అగ్నిపురాణమ్

కారకే కర్త్తరి చ సా సమ్ప్రదానే చతుర్థ్యపి । యస్మై దిత్సా ధారయతే సమ్ప్రదానం తదీరితం ।। ౩౫౧.

కర్తకు, సమర్పించబడే వ్యక్తికి కూడా, చతుర్థీ విభక్తిని వాడతారు; ఎవరికైనా ఇచ్చే ఉద్దేశంతో ఉన్నదాన్ని సమప్రదానం అంటారు.

అపాదానం యతోఽపైతి ఆదత్తే చ భయం యతః । అపాదానే పఞ్చమీ స్యాత్ స్వస్వామ్యాదౌ చ షష్ఠ్యపి ।। ౩౫౧.

ఏదినుండి ఏదైనా దూరమవుతుందో, లేదా భయం ఏదినుండి వస్తుందో, అది అపాదానం; అపాదానంలో పంచమీ విభక్తి, స్వామ్యం, యాజమాన్యంలో షష్ఠీ విభక్తి వాడతారు.

ఆధారో యోఽధికరణం విభక్తిస్తత్ర సప్తమీ । ఏకార్థే చైకవచనం ద్వ్యర్థే ద్వివచనం భవేత్ ।। ౩౫౧.

ఏది ఆధారం లేదా స్థానం అయితే, అక్కడ సప్తమి విభక్తి వాడాలి; ఒక్కటి ఉంటే ఏకవచనం, రెండుంటే ద్వివచనం వాడాలి.

బహుషు బహువచనం సిద్ధరూపాణ్యథో వదే । వృక్షః సూర్య్యోఽమబువాహోఽర్క హేరవే హేద్విజాతయః ।। ౩౫౧.

చాలా ఉంటే బహువచనం వాడాలి; ఇప్పుడు స్థిరమైన రూపాలు చెబుతాను: వృక్షః, సూర్యః, అంబువాహః, అర్క, హే రవ, హే ద్విజాతయః.

విప్రౌ గజాన్మహేన్ద్రేణ యమాబ్యామనలైః కృతం । రామాయ మునివర్య్యాభ్యాం కేభ్యో ధర్మ్మాత్ హరౌ రతిః ।। ౩౫౧.

విప్రౌ, ఏనుగులచేత, మహేంద్రునిచేత, యమునిచేత, అనలునిచేత చేసినది; రామునికి, మునిశ్రేష్ఠులచేత, ఎవరిచేత, ధర్ముని నుండి, హరిలో ఆనందం.

శరాబ్యాం పుస్తకేభ్యశ్చ అర్థస్యేశ్వరయోర్గతిః । బాలానాం సజ్జనే ప్రీతిర్హంసయోః కమలేషు చ ।। ౩౫౧.

రెండు బాణాలచేత, పుస్తకాలనుండి, అర్థం యజమానులవద్దకు చేరడం; బాలలకు మంచి వారిపై ప్రేమ, హంసలకు కమలాలపై మమకారం.

ఏవం కామమహేశాద్యాః శబ్దా జ్ఞేయాశ్చ వృక్షవత్ । సర్వే విశ్వే చ సర్వస్మై సర్వస్మాత్కతరో మతః ।। ౩౫౧.

ఇలా కామ, మహేశుడు మొదలైన పదాలు వృక్షంలా అర్థం చేసుకోవాలి; సమస్తం, విశ్వం, అందరికీ, అన్నింటినుండి, ఏది ఏదో నిర్ణయించాలి.

సర్వేషాం స్వఞ్చ విశ్వస్మిన్ శేషం రూపఞ్చ వృక్షవత్ । ఏవఞ్చోభయకతరకతమాన్యతరాదయః ।। ౩౫౧.

అందరిది, తనది, విశ్వంలో, మిగతా రూపాలు వృక్షంలా; అలాగే, రెండింటి, ఏదో ఒకటి, ఏదైనా, అలాంటి రూపాలు కూడా.

పూర్వ్వే పూర్వ్వాశ్చ పూర్వస్మై పూర్వస్మాత్ సుసమాగతః । పూర్వ్వో బుద్ధిశ్చ పూర్వస్మిన్ శేషరూపన్తు సర్వవత్ ।। ౩౫౧.

ముందు, ముందువారు, ముందువారికి, ముందునుండి బాగా కలిసినది; ముందు, ముందులో బుద్ధి, మిగతా రూపాలు కూడా అన్నిటిలా ఉంటాయి.

ఏవం పరవరాద్యాశ్చ దక్షిణోత్తరకాన్తరాః । అపరఱశ్చాధరో నేమాః ప్రథమాః ప్రథమేఽర్కవత్ ।। ౩౫౧.

ఇలాగే పర, అవర మొదలైన పదాలు, దక్షిణ, ఉత్తర, లోపలి; అపర, అధర, ఇవన్నీ మొదటి రూపాలు, మొదటిలో అర్కంలా ఉంటాయి.

