అగ్నిపురాణమ్

భవాఞ్ఛేతే భవాఞ్చ్‌శేతే భవాఞ్‌శేతే భవాణ్డీనః । త్వమ్భర్త్తా త్వఙ్కరోష్యాదిః సన్ధిర్జ్ఞయో విసర్గజః ।। ౩౫౦.

'భవాంచేతే', 'భవాంచ్శేతే', 'భవాంశేతే', 'భవాణ్డీనః'; నువ్వే భర్త, నువ్వే చేయువాడు, తదితర పదాలు; సంధి తెలిసినది, అది విసర్గం నుండి పుట్టింది.

కశ్ఛిన్ద్యాత్ కశ్చరేత్ కష్టః కష్ఠః కస్థశ్చ కశ్చలేత్ । క ఖనేత్ క కరోతి స్మ క " పఠేత్ " ఫలేత వా ।। ౩౫౦.

ఎవరో కోయవచ్చు, ఎవరో చేయవచ్చు, 'కష్టః', 'కష్టః', 'కస్థశ్చ', ఎవరో కదలవచ్చు; ఎవరో త్రవ్వవచ్చు, ఎవరో చేయవచ్చు, ఎవరో చదవవచ్చు, లేదా ఫలించవచ్చు.

కశ్శ్వశురః కః శ్వశురః కస్సావరః కః సావరః । కః ఫలేత కః శయితా కోఽత్ర యోధః క ఉత్తమః ।। ౩౫౦.

'కశ్శ్వశురః', 'కః శ్వశురః', 'కస్సావరః', 'కః సావరః'; ఎవరు ఫలించేవారు, ఎవరు పడుకుంటారు, ఇక్కడ ఎవరు యోధుడు, ఎవరు ఉత్తముడు.

దేవా ఏతే భో ఇహ సోదరా యాన్తి భగో వ్రజ । సుపూః సుదూరాత్రిరత్ర వాయుర్యాతి పునర్న హి ।। ౩౫౦.

ఇవే దేవతలు, ఓ స్నేహితా, ఇక్కడ అన్నదమ్ములు వెళ్తారు, భాగ్యం వెళ్తుంది, నీవు ముందుకు పోవాలి; 'సుపూః', 'సుదూరాత్రిర్', ఇక్కడ, వాయువు వెళ్తుంది, కానీ తిరిగి రాడు.

పునరేతి స యాతీహ ఏష యాతి క ఈశ్వరః । జ్యోతీరూపం తవచ్ఛత్రం మ్లేచ్ఛధీశ్ఛిద్రమచ్ఛిదత్ ।। ౩౫౦.

అతడు మళ్లీ వస్తాడు, ఇతడు ఇక్కడికి వస్తాడు, ఇతడు వెళ్తాడు, ఎవరు ఈశ్వరుడు; నీ గొడుగు జ్యోతి స్వరూపంగా ఉంది, మలిచ్ఛ దేశాధిపతి రంధ్రాన్ని చీల్చాడు.

స్కన్ద ఉవాచ విభక్తిసిద్ధరూపఞ్చ కాత్యాయన వదామి తే । ద్వే విభక్తీ సుప్తిఙశ్చ సుపః సప్త విభక్తయః ।। ౩౫౧.

స్కందుడు ఇలా అన్నాడు: కాత్యాయనా, విభక్తి స్వరూపాన్ని నేను నీకు చెబుతాను. రెండు రకాల విభక్తులు ఉన్నాయి, 'సుప్తిం', 'సుప్', మొత్తం ఏడు విభక్తులు.

సు ఔజసితి ప్రథమా అమౌట్‌శసో ద్వితీయా । టాభ్యాం బిసితి తృతీయా ఙభ్యాంభ్యసశ్చతుర్థ్యపి ।। ౩౫౧.

'సు', 'ఔజస్', 'ఇతి' మొదటి విభక్తి; 'అమౌట్‌శసో' రెండవది; 'టాభ్యాం', 'బిసితి' మూడవది; 'ఙభ్యాం', 'భ్యస' నాలుగవది కూడా.

