అగ్నిపురాణమ్

ఏవం చరమాయతయా అల్పార్ద్ధా నేమఆదయః । ద్వితీయస్మై ద్వితీయాయ ద్వితీయస్మాత్ ద్వితీయకాత్ ।। ౩౫౧.

ఇలాగే చరమ, అల్ప, అర్ధ మొదలైన పదాలతో; రెండవదానికి, రెండవదికోసం, రెండవదినుండి, రెండవదివల్ల అనే అర్థాలు వస్తాయి.

ద్వితీయస్మిన్ ద్వితీయే చ తృతీయశ్చ తథాఽర్క్కవత్ । సోమపాః సోమపౌ జ్ఞేయౌసోమపాః సోమపాం బ్రజ ।। ౩౫౧.

రెండవదిలో, రెండవవిభక్తిలో, మూడవదిలో కూడా అర్కంలా; సోమపాః, సోమపౌ అని తెలుసుకోవాలి, సోమపాః, సోమపాం వద్దకు వెళ్ళు.

కీలాలపౌ సోమపశ్చ సోమపా సోమపే దద । సోమపాభ్యాం సోమపాభ్యః సోమపః సోమపోః కులం ।। ౩౫౧.

కీలాలపౌ, సోమపశ్చ, సోమపా, సోమపేకు ఇవ్వు; ఇద్దరు సోమపాలచేత, సోమపాలకు, సోమపునిది, సోమపో కుటుంబం.

ఏవం కీలాలపాద్యాః స్యు కవిరగ్నిస్తథాఽరయః । హేకవే కవిమగ్నీ తాన్ హరీన్ సాత్యకినా హృతం ।। ౩౫౧.

కీలాల మొదలైనవారు, కవి, అగ్ని, అలాగే శత్రువులు — వీరందరినీ అగ్ని అనే కవి అంటారు. ఆ గుర్రాలను సాత్యకి తీసుకెళ్లాడు.

రవిభ్యాం రవిభిర్ద్దేహి వహ్నియే యః సమాగతః । అగ్నేరగ్న్యోస్తథాగ్నీనాం కవౌ కవ్యోః కవిష్వఽథ ।। ౩౫౧.

రవి ఇద్దరికీ, రవులతో కలసి వచ్చినవారికి, అగ్ని! ఇవ్వాలి. అగ్ని, అగ్ని ఇద్దరు, అగ్నులు, కవి, ఇద్దరు కవులు, కవులు — వీరందరికీ కూడా అలాగే వర్తిస్తుంది.

ఏవం సుసృతిరభ్రాన్తిః సుకీర్త్తిః సుధృతిస్తథా । సఖా సఖాయౌ సఖాయః హేసఖే వ్రజ సప్తతిం ।। ౩౫౧.

ఇలా మంచి సృష్టి, అయోమయం లేకపోవడం, మంచి పేరు, మంచి స్థిరత — స్నేహితుడా, ఇద్దరు స్నేహితులు, స్నేహితులు — ఓ స్నేహితుడా, ఏడవదానికి వెళ్ళు.

సఖాయఞ్చ స ఖాయౌ చ సఖీన్ సఖ్యా గతో దద । సఖ్యే సఖ్యుశ్చ సఖ్యశ్చ సఖ్యోః శేషః కవేరివ ।। ౩౫౧.

స్నేహితుడు, ఇద్దరు స్నేహితులు, స్నేహితులు — వీరు స్నేహానికి చేరినవారు. స్నేహానికి, ఇద్దరు స్నేహితులకి, స్నేహితులకి, ఇద్దరిలో మిగిలినది కవిలాగే ఉంటుంది.

పత్యా పత్యే చ పత్యశ్చ పత్యుః పత్యోస్తథాఽగ్నివత్ । ద్వౌ ద్వౌ ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం ద్విత్వాద్యర్థే ద్వయోర్ద్వయోః ।। ౩౫౧.