ఏవం చరమాయతయా అల్పార్ద్ధా నేమఆదయః । ద్వితీయస్మై ద్వితీయాయ ద్వితీయస్మాత్ ద్వితీయకాత్ ।। ౩౫౧.

ఇలాగే చరమ, అల్ప, అర్ధ మొదలైన పదాలతో; రెండవదానికి, రెండవదికోసం, రెండవదినుండి, రెండవదివల్ల అనే అర్థాలు వస్తాయి.

ద్వితీయస్మిన్ ద్వితీయే చ తృతీయశ్చ తథాఽర్క్కవత్ । సోమపాః సోమపౌ జ్ఞేయౌసోమపాః సోమపాం బ్రజ ।। ౩౫౧.

రెండవదిలో, రెండవవిభక్తిలో, మూడవదిలో కూడా అర్కంలా; సోమపాః, సోమపౌ అని తెలుసుకోవాలి, సోమపాః, సోమపాం వద్దకు వెళ్ళు.

కీలాలపౌ సోమపశ్చ సోమపా సోమపే దద । సోమపాభ్యాం సోమపాభ్యః సోమపః సోమపోః కులం ।। ౩౫౧.

కీలాలపౌ, సోమపశ్చ, సోమపా, సోమపేకు ఇవ్వు; ఇద్దరు సోమపాలచేత, సోమపాలకు, సోమపునిది, సోమపో కుటుంబం.

ఏవం కీలాలపాద్యాః స్యు కవిరగ్నిస్తథాఽరయః । హేకవే కవిమగ్నీ తాన్ హరీన్ సాత్యకినా హృతం ।। ౩౫౧.

కీలాల మొదలైనవారు, కవి, అగ్ని, అలాగే శత్రువులు — వీరందరినీ అగ్ని అనే కవి అంటారు. ఆ గుర్రాలను సాత్యకి తీసుకెళ్లాడు.

రవిభ్యాం రవిభిర్ద్దేహి వహ్నియే యః సమాగతః । అగ్నేరగ్న్యోస్తథాగ్నీనాం కవౌ కవ్యోః కవిష్వఽథ ।। ౩౫౧.

రవి ఇద్దరికీ, రవులతో కలసి వచ్చినవారికి, అగ్ని! ఇవ్వాలి. అగ్ని, అగ్ని ఇద్దరు, అగ్నులు, కవి, ఇద్దరు కవులు, కవులు — వీరందరికీ కూడా అలాగే వర్తిస్తుంది.

ఏవం సుసృతిరభ్రాన్తిః సుకీర్త్తిః సుధృతిస్తథా । సఖా సఖాయౌ సఖాయః హేసఖే వ్రజ సప్తతిం ।। ౩౫౧.

ఇలా మంచి సృష్టి, అయోమయం లేకపోవడం, మంచి పేరు, మంచి స్థిరత — స్నేహితుడా, ఇద్దరు స్నేహితులు, స్నేహితులు — ఓ స్నేహితుడా, ఏడవదానికి వెళ్ళు.

సఖాయఞ్చ స ఖాయౌ చ సఖీన్ సఖ్యా గతో దద । సఖ్యే సఖ్యుశ్చ సఖ్యశ్చ సఖ్యోః శేషః కవేరివ ।। ౩౫౧.

స్నేహితుడు, ఇద్దరు స్నేహితులు, స్నేహితులు — వీరు స్నేహానికి చేరినవారు. స్నేహానికి, ఇద్దరు స్నేహితులకి, స్నేహితులకి, ఇద్దరిలో మిగిలినది కవిలాగే ఉంటుంది.

పత్యా పత్యే చ పత్యశ్చ పత్యుః పత్యోస్తథాఽగ్నివత్ । ద్వౌ ద్వౌ ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం ద్విత్వాద్యర్థే ద్వయోర్ద్వయోః ।। ౩౫౧.

భర్త, భర్తకు, భర్తలు, భర్త యొక్కది, ఇద్దరు భర్తలది — ఇవన్నీ అగ్నిలా. రెండు, ఇద్దరికీ, ఇద్దరితో, ద్వంద్వార్థానికి, ఇద్దరిదీ, ఇద్దరిదీ అనే అర్థాలు వస్తాయి.

త్రయస్త్రీంశ్చ త్రిభిస్త్రిభ్యస్త్రయాణాఞ్చ త్రిషు క్రమాత్ । కవివత్ కతికతీతి శేషం వహువచనం స్మృతమ్ ।। ౩౫౧.

మూడు, ముగ్గురికి, ముగ్గురితో, ముగ్గురికోసం, ముగ్గురిలో — ఇలా క్రమంగా. కవి, ఎన్ని, ఇవి అన్నీ మిగతా సందర్భాల్లో బహువచనంగా భావించాలి.

నీనియౌ చ నియో హేనీః నియం నియౌ నియో నియా । నీభ్యాం నీభిర్నియే నీభ్యః నియాన్నియి నియోస్తథా ।। ౩౫౧.

నీనియౌ, నియో, హేనీః, నియం, నియౌ, నియో, నియా, ఇద్దరు నీతో, నీతో, నీకి, నీవలన, నియాన్‌కు, నియికి, ఇద్దరు నియోలకు కూడా అలాగే వర్తిస్తుంది.

