అగ్నిపురాణమ్

స్వతన్త్రః కర్త్తా విద్యాన్తం కృతినః సముపాసతే । హేతుకర్త్తాలమ్భయతే హితం వై కర్మ్మకర్త్తరి ।। ౩౫౪.

స్వతంత్రంగా చేసే కర్తను, విద్యను సంపూర్ణంగా తెలుసుకునే వారు సేవిస్తారు. కారణమైన కర్తను ఆధారపడతారు. మేలు కలిగించేది నిజంగా కర్మ కర్తకు ఉపయోగపడుతుంది.

స్వయం భిద్యేత్ ప్రాకృతధీః స్వయఞ్చ ఛిద్యతే తరుః । సర్త్తాఽభిహిత ఉత్తమః కర్త్తాఽనభిహితోఽధమః ।। ౩౫౪.

సాధారణమైన బుద్ధి ఉన్నవాడు తానే తాను విరుగుతాడు, అలాగే చెట్టు కూడా తానే తాను కోయబడుతుంది. పేరుపెట్టిన కర్త ఉత్తముడు, చెప్పని కర్త అధముడు.

కర్త్తాఽనభిహితో ధర్మ్మః శిష్యే వ్యాఖ్యాయతే యథా । కర్త్తా పఞ్చవిధః ప్రోక్తః కర్మ్మ సప్తవిధం శ్రుణు ।। ౩౫౪.

పేరు చెప్పని కర్తను ధర్మ విషయాల్లో శిష్యునికి వివరించబడుతుంది. కర్త ఐదు విధాలుగా చెప్పబడింది, కర్మ ఏడు విధాలుగా ఉంది – విను.

ఈప్సితం కర్మ్మ చ యథా శ్రద్దధాతి ద్దరి యతిః । అనీప్సితం కర్మ్మ యథా అహిం లఙ్ఘయతే భృశం ।। ౩౫౪.

యతి తనకు ఇష్టమైన కర్మను భక్తితో చేయడం లాగానే, పాము తనకు ఇష్టంలేని పనిని బలవంతంగా దాటి పోతుంది.

నైవేప్సితం నానీప్సితం దుగ్ధం సమ్భక్షయన్రజః । భక్ష్యేదప్యకథితం గోపాలో దోగ్ధి గాం పయః ।। ౩౫౪.

ఇష్టమైనది కాని, ఇష్టంలేనిది కాని కాదు – మట్టితో కలిసిన పెరుగు తినడం లాంటిది. చెప్పకపోయినా, గొప్పాడు ఆవును పాల కోసం పీల్చుతాడు.

కర్త్తృ కర్మాఽథ గమయేచ్ఛిష్యం గ్రామం గురుర్యథా । కర్మ్మ చాభిహితం పూజా క్రియతే వై శ్రియే హరేః ।। ౩౫౪.

కర్త కర్మతో కలిసి శిష్యుని గ్రామానికి తీసుకెళ్తాడు, గురువు చేసే విధంగా. చెప్పిన కర్మ హరిదేవుని మహిమ కోసం చేసే పూజ.

కర్మ్మానభిహితం స్తోత్రం హరేః కుర్య్యాత్తు సర్వ్వదం । కరణం ద్వివిధం ప్రోక్తం వాహ్యమాభ్యన్తరం తథా ।। ౩౫౪.

చెప్పని కర్మ హరిదేవుని స్తోత్రం, దాన్ని ఎప్పుడూ చేయాలి. కారణం రెండు విధాలుగా ఉంది – బాహ్యమైనది, అంతర్గతమైనది.

చక్షుషా రూపం గృహ్ణాతి వాహ్యం దాత్రేణ తల్లునేత్ । సమ్ప్రదానం త్రిధా ప్రోక్తం ప్రేరకం బ్రాహ్మణాయ గాం ।। ౩౫౪.

కళ్ళతో రూపాన్ని గ్రహించడం బాహ్యమైనది; చేతితో దాన్ని కోయడం. సమర్పణ మూడు విధాలుగా ఉంది – ప్రేరేపించేవాడు, బ్రాహ్మణునికి ఆవును ఇచ్చేవాడు.

నరో దదాతి నృపతయే దాసన్తదనుమన్తృకం । అనిరాకర్త్తృకం భర్త్రే దద్యాత్ పుష్పాణి సజ్జనః ।। ౩౫౪.

మనిషి రాజుకు, దాసుడిగా, అనుమతినిచ్చేవాడితో పాటు ఇస్తాడు. తిరస్కరించని వాడు యజమానునికి పువ్వులు ఇవ్వాలి.

అపాదానం ద్విధా ప్రోక్తం చలమశ్వాత్తు ధావతః । పతితశ్చాచలం గ్రామాదాగచ్ఛతి స వైష్ణవః ।। ౩౫౪.

విసర్జన రెండు విధాలుగా ఉంది – కదిలే, అంటే పరుగెత్తే గుర్రం నుండి; స్థిరమైనది, అంటే పడిపోయినవాడు గ్రామం నుండి వస్తాడు, ఇది వైష్ణవంగా పిలవబడుతుంది.