ఙసిభ్యాంభ్యసః పఞ్చమీ స్యాత్ఙసోసామితి షష్ఠ్యపి । ఙిఓస్తుబితి సప్తమీ స్యాత్ స్యుః ప్రాతిపదికాత్పరాః ।। ౩౫౧.

ఙసి, భ్యస్ అనే విభక్తి प्रत्यయాలు వల్ల పంచమి, ఙస్, ఆమ్ వల్ల షష్ఠి, ఙి, సు వల్ల సప్తమి విభక్తులు ఏర్పడతాయి. ఇవన్నీ ప్రాతిపదికా తరువాత వస్తాయి.

ద్వివిధం ప్రాతిపదికం హ్యజన్తఞ్చ హలన్తకం । ప్రత్యేకం త్రివిధం తత్ స్యాత్ పుమాంస్త్రీ చ నపుంసకం ।। ౩౫౧.

ప్రాతిపదికం రెండు రకాలుగా ఉంటుంది — అక్షరం మీద ముగిసేది, హలంతంగా ముగిసేది. వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి మగ, ఆడ, నపుంసక లింగాల్లో మూడు విధాలుగా ఉంటుంది.

దర్శ్యన్తే నాయకాస్తేషామనుక్తానాఞ్చ వీర్య్యతః । వృక్షః సర్వ్వోఽథ పూర్వ్వశ్చ ప్రథమశ్చ ద్వితీయకః ।। ౩౫౧.

వీటికి ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు, చెప్పనివాటికీ బలాన్ని బట్టి చూపబడతాయి. వాటిలో వృక్షం, సర్వం, పూర్వం, ప్రథమం, ద్వితీయకం ఉన్నాయి.

తృతీయః ఖణ్డపా వహ్నిః సఖాపతిరహర్పతిః । పటుర్నీర్గ్రామణీన్ద్రశ్చ ఖలబూర్మ్మిత్రభూః స్వభూః ।। ౩౫౧.

తృతీయ ఉదాహరణలు — ఖండపా, వహ్ని (అగ్ని), సఖా (స్నేహితుడు), పతి (ప్రభు), అహర్పతి (దినాధిపతి), పటు (చతురుడు), నీరు (నీరు), గ్రామణి (గ్రామ పెద్ద), ఇంద్రుడు, ఖలబూర్, మిత్రభూ, స్వభూ.

సుశ్రీః సుధీః పితా భ్రాతా నా కర్త్తా క్రోష్టునప్తృకౌ । సురా రా గౌస్తథా ద్యౌర్గ్లౌః స్వరాన్తాః పుంసి నాయకాః ।। ౩౫౧.

సుశ్రీ (శుభలక్షణం గలవాడు), సుధీ (తెలివైనవాడు), పిత (తండ్రి), భ్రాత (అన్న), న (కాదు), కర్త (చేయువాడు), క్రోష్టు (నక్క), నప్తృ (మనవడు), సుర (దేవుడు), రా, గౌ (ఆవు), ద్యౌ (ఆకాశం), గ్లౌః, స్వరాంతాలు పురుష లింగంలో ముఖ్యమైనవి.

సువాక్ త్వక్ పృషత్ సమ్రాట్ జన్మభాక్ చ అవేదపి । ఆపో మరుద్భవన్ దీవ్యన్ భవాంశ్చ మఘవాన్ పివన్ ।। ౩౫౧.

సువాక్ (మంచి మాటలు చెప్పేవాడు), త్వక్ (చర్మం), పృషత్ (పందెం గలవాడు), సమ్రాట్ (చక్రవర్తి), జన్మభాక్ (పుట్టినవాడు), అవేద (తెలియని వాడు), ఆపః (నీళ్లు), మరుత్ (గాలి), భవన్ (ఉండే వాడు), దీవ్యాన్ (దివ్యుడు), భవాన్ (ప్రభు), మఘవాన్ (ధనవంతుడు), పివన్ (తాగేవాడు).

