అగ్నిపురాణమ్

తృతీయః ఖణ్డపా వహ్నిః సఖాపతిరహర్పతిః । పటుర్నీర్గ్రామణీన్ద్రశ్చ ఖలబూర్మ్మిత్రభూః స్వభూః ।। ౩౫౧.

తృతీయ ఉదాహరణలు — ఖండపా, వహ్ని (అగ్ని), సఖా (స్నేహితుడు), పతి (ప్రభు), అహర్పతి (దినాధిపతి), పటు (చతురుడు), నీరు (నీరు), గ్రామణి (గ్రామ పెద్ద), ఇంద్రుడు, ఖలబూర్, మిత్రభూ, స్వభూ.

సుశ్రీః సుధీః పితా భ్రాతా నా కర్త్తా క్రోష్టునప్తృకౌ । సురా రా గౌస్తథా ద్యౌర్గ్లౌః స్వరాన్తాః పుంసి నాయకాః ।। ౩౫౧.

సుశ్రీ (శుభలక్షణం గలవాడు), సుధీ (తెలివైనవాడు), పిత (తండ్రి), భ్రాత (అన్న), న (కాదు), కర్త (చేయువాడు), క్రోష్టు (నక్క), నప్తృ (మనవడు), సుర (దేవుడు), రా, గౌ (ఆవు), ద్యౌ (ఆకాశం), గ్లౌః, స్వరాంతాలు పురుష లింగంలో ముఖ్యమైనవి.

సువాక్ త్వక్ పృషత్ సమ్రాట్ జన్మభాక్ చ అవేదపి । ఆపో మరుద్భవన్ దీవ్యన్ భవాంశ్చ మఘవాన్ పివన్ ।। ౩౫౧.

సువాక్ (మంచి మాటలు చెప్పేవాడు), త్వక్ (చర్మం), పృషత్ (పందెం గలవాడు), సమ్రాట్ (చక్రవర్తి), జన్మభాక్ (పుట్టినవాడు), అవేద (తెలియని వాడు), ఆపః (నీళ్లు), మరుత్ (గాలి), భవన్ (ఉండే వాడు), దీవ్యాన్ (దివ్యుడు), భవాన్ (ప్రభు), మఘవాన్ (ధనవంతుడు), పివన్ (తాగేవాడు).

భగవానఘవానర్వ్వాన్వహ్నిమత్ సర్వ్వవిత్సుపృత్ । సుసోమా కుణ్డీ రాజా చ శ్వా యువా మఘవా తథా ।। ౩౫౧.

భగవాన్ (పుణ్యవంతుడు), అఘవాన్ (పాపి), అర్వాన్ (దగ్గర ఉన్నవాడు), వహ్నిమత్ (అగ్ని గలవాడు), సర్వవిత్ (అన్ని తెలిసినవాడు), సుపృత్ (బాగా పెరిగినవాడు), సుసోమా (మంచి సోమ కలవాడు), కుండీ (పాత్ర), రాజా (రాజు), శ్వా (కుక్క), యువా (యువకుడు), మఘవా (ధనవంతుడు).

పూషా సుకర్మ్మా యజ్వా చ సువర్మ్మా చ సుధర్మ్మణా । అర్య్యమా వృత్రహా పన్థాః సుకకుదాదిపఞ్చ చ ।। ౩౫౧.

పూషా (పోషకుడు), సుకర్మ (మంచి పనులు చేసే వాడు), యజ్వా (యజ్ఞం చేసే వాడు), సువర్మా (బలమైన ఆయుధాలు కలవాడు), సుధర్మణా (మంచి ధర్మం కలవాడు), అర్యమా, వృత్రహా (వృత్రుడు ని సంహరించినవాడు), పంథా (మార్గం), సుకకుడ మొదలైన ఐదు.

ప్రశాన్ సుతాంశ్చ పఞ్చాద్యాః సుగీః సురాః సుపూరపి । చన్ద్రమాః సువచాః శ్రేయాన్ విద్వాంశ్చోశనసా సహ ।। ౩౫౧.

ప్రశాంతుడు, సుతా (కొడుకు), మొదటి ఐదు, సుగీ (మంచిగా పాడినవాడు), సురా (దేవత), సుపూర (పూర్తిగా నిండినది), చంద్రమా (చంద్రుడు), సువచా (మంచి మాటలు చెప్పేవాడు), శ్రేయాన్ (మంచివాడు), విద్యవాన్ (తెలివైనవాడు), ఉశనసుతో కలిపి.

