అగ్నిపురాణమ్

గౌరీ పుత్రవతీ నీశ్చ వధూర్ద్దేవతయా భువా । తిస్రో ద్వే కతి వర్షాభూః స్వసా మాతా వరా చ గౌః ।। ౩౫౧.

గౌరీ (తెల్లగా ఉన్నది), పుత్రవతీ (కొడుకు కలది), నీశ (రాత్రి), వధూ (పెళ్లికూతురు), దేవత (దేవత), భువా (భూమి), తిస్ర (మూడు), ద్వే (రెండు), కతి (ఎన్ని), వర్షాభూ (వర్షాకాలం), స్వస (చెల్లెలు), మాత (తల్లి), వరా (వరము), గౌ (ఆవు).

నౌర్వాక్త్వక్త్వక్ప్రాచ్యవాచీతి తిరశ్చీ సముదీచ్యపి । శరద్విద్యుత్ సరిద్యోషిత్ అగ్నివిత్ సస్పదా దృశత్ ।। ౩౫౧.

నౌ (నౌక), వాక్త్వక్ (మాట-చర్మం), ప్రాచ్యవాక్ (తూర్పు మాట), తిరస్చీ (వంపుగా ఉన్నది), సముదీచీ (ఉత్తర దిశ), శరద్ (శరదృతువు), విద్యుత్ (మెరుపు), సరిత్ (నది), యోషిత్ (స్త్రీ), అగ్నివిత్ (అగ్ని కలది), సస్పదా (స్థానం కలది), దృష్ట్ (చూసే వాడు).

యైషా సా వేదవిత్సంవిత్ బహ్వీ రాజ్ఞీ త్వయా మయా । సీమా పఞ్చాదయో రాజీ ధూః పూశ్చైవ దిశా గిరా ।। ౩౫౧.

యైషా (ఈమె), సా (ఆమె), వేదవిత్ (వేదం తెలిసినది), సంవిత్ (జ్ఞానం), బహ్వీ (చాలా ఉన్నది), రాజ్ఞీ (రాణి), త్వయా (నీ చేత), మయా (నా చేత), సీమ (సరిహద్దు), పంచ (ఐదు), ఆదయః (మొదలు), రాజీ (గీత), ధూః (పొగ), పూః (పట్టణం), దిశా (దిక్కు), గిరా (మాట).

చతస్రో విదుషీ చైవ కేయం దిక్ దృక్ చ తాదృశో । అసౌ స్త్రియాం నాయకాశ్చ నాయకాశ్చ నపుంసకే ।। ౩౫౧.

చతస్ర (నాలుగు), విదుషీ (పండితురాలు), కేయం (ఈమె ఎవరు), దిక్ (దిక్కు), దృక్ (చూసేవాడు), తాదృశ (అటువంటి), అసౌ (ఆమె); ఇవి స్త్రీలింగ ఉదాహరణలు, అలాగే నపుంసక లింగ ఉదాహరణలు కూడా.

కుణ్డం సర్వం సోమపఞ్చ దధి వారి ఖలప్వథ । మధు త్రపు కర్త్తృ భక్తృ అతివక్తృ పయః పురః ।। ౩౫౧.

కుండం (పాత్ర), సర్వం (అన్ని), సోమ (సోమరసం), దధి (పెరుగు), వారీ (నీరు), ఖలప్వథ (పరుపు స్థలం), మధు (తేనె), త్రపు (తగారం), కర్తృ (చేయువాడు), భక్తృ (తినేవాడు), అతివక్తృ (ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు), పయః (పాలు), పురం (పట్టణం).

ప్రాక్ప్రత్యక్ చ తిర్య్యగుదక్ జగద్ జాగ్రత్తథా సకృత్ । సుసమ్పచ్చ సుదణ్డీహ అహః కిఞ్చేదమిత్యపి ।। ౩౫౧.

తూర్పు, పడమర, అడ్డంగా, నీరు, లోకం, మేలుకోవడం, ఒక్కసారి, బాగా వండినది, బాగా శిక్షించినది, ఇక్కడ, పగలు, ఇంకా ఇది—ఇవి కొన్ని ఉదాహరణలు.