భగవానఘవానర్వ్వాన్వహ్నిమత్ సర్వ్వవిత్సుపృత్ । సుసోమా కుణ్డీ రాజా చ శ్వా యువా మఘవా తథా ।। ౩౫౧.

భగవాన్ (పుణ్యవంతుడు), అఘవాన్ (పాపి), అర్వాన్ (దగ్గర ఉన్నవాడు), వహ్నిమత్ (అగ్ని గలవాడు), సర్వవిత్ (అన్ని తెలిసినవాడు), సుపృత్ (బాగా పెరిగినవాడు), సుసోమా (మంచి సోమ కలవాడు), కుండీ (పాత్ర), రాజా (రాజు), శ్వా (కుక్క), యువా (యువకుడు), మఘవా (ధనవంతుడు).

పూషా సుకర్మ్మా యజ్వా చ సువర్మ్మా చ సుధర్మ్మణా । అర్య్యమా వృత్రహా పన్థాః సుకకుదాదిపఞ్చ చ ।। ౩౫౧.

పూషా (పోషకుడు), సుకర్మ (మంచి పనులు చేసే వాడు), యజ్వా (యజ్ఞం చేసే వాడు), సువర్మా (బలమైన ఆయుధాలు కలవాడు), సుధర్మణా (మంచి ధర్మం కలవాడు), అర్యమా, వృత్రహా (వృత్రుడు ని సంహరించినవాడు), పంథా (మార్గం), సుకకుడ మొదలైన ఐదు.

ప్రశాన్ సుతాంశ్చ పఞ్చాద్యాః సుగీః సురాః సుపూరపి । చన్ద్రమాః సువచాః శ్రేయాన్ విద్వాంశ్చోశనసా సహ ।। ౩౫౧.

ప్రశాంతుడు, సుతా (కొడుకు), మొదటి ఐదు, సుగీ (మంచిగా పాడినవాడు), సురా (దేవత), సుపూర (పూర్తిగా నిండినది), చంద్రమా (చంద్రుడు), సువచా (మంచి మాటలు చెప్పేవాడు), శ్రేయాన్ (మంచివాడు), విద్యవాన్ (తెలివైనవాడు), ఉశనసుతో కలిపి.

పేచివాన్ గౌరవానడ్‌వాన్ గోధుఙ్‌మిత్రద్రుహౌ శ్వలిట్ । స్త్రియాం జాయా జరా బాలా ఏड़కా సహో వృద్ధయా ।। ౩౫౧.

పేచివాన్ (రెక్కలు గలవాడు), గౌరవాన్ (గౌరవం కలవాడు), అఢ్వాన్ (ప్రయాణికుడు), గోధుఙ్ (పాలు దోయేవాడు), మిత్రద్రుహ (స్నేహితుడిని మోసగించేవాడు), శ్వలిట్ (కుక్కలాంటివాడు); స్త్రీలింగంలో — జాయ (భార్య), జరా (వృద్ధాప్యం), బాల (పాప), ఎరక (మేక), సహో (బలవంతురాలు), వృద్ధయా (వృద్ధురాలు).

క్షాత్రియా బహురాజా చ బహుదా మాఽథ బాలికా । మాయా కౌముదగన్ధా చ సర్వ్వా పూర్వ్వా సహాన్యయా ।। ౩౫౧.

క్షాత్రియా (స్త్రీ యోధురాలు), బహురాజా (చాలా రాజులు కలదీ), బహుదా (చాలా ఇచ్చేది), మా (తల్లి), బాలికా (పాప), మాయా (మాయ), కౌముదగంధా (చంద్రిక పరిమళం కలది), ఇవన్నీ స్త్రీలింగంలో ఇతరులతో కలిపి.

ద్వితీయా చ తృతీయా చ బుద్ధిః స్త్రో శ్రోర్న్నదీ సుధీః । భవన్తీ చైవ దీవ్యన్తీ భాతీ భాన్తీ చ యాన్త్యపి ।। ౩౫౧.

