ములు', 'ఐదు మూలాలు', అలాగే 'అనేక' అని అర్థం.