షట్‌సర్పిః శ్రేయశ్చత్వారి అదోఽన్యే హీదృశాః పరే । ఏతేబ్యః ప్రథమాదయశ్చ స్యుః ప్రాతిపదికాత్పరాః ।। ౩౫౧.

ఆరు రకాల నెయ్యి, నాలుగు ఉత్తమమైనవి, మరికొన్ని ఇలాంటి ఇతరులు, మిగతావి వేరుగా ఉంటాయి; వీటి నుండి మొదటి రూపాలు పుట్టుకొస్తాయి, అవి నామపదానికి తరువాతి రూపాలు.

ధాతుప్రత్యయహీనం యత్స్యాత్ ప్రాతిపదికన్తు తత్ । ప్రాతిపదికాత్ స్వలిఙ్గార్థవచనే ప్రథమా భవేత్ ।। ౩౫౧.

ధాతువు లేదా ప్రత్యయం లేని పదాన్ని నామపదం అంటారు; ఆ నామపదం నుండి దాని లింగార్థాన్ని, భావాన్ని తెలిపే ప్రథమా విభక్తి వస్తుంది.

సమ్బోధనే చ ప్రథమా ఉక్తే కర్మ్మణి కర్త్తరి । కర్మ్మ యత్ క్రియతే తత్స్యాత్ ద్వితీయా కర్మణి స్మృతా ।। ౩౫౧.

సంభోదనలో, ప్రథమా విభక్తిలో, రెండింటినీ కర్త, కర్మకు ఉపయోగిస్తారు; ఏది చేయబడుతుందో అది కర్మ, దానికి ద్వితీయా విభక్తి అంటారు.

క్రియతే యేన కరణం కర్త్తా యశ్చ కరోతి సః । అనుక్తే తిఙ్‌కృత్తద్ధితైస్తృతీయా కరణే భవేత్ ।। ౩౫౧.

ఏదివల్ల పని జరుగుతుందో అది కారణం, ఎవడు చేస్తాడో అతనే కర్త; స్పష్టంగా చెప్పని చోట తృతీయా విభక్తిని కారణానికి, క్రియాపద, తద్ధితప్రత్యయాలతో ఉపయోగిస్తారు.

కారకే కర్త్తరి చ సా సమ్ప్రదానే చతుర్థ్యపి । యస్మై దిత్సా ధారయతే సమ్ప్రదానం తదీరితం ।। ౩౫౧.

కర్తకు, సమర్పించబడే వ్యక్తికి కూడా, చతుర్థీ విభక్తిని వాడతారు; ఎవరికైనా ఇచ్చే ఉద్దేశంతో ఉన్నదాన్ని సమప్రదానం అంటారు.

అపాదానం యతోఽపైతి ఆదత్తే చ భయం యతః । అపాదానే పఞ్చమీ స్యాత్ స్వస్వామ్యాదౌ చ షష్ఠ్యపి ।। ౩౫౧.

ఏదినుండి ఏదైనా దూరమవుతుందో, లేదా భయం ఏదినుండి వస్తుందో, అది అపాదానం; అపాదానంలో పంచమీ విభక్తి, స్వామ్యం, యాజమాన్యంలో షష్ఠీ విభక్తి వాడతారు.

ఆధారో యోఽధికరణం విభక్తిస్తత్ర సప్తమీ । ఏకార్థే చైకవచనం ద్వ్యర్థే ద్వివచనం భవేత్ ।। ౩౫౧.

ఏది ఆధారం లేదా స్థానం అయితే, అక్కడ సప్తమి విభక్తి వాడాలి; ఒక్కటి ఉంటే ఏకవచనం, రెండుంటే ద్వివచనం వాడాలి.

బహుషు బహువచనం సిద్ధరూపాణ్యథో వదే । వృక్షః సూర్య్యోఽమబువాహోఽర్క హేరవే హేద్విజాతయః ।। ౩౫౧.