పేచివాన్ గౌరవానడ్‌వాన్ గోధుఙ్‌మిత్రద్రుహౌ శ్వలిట్ । స్త్రియాం జాయా జరా బాలా ఏड़కా సహో వృద్ధయా ।। ౩౫౧.

పేచివాన్ (రెక్కలు గలవాడు), గౌరవాన్ (గౌరవం కలవాడు), అఢ్వాన్ (ప్రయాణికుడు), గోధుఙ్ (పాలు దోయేవాడు), మిత్రద్రుహ (స్నేహితుడిని మోసగించేవాడు), శ్వలిట్ (కుక్కలాంటివాడు); స్త్రీలింగంలో — జాయ (భార్య), జరా (వృద్ధాప్యం), బాల (పాప), ఎరక (మేక), సహో (బలవంతురాలు), వృద్ధయా (వృద్ధురాలు).

క్షాత్రియా బహురాజా చ బహుదా మాఽథ బాలికా । మాయా కౌముదగన్ధా చ సర్వ్వా పూర్వ్వా సహాన్యయా ।। ౩౫౧.

క్షాత్రియా (స్త్రీ యోధురాలు), బహురాజా (చాలా రాజులు కలదీ), బహుదా (చాలా ఇచ్చేది), మా (తల్లి), బాలికా (పాప), మాయా (మాయ), కౌముదగంధా (చంద్రిక పరిమళం కలది), ఇవన్నీ స్త్రీలింగంలో ఇతరులతో కలిపి.

ద్వితీయా చ తృతీయా చ బుద్ధిః స్త్రో శ్రోర్న్నదీ సుధీః । భవన్తీ చైవ దీవ్యన్తీ భాతీ భాన్తీ చ యాన్త్యపి ।। ౩౫౧.

రెండవది, మూడవది — బుద్ధి (తెలివి), స్త్రో, శ్రోణీ (నడుం), నదీ (నది), సుధీ (తెలివైన స్త్రీ), భవంతీ (ఉండే స్త్రీ), దీవ్యంతీ (ప్రకాశించే స్త్రీ), భాతీ (కాంతివంతురాలు), భాంతీ (ప్రభావంతురాలు), యాంతి (వెళ్లే స్త్రీ).

శ్రృణ్వతీ తుదతీ కర్త్రీ తుదన్తీ కుర్వతీ మహీ । రున్ధతీ క్రీड़తీ దాన్తీ పాలయన్తీ సురాణ్యపి ।। ౩౫౧.

శృణ్వతీ (వింటే స్త్రీ), తుదతీ (కొడే స్త్రీ), కర్త్రీ (చేయు స్త్రీ), తుదంతీ (కొడే స్త్రీ), కుర్వతీ (చేసే స్త్రీ), మహీ (భూమి), రుంధతీ (అడ్డుకునే స్త్రీ), క్రీడతీ (ఆడే స్త్రీ), దాంతీ (వశమైన స్త్రీ), పాలయంతీ (కాపాడే స్త్రీ), సురాణీ (దేవతలు).

గౌరీ పుత్రవతీ నీశ్చ వధూర్ద్దేవతయా భువా । తిస్రో ద్వే కతి వర్షాభూః స్వసా మాతా వరా చ గౌః ।। ౩౫౧.

గౌరీ (తెల్లగా ఉన్నది), పుత్రవతీ (కొడుకు కలది), నీశ (రాత్రి), వధూ (పెళ్లికూతురు), దేవత (దేవత), భువా (భూమి), తిస్ర (మూడు), ద్వే (రెండు), కతి (ఎన్ని), వర్షాభూ (వర్షాకాలం), స్వస (చెల్లెలు), మాత (తల్లి), వరా (వరము), గౌ (ఆవు).

నౌర్వాక్త్వక్త్వక్ప్రాచ్యవాచీతి తిరశ్చీ సముదీచ్యపి । శరద్విద్యుత్ సరిద్యోషిత్ అగ్నివిత్ సస్పదా దృశత్ ।। ౩౫౧.

నౌ (నౌక), వాక్త్వక్ (మాట-చర్మం), ప్రాచ్యవాక్ (తూర్పు మాట), తిరస్చీ (వంపుగా ఉన్నది), సముదీచీ (ఉత్తర దిశ), శరద్ (శరదృతువు), విద్యుత్ (మెరుపు), సరిత్ (నది), యోషిత్ (స్త్రీ), అగ్నివిత్ (అగ్ని కలది), సస్పదా (స్థానం కలది), దృష్ట్ (చూసే వాడు).