సుశ్రీః సుధీః ప్రభృతయో గ్రామణీః పూజయేద్ధరిం । గ్రామణ్యౌ గ్రామణ్యో గ్రామణ్యం గ్రామణ్యా గ్రామణీభిః ।। ౩౫౧.

సుశ్రీ, సుధీ మొదలైనవారు, గ్రామానికి నాయకుడు — వీరు హరిని పూజించాలి. ఇద్దరు నాయకులు, నాయకులు, నాయకుడు, నాయకునికి, నాయకులతో కూడా అలాగే.

గ్రామణ్యో గ్రామణ్యామేవం సేనానీప్రముఖాః సుభూః । సుభువౌ చ స్వయమ్భువః స్వయమ్భుఞ్చ స్వయమ్భువః ।। ౩౫౧.

నాయకులు, నాయకునికి, అలాగే సేనానాయకుడు మొదలైన వారు, సుభూః; ఇద్దరు సుభు, స్వయంభువు యొక్కది, స్వయంభువు, స్వయంభువుని కూడా.

స్వయమ్భువా స్వయమ్భువి ఏవం ప్రతిభువాదయః । ఖలపూః ఖలప్వౌ శ్రేష్ఠౌ ఖలప్వఞ్చ ఖలప్వి చ ।। ౩౫౧.

స్వయంభువుని, స్వయంభువులో, అలాగే ప్రతిభు మొదలైనవారు; ఖలపూః, ఇద్దరు ఖలప్వు, ఉత్తములు, ఖలప్వ, ఖలప్వి కూడా.

ఏవం శరపూముఖాః స్యుః క్రోష్టా క్రోష్టార ఈరితాః । క్రోష్టూంశ్చ కోష్టుశ్చ కోష్టునా క్రోష్ట్రా క్రోష్టూనాం కోష్టరీదృశం ।। ౩౫౧.

శరపూ మొదలైనవారు, క్రోష్టా, క్రోష్టార అని చెప్పబడతారు; క్రోష్టూన్, కోష్టు, కోష్టుతో, క్రోష్ట్రా, క్రోష్టూన్ యొక్కది, కోష్టరీ లాంటి వారు.

పితా పితరౌ పితరః హేపితః పితరౌ శుభౌ । పితౄన్ పితుః పితుః పిత్రోః పితౄణాం పితరీదృశం ।। ౩౫౧.

తండ్రి, ఇద్దరు తండ్రులు, తండ్రులు, ఓ తండ్రీ, ఇద్దరు శుభమైన తండ్రులు; పితృవులు, తండ్రి యొక్కది, తండ్రి యొక్కది, ఇద్దరు తండ్రులది, పితృవులది, తండ్రిలాంటి వారు.

ఏవం భ్రాతా చ జామాతృముఖా నౄణాం నృణాం తథా । కర్త్తా కర్త్తారౌ కర్త్తౄశ్చ కర్త్తౄణాం కర్త్తరీదృశం ।। ౩౫౧.

అలాగే, అన్న, మరిది మొదలైనవారు, మనుషులలో, అలాగే మనుషులలో; చేసేవాడు, ఇద్దరు చేసేవారు, చేసేవారు, చేసేవారి యొక్కది, చేసేవాడిలాంటి వారు.

పితృవచ్చైవముట్గాతా స్వసా నప్త్రాదయః స్మృతాః । సురాః సురాయౌ సురాయః నురాయాఞ్చ సురాయ్యపి ।। ౩౫౧.

పితృవుల వలె, ఉట్గాత, అక్క, మేనల్లుడు మొదలైనవారు కూడా అలా భావించాలి; దేవతలు, ఇద్దరు దేవతలు, దేవతలు, అలాగే దేవతలు, అలాగే సురాయ్య కూడా.

గౌః గావౌ గాఙ్గా గవా చ గోర్గవోశ్చ గవాం గవి । ఏవ ద్యౌర్గ్లౌశ్చాపి తథా స్వరాన్తాః పుంసి నాయకాః ।। ౩౫౧.

ఆవు, రెండు ఆవులు, గాంగ, ఆవులతో, ఆవులది, ఆవులది, ఆవులో; అలాగే ద్యౌ, గ్లౌ, అలాగే 'స్వర'తో ముగిసేవారు పురుష నాయకులు.

సువాక్ సువాచౌ సువాచా సువాగ్భ్యాఞ్చ సువాక్ష్వపి । ఏవం దిక్ప్రముఖాః ప్రాఙ్చ ప్రాఞ్చౌ ప్రాఞ్చఞ్చ భో వ్రజ ।। ౩౫౧.

సువాక్, ఇద్దరు సువాకులు, సువాకా, ఇద్దరు సువాకులతో, సువాక్సులో కూడా. అలాగే దిక్కు మొదలైనవారు: ప్రాంచ, ఇద్దరు ప్రాంచ, ప్రాంచ, ఓయ్ వెళ్ళు.