చాలా ఉంటే బహువచనం వాడాలి; ఇప్పుడు స్థిరమైన రూపాలు చెబుతాను: వృక్షః, సూర్యః, అంబువాహః, అర్క, హే రవ, హే ద్విజాతయః.

విప్రౌ గజాన్మహేన్ద్రేణ యమాబ్యామనలైః కృతం । రామాయ మునివర్య్యాభ్యాం కేభ్యో ధర్మ్మాత్ హరౌ రతిః ।। ౩౫౧.

విప్రౌ, ఏనుగులచేత, మహేంద్రునిచేత, యమునిచేత, అనలునిచేత చేసినది; రామునికి, మునిశ్రేష్ఠులచేత, ఎవరిచేత, ధర్ముని నుండి, హరిలో ఆనందం.

శరాబ్యాం పుస్తకేభ్యశ్చ అర్థస్యేశ్వరయోర్గతిః । బాలానాం సజ్జనే ప్రీతిర్హంసయోః కమలేషు చ ।। ౩౫౧.

రెండు బాణాలచేత, పుస్తకాలనుండి, అర్థం యజమానులవద్దకు చేరడం; బాలలకు మంచి వారిపై ప్రేమ, హంసలకు కమలాలపై మమకారం.

ఏవం కామమహేశాద్యాః శబ్దా జ్ఞేయాశ్చ వృక్షవత్ । సర్వే విశ్వే చ సర్వస్మై సర్వస్మాత్కతరో మతః ।। ౩౫౧.

ఇలా కామ, మహేశుడు మొదలైన పదాలు వృక్షంలా అర్థం చేసుకోవాలి; సమస్తం, విశ్వం, అందరికీ, అన్నింటినుండి, ఏది ఏదో నిర్ణయించాలి.

సర్వేషాం స్వఞ్చ విశ్వస్మిన్ శేషం రూపఞ్చ వృక్షవత్ । ఏవఞ్చోభయకతరకతమాన్యతరాదయః ।। ౩౫౧.

అందరిది, తనది, విశ్వంలో, మిగతా రూపాలు వృక్షంలా; అలాగే, రెండింటి, ఏదో ఒకటి, ఏదైనా, అలాంటి రూపాలు కూడా.

పూర్వ్వే పూర్వ్వాశ్చ పూర్వస్మై పూర్వస్మాత్ సుసమాగతః । పూర్వ్వో బుద్ధిశ్చ పూర్వస్మిన్ శేషరూపన్తు సర్వవత్ ।। ౩౫౧.

ముందు, ముందువారు, ముందువారికి, ముందునుండి బాగా కలిసినది; ముందు, ముందులో బుద్ధి, మిగతా రూపాలు కూడా అన్నిటిలా ఉంటాయి.

ఏవం పరవరాద్యాశ్చ దక్షిణోత్తరకాన్తరాః । అపరఱశ్చాధరో నేమాః ప్రథమాః ప్రథమేఽర్కవత్ ।। ౩౫౧.

ఇలాగే పర, అవర మొదలైన పదాలు, దక్షిణ, ఉత్తర, లోపలి; అపర, అధర, ఇవన్నీ మొదటి రూపాలు, మొదటిలో అర్కంలా ఉంటాయి.

ఏవం చరమాయతయా అల్పార్ద్ధా నేమఆదయః । ద్వితీయస్మై ద్వితీయాయ ద్వితీయస్మాత్ ద్వితీయకాత్ ।। ౩౫౧.

ఇలాగే చరమ, అల్ప, అర్ధ మొదలైన పదాలతో; రెండవదానికి, రెండవదికోసం, రెండవదినుండి, రెండవదివల్ల అనే అర్థాలు వస్తాయి.

ద్వితీయస్మిన్ ద్వితీయే చ తృతీయశ్చ తథాఽర్క్కవత్ । సోమపాః సోమపౌ జ్ఞేయౌసోమపాః సోమపాం బ్రజ ।। ౩౫౧.