యైషా సా వేదవిత్సంవిత్ బహ్వీ రాజ్ఞీ త్వయా మయా । సీమా పఞ్చాదయో రాజీ ధూః పూశ్చైవ దిశా గిరా ।। ౩౫౧.

యైషా (ఈమె), సా (ఆమె), వేదవిత్ (వేదం తెలిసినది), సంవిత్ (జ్ఞానం), బహ్వీ (చాలా ఉన్నది), రాజ్ఞీ (రాణి), త్వయా (నీ చేత), మయా (నా చేత), సీమ (సరిహద్దు), పంచ (ఐదు), ఆదయః (మొదలు), రాజీ (గీత), ధూః (పొగ), పూః (పట్టణం), దిశా (దిక్కు), గిరా (మాట).

చతస్రో విదుషీ చైవ కేయం దిక్ దృక్ చ తాదృశో । అసౌ స్త్రియాం నాయకాశ్చ నాయకాశ్చ నపుంసకే ।। ౩౫౧.

చతస్ర (నాలుగు), విదుషీ (పండితురాలు), కేయం (ఈమె ఎవరు), దిక్ (దిక్కు), దృక్ (చూసేవాడు), తాదృశ (అటువంటి), అసౌ (ఆమె); ఇవి స్త్రీలింగ ఉదాహరణలు, అలాగే నపుంసక లింగ ఉదాహరణలు కూడా.

కుణ్డం సర్వం సోమపఞ్చ దధి వారి ఖలప్వథ । మధు త్రపు కర్త్తృ భక్తృ అతివక్తృ పయః పురః ।। ౩౫౧.

కుండం (పాత్ర), సర్వం (అన్ని), సోమ (సోమరసం), దధి (పెరుగు), వారీ (నీరు), ఖలప్వథ (పరుపు స్థలం), మధు (తేనె), త్రపు (తగారం), కర్తృ (చేయువాడు), భక్తృ (తినేవాడు), అతివక్తృ (ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు), పయః (పాలు), పురం (పట్టణం).

ప్రాక్ప్రత్యక్ చ తిర్య్యగుదక్ జగద్ జాగ్రత్తథా సకృత్ । సుసమ్పచ్చ సుదణ్డీహ అహః కిఞ్చేదమిత్యపి ।। ౩౫౧.

తూర్పు, పడమర, అడ్డంగా, నీరు, లోకం, మేలుకోవడం, ఒక్కసారి, బాగా వండినది, బాగా శిక్షించినది, ఇక్కడ, పగలు, ఇంకా ఇది—ఇవి కొన్ని ఉదాహరణలు.

షట్‌సర్పిః శ్రేయశ్చత్వారి అదోఽన్యే హీదృశాః పరే । ఏతేబ్యః ప్రథమాదయశ్చ స్యుః ప్రాతిపదికాత్పరాః ।। ౩౫౧.

ఆరు రకాల నెయ్యి, నాలుగు ఉత్తమమైనవి, మరికొన్ని ఇలాంటి ఇతరులు, మిగతావి వేరుగా ఉంటాయి; వీటి నుండి మొదటి రూపాలు పుట్టుకొస్తాయి, అవి నామపదానికి తరువాతి రూపాలు.

ధాతుప్రత్యయహీనం యత్స్యాత్ ప్రాతిపదికన్తు తత్ । ప్రాతిపదికాత్ స్వలిఙ్గార్థవచనే ప్రథమా భవేత్ ।। ౩౫౧.

ధాతువు లేదా ప్రత్యయం లేని పదాన్ని నామపదం అంటారు; ఆ నామపదం నుండి దాని లింగార్థాన్ని, భావాన్ని తెలిపే ప్రథమా విభక్తి వస్తుంది.

సమ్బోధనే చ ప్రథమా ఉక్తే కర్మ్మణి కర్త్తరి । కర్మ్మ యత్ క్రియతే తత్స్యాత్ ద్వితీయా కర్మణి స్మృతా ।। ౩౫౧.

సంభోదనలో, ప్రథమా విభక్తిలో, రెండింటినీ కర్త, కర్మకు ఉపయోగిస్తారు; ఏది చేయబడుతుందో అది కర్మ, దానికి ద్వితీయా విభక్తి అంటారు.

క్రియతే యేన కరణం కర్త్తా యశ్చ కరోతి సః । అనుక్తే తిఙ్‌కృత్తద్ధితైస్తృతీయా కరణే భవేత్ ।। ౩౫౧.

ఏదివల్ల పని జరుగుతుందో అది కారణం, ఎవడు చేస్తాడో అతనే కర్త; స్పష్టంగా చెప్పని చోట తృతీయా విభక్తిని కారణానికి, క్రియాపద, తద్ధితప్రత్యయాలతో ఉపయోగిస్తారు.