చతుర్ద్ధా చాధికరణం వ్యాపకన్దధ్ని వై ఘృతమ్ । తిలేషు తైలం దేవార్థమౌపశ్లేషికముచ్యతే ।। ౩౫౪.

ఆధారం నాలుగు విధాలుగా ఉంది – నెయ్యి పాత్రను, అగ్నిని వ్యాపిస్తుంది; నువ్వులలో నూనె, దేవతల కోసం, ఇది ఔపశ్లేషికంగా పిలవబడుతుంది.

గృహే తిష్ఠేత్ కపిర్వృక్షే స్మృతం వైషయికం యథా । జలే మత్స్యో వనే సింహః స్మృతం సామీప్యకం యథా ।। ౩౫౪.

గృహంలో కోతి ఉండటం 'విషయికం' అని పిలుస్తారు; నీటిలో చేప, అడవిలో సింహం ఉండటం 'సామీప్యక'ంగా పిలుస్తారు.

గఙ్గాయాం ఘోషో వసతి ఔపచారికమీదృశం । తృతీయా వాథ వా షష్ఠీ స్మృతాఽనభిహితే తథా ।। ౩౫౪.

గంగానదిలో గ్రామం ఉండటం 'ఔపచారికం' అని అంటారు. చెప్పనప్పుడు, మూడవ లేదా ఆరవ విభక్తి గుర్తించబడుతుంది.

విష్ణుః సమ్పూజ్యతే లోకైర్గన్తవ్యన్తేన తస్య వా । ప్రథమాఽభిహితకర్త్తృ కర్మ్మణోః ప్రణమేద్ధరిమ్ ।। ౩౫౪.

విష్ణువు లోకాలచే పూజించబడతాడు, కావలసినదానితో గానీ, దానితో గానీ. కర్తను స్పష్టంగా చెప్పినప్పుడు మొదటి విభక్తి, కర్మ కోసం హరిని నమస్కరించాలి.

హేతౌ తృతీయా చాన్నేన వసేద్ వృక్షాయ వై జలం । చతుర్థీ తాదర్థ్యేఽభిహితా పఞ్చమీ పర్య్యుపాఙ్ముఖైః ।। ౩౫౪.

కారణార్థంలో మూడవ విభక్తి – అన్నంతో; వృక్షానికి నీరు. ఉద్దేశ్యానికి నాలుగవది; ముఖంగా ఉండడంలో ఐదవది ఉపయోగిస్తారు.

యోగే వృష్టః పరి గ్రామాద్దేవోఽయం బలవత్ పురా । పూర్వ్వో గ్రామాదృతే విష్ణోర్న ముక్తిరితరో హరేః ।। ౩౫౪.

ఈ దేవుడు పురాతన కాలం నుండి బలవంతుడిగా గ్రామానికి బయట యోగంతో పిలవబడతాడు. విష్ణువు గ్రామాన్ని తప్ప మరే ఇతర హరిలో విముక్తి లేదు.

పృథగ్వినాద్యైస్తృతీయా పఞ్చమీ చ తథా భవేత్ । పృథగ్గ్రామాద్విహారేణ వినా శ్రిశ్చ శ్రీయా శ్రఇయః ।। ౩౫౪.

ప్రత్యేకమైన కరణంతో మూడవది, ఐదవది కూడా కలుగుతాయి. వేరుగా గ్రామం లేకుండా, సంచారం లేకుండా, శ్రీ లేదా శ్రేయస్సు ఉండవు.

కర్మ్మప్రవచనీయాఖ్యైర్ద్వితీయా యోగతో భవేత్ । అన్వర్జ్జునఞ్చ యోద్ధారో హ్యభితో గ్రామమీరితం ।। ౩౫౪.

కర్మప్రవచనీయ అనే పేరుతో రెండవ విభక్తి యోగంతో వస్తుంది. అర్జునుడు మరియు యోధులు గ్రామాన్ని చుట్టుముట్టారని చెప్పబడింది.

నమః స్వాహాస్వధాస్వస్తివషడాద్యైశ్చతుర్థ్యపి । నమో దేవాయ తే స్వస్తి తుమర్థాద్భావవాచినః ।। ౩౫౪.

నమః, స్వాహా, స్వధా, స్వస్తి, వషట్ వంటి పదాలతో నాల్గవ విభక్తి కూడా వస్తుంది. 'దేవుడికి నమస్కారం, నీకు మంగళం కలుగుగాక' అనే మాటలు ఉద్దేశాన్ని, భావాన్ని తెలియజేస్తాయి.

పాకాయ పక్తయే యాతి తృతీయా సహయోగకే । హేత్వర్థే కుత్సితేఽఙ్గే సా తృతీయా చ విశేషణే ।। ౩౫౪.

వండటానికి లేదా వంటకార్యానికి మూడవ విభక్తి సహచారంతో ఉపయోగిస్తారు. కారణార్థంలో, తక్కువ భాగంలో, విశేషణంగా కూడా మూడవ విభక్తి వాడుతారు.