రెండవదిలో, రెండవవిభక్తిలో, మూడవదిలో కూడా అర్కంలా; సోమపాః, సోమపౌ అని తెలుసుకోవాలి, సోమపాః, సోమపాం వద్దకు వెళ్ళు.

కీలాలపౌ సోమపశ్చ సోమపా సోమపే దద । సోమపాభ్యాం సోమపాభ్యః సోమపః సోమపోః కులం ।। ౩౫౧.

కీలాలపౌ, సోమపశ్చ, సోమపా, సోమపేకు ఇవ్వు; ఇద్దరు సోమపాలచేత, సోమపాలకు, సోమపునిది, సోమపో కుటుంబం.

ఏవం కీలాలపాద్యాః స్యు కవిరగ్నిస్తథాఽరయః । హేకవే కవిమగ్నీ తాన్ హరీన్ సాత్యకినా హృతం ।। ౩౫౧.

కీలాల మొదలైనవారు, కవి, అగ్ని, అలాగే శత్రువులు — వీరందరినీ అగ్ని అనే కవి అంటారు. ఆ గుర్రాలను సాత్యకి తీసుకెళ్లాడు.

రవిభ్యాం రవిభిర్ద్దేహి వహ్నియే యః సమాగతః । అగ్నేరగ్న్యోస్తథాగ్నీనాం కవౌ కవ్యోః కవిష్వఽథ ।। ౩౫౧.

రవి ఇద్దరికీ, రవులతో కలసి వచ్చినవారికి, అగ్ని! ఇవ్వాలి. అగ్ని, అగ్ని ఇద్దరు, అగ్నులు, కవి, ఇద్దరు కవులు, కవులు — వీరందరికీ కూడా అలాగే వర్తిస్తుంది.

ఏవం సుసృతిరభ్రాన్తిః సుకీర్త్తిః సుధృతిస్తథా । సఖా సఖాయౌ సఖాయః హేసఖే వ్రజ సప్తతిం ।। ౩౫౧.

ఇలా మంచి సృష్టి, అయోమయం లేకపోవడం, మంచి పేరు, మంచి స్థిరత — స్నేహితుడా, ఇద్దరు స్నేహితులు, స్నేహితులు — ఓ స్నేహితుడా, ఏడవదానికి వెళ్ళు.

సఖాయఞ్చ స ఖాయౌ చ సఖీన్ సఖ్యా గతో దద । సఖ్యే సఖ్యుశ్చ సఖ్యశ్చ సఖ్యోః శేషః కవేరివ ।। ౩౫౧.

స్నేహితుడు, ఇద్దరు స్నేహితులు, స్నేహితులు — వీరు స్నేహానికి చేరినవారు. స్నేహానికి, ఇద్దరు స్నేహితులకి, స్నేహితులకి, ఇద్దరిలో మిగిలినది కవిలాగే ఉంటుంది.

పత్యా పత్యే చ పత్యశ్చ పత్యుః పత్యోస్తథాఽగ్నివత్ । ద్వౌ ద్వౌ ద్వాభ్యాం ద్వాభ్యాం ద్విత్వాద్యర్థే ద్వయోర్ద్వయోః ।। ౩౫౧.

భర్త, భర్తకు, భర్తలు, భర్త యొక్కది, ఇద్దరు భర్తలది — ఇవన్నీ అగ్నిలా. రెండు, ఇద్దరికీ, ఇద్దరితో, ద్వంద్వార్థానికి, ఇద్దరిదీ, ఇద్దరిదీ అనే అర్థాలు వస్తాయి.

త్రయస్త్రీంశ్చ త్రిభిస్త్రిభ్యస్త్రయాణాఞ్చ త్రిషు క్రమాత్ । కవివత్ కతికతీతి శేషం వహువచనం స్మృతమ్ ।। ౩౫౧.

మూడు, ముగ్గురికి, ముగ్గురితో, ముగ్గురికోసం, ముగ్గురిలో — ఇలా క్రమంగా. కవి, ఎన్ని, ఇవి అన్నీ మిగతా సందర్భాల్లో బహువచనంగా భావించాలి.