భర్త, భర్తకు, భర్తలు, భర్త యొక్కది, ఇద్దరు భర్తలది — ఇవన్నీ అగ్నిలా. రెండు, ఇద్దరికీ, ఇద్దరితో, ద్వంద్వార్థానికి, ఇద్దరిదీ, ఇద్దరిదీ అనే అర్థాలు వస్తాయి.

త్రయస్త్రీంశ్చ త్రిభిస్త్రిభ్యస్త్రయాణాఞ్చ త్రిషు క్రమాత్ । కవివత్ కతికతీతి శేషం వహువచనం స్మృతమ్ ।। ౩౫౧.

మూడు, ముగ్గురికి, ముగ్గురితో, ముగ్గురికోసం, ముగ్గురిలో — ఇలా క్రమంగా. కవి, ఎన్ని, ఇవి అన్నీ మిగతా సందర్భాల్లో బహువచనంగా భావించాలి.

నీనియౌ చ నియో హేనీః నియం నియౌ నియో నియా । నీభ్యాం నీభిర్నియే నీభ్యః నియాన్నియి నియోస్తథా ।। ౩౫౧.

నీనియౌ, నియో, హేనీః, నియం, నియౌ, నియో, నియా, ఇద్దరు నీతో, నీతో, నీకి, నీవలన, నియాన్‌కు, నియికి, ఇద్దరు నియోలకు కూడా అలాగే వర్తిస్తుంది.

సుశ్రీః సుధీః ప్రభృతయో గ్రామణీః పూజయేద్ధరిం । గ్రామణ్యౌ గ్రామణ్యో గ్రామణ్యం గ్రామణ్యా గ్రామణీభిః ।। ౩౫౧.

సుశ్రీ, సుధీ మొదలైనవారు, గ్రామానికి నాయకుడు — వీరు హరిని పూజించాలి. ఇద్దరు నాయకులు, నాయకులు, నాయకుడు, నాయకునికి, నాయకులతో కూడా అలాగే.

గ్రామణ్యో గ్రామణ్యామేవం సేనానీప్రముఖాః సుభూః । సుభువౌ చ స్వయమ్భువః స్వయమ్భుఞ్చ స్వయమ్భువః ।। ౩౫౧.

నాయకులు, నాయకునికి, అలాగే సేనానాయకుడు మొదలైన వారు, సుభూః; ఇద్దరు సుభు, స్వయంభువు యొక్కది, స్వయంభువు, స్వయంభువుని కూడా.

స్వయమ్భువా స్వయమ్భువి ఏవం ప్రతిభువాదయః । ఖలపూః ఖలప్వౌ శ్రేష్ఠౌ ఖలప్వఞ్చ ఖలప్వి చ ।। ౩౫౧.

స్వయంభువుని, స్వయంభువులో, అలాగే ప్రతిభు మొదలైనవారు; ఖలపూః, ఇద్దరు ఖలప్వు, ఉత్తములు, ఖలప్వ, ఖలప్వి కూడా.

ఏవం శరపూముఖాః స్యుః క్రోష్టా క్రోష్టార ఈరితాః । క్రోష్టూంశ్చ కోష్టుశ్చ కోష్టునా క్రోష్ట్రా క్రోష్టూనాం కోష్టరీదృశం ।। ౩౫౧.

శరపూ మొదలైనవారు, క్రోష్టా, క్రోష్టార అని చెప్పబడతారు; క్రోష్టూన్, కోష్టు, కోష్టుతో, క్రోష్ట్రా, క్రోష్టూన్ యొక్కది, కోష్టరీ లాంటి వారు.

పితా పితరౌ పితరః హేపితః పితరౌ శుభౌ । పితౄన్ పితుః పితుః పిత్రోః పితౄణాం పితరీదృశం ।। ౩౫౧.

తండ్రి, ఇద్దరు తండ్రులు, తండ్రులు, ఓ తండ్రీ, ఇద్దరు శుభమైన తండ్రులు; పితృవులు, తండ్రి యొక్కది, తండ్రి యొక్కది, ఇద్దరు తండ్రులది, పితృవులది, తండ్రిలాంటి వారు.