పితాఽగాత్సహ పుత్రేణ కాణోఽక్ష్ణా గదయా హరిః । అర్థేన నివసేకద్‌భృత్యః కాలే భావే చ సప్తమీ ।। ౩౫౪.

తండ్రి కుమారుడితో కలిసి వెళ్లాడు; కళ్ళు లేని వాడు ఒక కళ్ళతో; హరి గదతో; అర్థంతో, నివాసానికి, సేవకునికి, కాలానికి, స్థితికి ఏడవ విభక్తి వాడుతారు.

విష్ణౌ నతే భవేన్ముక్తిర్వసన్తే స గతో హరిమ్ । నృణాం స్వామీ నృషు స్వామీ నృణామీశః సతామ్పతిః ।। ౩౫౪.

విష్ణువుకు నమస్కరించడంవల్ల విముక్తి లభిస్తుంది. వసంతంలో హరిని చేరాడు. మనుషులలో ప్రభువు, మనుషులకు అధిపతి, సత్పురుషులకు నాయకుడు.

నృణాం సాక్షీ నృషు సాక్షీ గోషు నాథో గవామ్పతిః । గోషు సూతో గవాం సూతో రాజ్ఞాం దాయాదకోఽస్విహ ।। ౩౫౪.

మనుషులలో సాక్షి, మనుషులకు సాక్షి; ఆవులలో యజమాని, ఆవులకు యజమాని; ఆవులలో రథికుడు, ఆవులకు రథికుడు; రాజులకు వారసుడు ఇక్కడ ఉన్నాడు.

అన్నస్య౧ హేతోర్వసతి షష్ఠీ స్మృత్యర్థకర్మణి । మాతుః స్మరతి గోప్తారం నిత్యం స్యాత్ కర్తృకర్మణోః ౩౫౪.

ఆహారం కోసం నివసిస్తాడు. ఆరో విభక్తి స్మరణ, కార్యార్థంలో ఉపయోగిస్తారు. తల్లి రక్షకుడిని గుర్తు చేసుకుంటాడు. ఎప్పుడూ ఇది కర్త, కర్మకు వర్తిస్తుంది.

స్కన్ధ ఉవాచ షోढ़ా సమాసం వక్ష్యామి అష్టావింశాతిధా పునః । నిత్యానిత్యవిభాగేన లుగలోపేన చ ద్విధా ।। ౩౫౫.

స్కందుడు ఇలా అన్నాడు: ఇప్పుడు నేను షోడశ సమాసాన్ని, మళ్లీ ఇరవై ఎనిమిది విధాలుగా, నిత్యమైనది, అనిత్యమైనదిగా, పదం లేకుండా రెండు విధాలుగా వివరించబోతున్నాను.

కుమ్భకారశ్చ నిత్యః స్యాద్ధేమకారాదికస్తథా । రాజ్ఞః పుమాన్‌రాజపుమాన్ నిత్యోఽయఞ్చ సమాసకః ।। ౩౫౫.

కుండకారుడు నిత్యుడిగా భావించబడతాడు, అలాగే బంగారు పనివాడు మొదలైనవారు కూడా. రాజుని మనిషి, రాజపురుషుడు, ఈ సమాసం కూడా నిత్యమే.

కష్టశ్రితో లుక్‌సమాసః కణ్ఠేకాలాదికస్త్వలుక్ । స్యాదష్టధా తత్‌పురుషః ప్రథమాద్యసుపా సహ ।। ౩౫౫.

పదం లేకుండా ఉన్న సమాసాన్ని 'లుక్ సమాసం' అంటారు, ఉదాహరణకు 'కష్టాశ్రిత'. కంఠంలో, కాలంలో వంటివాటిలో 'వలుక్' అంటారు. ఈ విధంగా తత్పురుష సమాసం ఎనిమిది రకాలుగా, ప్రథమా విభక్తితో, 'అస్' प्रत्यయంతో ఉంటుంది.

ప్రథమాతత్‌పురుషోఽయం పూర్వ్వం కాయస్య విగ్రహే । పూర్వకాయోఽపరకాయో హ్యధరోత్తరకాయకః ।। ౩౫౫.

ఇది ప్రథమ తత్పురుష సమాసం, శరీరాన్ని విడదీయడంలో ముందు వస్తుంది. పూర్వ శరీరం, ఉత్తర శరీరం, దిగువ, పై భాగాలు అని చెప్పబడతాయి.

అర్ద్ధం కణాయా అర్ద్ధకణా భిక్షాతుర్య్యమథేదృశమ్ । ఆపన్నజీవికస్తద్వత్ ద్వితీయా చాధరాశ్రితః ।। ౩౫౫.

కణానికి అర్థం అర్ధకణం. భిక్ష కోసం అడిగేవాడిని అలాగే అంటారు. జీవిక పొందినవాడిని కూడా అలాగే అంటారు. రెండవ విభక్తి దిగువదానిపై ఆధారపడి ఉంటుంది.