కారకే కర్త్తరి చ సా సమ్ప్రదానే చతుర్థ్యపి । యస్మై దిత్సా ధారయతే సమ్ప్రదానం తదీరితం ।। ౩౫౧.

కర్తకు, సమర్పించబడే వ్యక్తికి కూడా, చతుర్థీ విభక్తిని వాడతారు; ఎవరికైనా ఇచ్చే ఉద్దేశంతో ఉన్నదాన్ని సమప్రదానం అంటారు.

అపాదానం యతోఽపైతి ఆదత్తే చ భయం యతః । అపాదానే పఞ్చమీ స్యాత్ స్వస్వామ్యాదౌ చ షష్ఠ్యపి ।। ౩౫౧.

ఏదినుండి ఏదైనా దూరమవుతుందో, లేదా భయం ఏదినుండి వస్తుందో, అది అపాదానం; అపాదానంలో పంచమీ విభక్తి, స్వామ్యం, యాజమాన్యంలో షష్ఠీ విభక్తి వాడతారు.

ఆధారో యోఽధికరణం విభక్తిస్తత్ర సప్తమీ । ఏకార్థే చైకవచనం ద్వ్యర్థే ద్వివచనం భవేత్ ।। ౩౫౧.

ఏది ఆధారం లేదా స్థానం అయితే, అక్కడ సప్తమి విభక్తి వాడాలి; ఒక్కటి ఉంటే ఏకవచనం, రెండుంటే ద్వివచనం వాడాలి.

బహుషు బహువచనం సిద్ధరూపాణ్యథో వదే । వృక్షః సూర్య్యోఽమబువాహోఽర్క హేరవే హేద్విజాతయః ।। ౩౫౧.

చాలా ఉంటే బహువచనం వాడాలి; ఇప్పుడు స్థిరమైన రూపాలు చెబుతాను: వృక్షః, సూర్యః, అంబువాహః, అర్క, హే రవ, హే ద్విజాతయః.

విప్రౌ గజాన్మహేన్ద్రేణ యమాబ్యామనలైః కృతం । రామాయ మునివర్య్యాభ్యాం కేభ్యో ధర్మ్మాత్ హరౌ రతిః ।। ౩౫౧.

విప్రౌ, ఏనుగులచేత, మహేంద్రునిచేత, యమునిచేత, అనలునిచేత చేసినది; రామునికి, మునిశ్రేష్ఠులచేత, ఎవరిచేత, ధర్ముని నుండి, హరిలో ఆనందం.

శరాబ్యాం పుస్తకేభ్యశ్చ అర్థస్యేశ్వరయోర్గతిః । బాలానాం సజ్జనే ప్రీతిర్హంసయోః కమలేషు చ ।। ౩౫౧.

రెండు బాణాలచేత, పుస్తకాలనుండి, అర్థం యజమానులవద్దకు చేరడం; బాలలకు మంచి వారిపై ప్రేమ, హంసలకు కమలాలపై మమకారం.

ఏవం కామమహేశాద్యాః శబ్దా జ్ఞేయాశ్చ వృక్షవత్ । సర్వే విశ్వే చ సర్వస్మై సర్వస్మాత్కతరో మతః ।। ౩౫౧.

ఇలా కామ, మహేశుడు మొదలైన పదాలు వృక్షంలా అర్థం చేసుకోవాలి; సమస్తం, విశ్వం, అందరికీ, అన్నింటినుండి, ఏది ఏదో నిర్ణయించాలి.

సర్వేషాం స్వఞ్చ విశ్వస్మిన్ శేషం రూపఞ్చ వృక్షవత్ । ఏవఞ్చోభయకతరకతమాన్యతరాదయః ।। ౩౫౧.

అందరిది, తనది, విశ్వంలో, మిగతా రూపాలు వృక్షంలా; అలాగే, రెండింటి, ఏదో ఒకటి, ఏదైనా, అలాంటి రూపాలు కూడా.

పూర్వ్వే పూర్వ్వాశ్చ పూర్వస్మై పూర్వస్మాత్ సుసమాగతః । పూర్వ్వో బుద్ధిశ్చ పూర్వస్మిన్ శేషరూపన్తు సర్వవత్ ।। ౩౫౧.

ముందు, ముందువారు, ముందువారికి, ముందునుండి బాగా కలిసినది; ముందు, ముందులో బుద్ధి, మిగతా రూపాలు కూడా అన్నిటిలా ఉంటాయి.