ఏవం భ్రాతా చ జామాతృముఖా నౄణాం నృణాం తథా । కర్త్తా కర్త్తారౌ కర్త్తౄశ్చ కర్త్తౄణాం కర్త్తరీదృశం ।। ౩౫౧.

అలాగే, అన్న, మరిది మొదలైనవారు, మనుషులలో, అలాగే మనుషులలో; చేసేవాడు, ఇద్దరు చేసేవారు, చేసేవారు, చేసేవారి యొక్కది, చేసేవాడిలాంటి వారు.

పితృవచ్చైవముట్గాతా స్వసా నప్త్రాదయః స్మృతాః । సురాః సురాయౌ సురాయః నురాయాఞ్చ సురాయ్యపి ।। ౩౫౧.

పితృవుల వలె, ఉట్గాత, అక్క, మేనల్లుడు మొదలైనవారు కూడా అలా భావించాలి; దేవతలు, ఇద్దరు దేవతలు, దేవతలు, అలాగే దేవతలు, అలాగే సురాయ్య కూడా.

గౌః గావౌ గాఙ్గా గవా చ గోర్గవోశ్చ గవాం గవి । ఏవ ద్యౌర్గ్లౌశ్చాపి తథా స్వరాన్తాః పుంసి నాయకాః ।। ౩౫౧.

ఆవు, రెండు ఆవులు, గాంగ, ఆవులతో, ఆవులది, ఆవులది, ఆవులో; అలాగే ద్యౌ, గ్లౌ, అలాగే 'స్వర'తో ముగిసేవారు పురుష నాయకులు.

సువాక్ సువాచౌ సువాచా సువాగ్భ్యాఞ్చ సువాక్ష్వపి । ఏవం దిక్ప్రముఖాః ప్రాఙ్చ ప్రాఞ్చౌ ప్రాఞ్చఞ్చ భో వ్రజ ।। ౩౫౧.

సువాక్, ఇద్దరు సువాకులు, సువాకా, ఇద్దరు సువాకులతో, సువాక్సులో కూడా. అలాగే దిక్కు మొదలైనవారు: ప్రాంచ, ఇద్దరు ప్రాంచ, ప్రాంచ, ఓయ్ వెళ్ళు.

ప్రాగ్‌భ్యాం ప్రాగ్భిః ప్రాచాఞ్చ ప్రాచి చ ప్రాఙ్‌సు ప్రాఙ్సు ప్రాఙ్శ్వపి ఏవం హ్యుదఙుదీచీ వా సమ్యఙ్క ప్ర్త్యకసమీచ్యపి ।। ౩౫౧.౫౫ తిర్య్యఙ్‌తిరశ్చ సధ్ర్యఙ్ చ విశ్వద్ర్యఙ్ పూర్వవత్ స్మృతాః । అదద్ర్యఙదముయఙ్ స్యాత్ తతాముముయఙీరితః ।। ౩౫౧.

ఇద్దరు ప్రాగ్‌తో, ప్రాగ్‌లతో, ప్రాచాన్‌తో, ప్రాచిలో, ప్రాంసులో, ప్రాంసులో, ప్రాంసులో కూడా. అలాగే ఉదంగ్, ఉదీచీ, సమ్యక్, ప్రత్యక్, సమీచీ కూడా.

అదద్ర్యఙదముయఙ్ స్యాత్ తథాముముయఙీరితః । అదద్ర్యఞ్చో హ్యముద్రీచః అదద్ర్యగ్‌భ్యాఞ్చ పూర్వ్వవత్ ।। ౩౫౧.

అదద్ర్యంగ్, అముయంగ్ అలాగే, అముయంగ్ కూడా అలాగే చెప్పబడింది. అదద్ర్యంచ, అముద్రీచ, ఇద్దరు అదద్ర్యంగ్‌లతో కూడా, మునుపటిలానే.

తత్త్వతృషి తత్త్వతృట్‌సు ఏవం కాష్ఠతड़ాదయః । భిషక్ భిషగబ్యాం భిషజి జన్మభాగాదయస్తథా ।। ౩౫౧.

అలాగే తత్త్వతృషి, తత్త్వతృష్సు, కాష్ఠతరాదయులు, భిషక్, భిషగభ్యాం, భిషజి, జన్మ భాగాదులు కూడా ఇలానే ఉంటాయి.

మరుత్ మరుద్భ్యాం మరుతి ఏవం శత్రుజిదాదయః । భవాన్ భవన్తౌ భవతాం భవంశ్చైవ భవత్యపి ।। ౩౫౧.

మరుత్, మరుద్భ్యాం, మరుతి, అలాగే శత్రుజిద్ వంటి పదాలు, భవాన్, భవంతౌ, భవతాం, భవం, భవతి కూడా ఇలానే ఉంటాయి.

మహాన్మహాన్తౌ మహతామేవం భగవదాదయః । ఏవం మఘవాన్మఘవన్తౌ అగ్నిచిచ్చాగ్నిచిత్యపి ।। ౩౫౧.

మహాన్, మహాంతౌ, మహతాం, అలాగే భగవద్ వంటి పదాలు, అలాగే మఘవాన్, మఘవంతౌ, అగ్నిచిత్, అగ్నిచిత్య కూడా ఇలానే ఉంటాయి.

అగ్నిచిత్‌స్వేవమేవాన్యత్ వేదవిత్త్వవిత్త్వపి । వేదవిదామేవమన్యత్ యః సమస్తేన సర్వ్వవిత్ ।। ౩౫౧.

అగ్నిచిత్ వంటి పదాలు, వేదవిత్, వవిత్త్వ, వేదవిద్, ఇవన్నీ కూడా ఇలానే ఉంటాయి. అన్నిటిని తెలిసినవాడు సర్వవిత్ అని పిలవబడతాడు.

రాజా రాజానౌ రాజ్ఞః రీజ్ఞి రాజని రాజన్ । యజ్వా యజ్వానస్తద్వత్ కరీ దణ్డీ చ దణ్డినీ ।। ౩౫౧.

రాజా, రాజానౌ, రాజ్ఞః, రీజ్ఞి, రాజని, రాజన్, యజ్వా, యజ్వానః, అలాగే కరీ, దండీ, దండినీ కూడా ఇలానే ఉంటాయి.

పన్థాః పన్థానౌ చ పథః పథిమ్భాం పథి చేదృశమ్ । మన్థా ఋభుక్షాః పశ్యాద్యాః పఞ్చ పఞ్చ చ పఞ్చభిః ।। ౩౫౧.

పంథాః, పంథానౌ, పథః, పథింభాం, పథి, అలాగే మంథా, ఋభుక్షాః, పశ్యాద్యాః, పంచ, పంచ, పంచభిః కూడా ఇలానే ఉంటాయి.

ప్రతాన్ ప్రతానౌ ప్రతాన్భ్యాం హేప్ర్తాంశ్చ సుశర్మ్మణః । ఆపః అపః అద్భిరప్యేవం ప్రశాంశ్చైవ ప్రశామ్యపి ।। ౩౫౧.

ప్రతాన్, ప్రతానౌ, ప్రతాన్భ్యాం, సుశర్మణి హె ప్రతాన్, ఆపః, అపః, అద్భిః, అలాగే ప్రశాం, ప్రశామి కూడా ఇలానే ఉంటాయి.

కః కేన సర్వ్వవత్ కేషు అయం చేమేఇమాన్నయః । అనేన చాభ్యామేభిశ్చ అస్మై చేభ్యః స్వమస్యచ ।। ౩౫౧.

కః, కేన, సర్వవత్, కేషు, అయం, అలాగే ఇమే, ఇమాన్, నయః, అనేన, చాభ్యాం, ఎభిః, అస్మై, చేభ్యః, స్వం, అస్య కూడా ఇలానే ఉంటాయి.