రెండవది, మూడవది — బుద్ధి (తెలివి), స్త్రో, శ్రోణీ (నడుం), నదీ (నది), సుధీ (తెలివైన స్త్రీ), భవంతీ (ఉండే స్త్రీ), దీవ్యంతీ (ప్రకాశించే స్త్రీ), భాతీ (కాంతివంతురాలు), భాంతీ (ప్రభావంతురాలు), యాంతి (వెళ్లే స్త్రీ).

శ్రృణ్వతీ తుదతీ కర్త్రీ తుదన్తీ కుర్వతీ మహీ । రున్ధతీ క్రీड़తీ దాన్తీ పాలయన్తీ సురాణ్యపి ।। ౩౫౧.

శృణ్వతీ (వింటే స్త్రీ), తుదతీ (కొడే స్త్రీ), కర్త్రీ (చేయు స్త్రీ), తుదంతీ (కొడే స్త్రీ), కుర్వతీ (చేసే స్త్రీ), మహీ (భూమి), రుంధతీ (అడ్డుకునే స్త్రీ), క్రీడతీ (ఆడే స్త్రీ), దాంతీ (వశమైన స్త్రీ), పాలయంతీ (కాపాడే స్త్రీ), సురాణీ (దేవతలు).

గౌరీ పుత్రవతీ నీశ్చ వధూర్ద్దేవతయా భువా । తిస్రో ద్వే కతి వర్షాభూః స్వసా మాతా వరా చ గౌః ।। ౩౫౧.

గౌరీ (తెల్లగా ఉన్నది), పుత్రవతీ (కొడుకు కలది), నీశ (రాత్రి), వధూ (పెళ్లికూతురు), దేవత (దేవత), భువా (భూమి), తిస్ర (మూడు), ద్వే (రెండు), కతి (ఎన్ని), వర్షాభూ (వర్షాకాలం), స్వస (చెల్లెలు), మాత (తల్లి), వరా (వరము), గౌ (ఆవు).

నౌర్వాక్త్వక్త్వక్ప్రాచ్యవాచీతి తిరశ్చీ సముదీచ్యపి । శరద్విద్యుత్ సరిద్యోషిత్ అగ్నివిత్ సస్పదా దృశత్ ।। ౩౫౧.

నౌ (నౌక), వాక్త్వక్ (మాట-చర్మం), ప్రాచ్యవాక్ (తూర్పు మాట), తిరస్చీ (వంపుగా ఉన్నది), సముదీచీ (ఉత్తర దిశ), శరద్ (శరదృతువు), విద్యుత్ (మెరుపు), సరిత్ (నది), యోషిత్ (స్త్రీ), అగ్నివిత్ (అగ్ని కలది), సస్పదా (స్థానం కలది), దృష్ట్ (చూసే వాడు).

యైషా సా వేదవిత్సంవిత్ బహ్వీ రాజ్ఞీ త్వయా మయా । సీమా పఞ్చాదయో రాజీ ధూః పూశ్చైవ దిశా గిరా ।। ౩౫౧.

యైషా (ఈమె), సా (ఆమె), వేదవిత్ (వేదం తెలిసినది), సంవిత్ (జ్ఞానం), బహ్వీ (చాలా ఉన్నది), రాజ్ఞీ (రాణి), త్వయా (నీ చేత), మయా (నా చేత), సీమ (సరిహద్దు), పంచ (ఐదు), ఆదయః (మొదలు), రాజీ (గీత), ధూః (పొగ), పూః (పట్టణం), దిశా (దిక్కు), గిరా (మాట).

చతస్రో విదుషీ చైవ కేయం దిక్ దృక్ చ తాదృశో । అసౌ స్త్రియాం నాయకాశ్చ నాయకాశ్చ నపుంసకే ।। ౩౫౧.

చతస్ర (నాలుగు), విదుషీ (పండితురాలు), కేయం (ఈమె ఎవరు), దిక్ (దిక్కు), దృక్ (చూసేవాడు), తాదృశ (అటువంటి), అసౌ (ఆమె); ఇవి స్త్రీలింగ ఉదాహరణలు, అలాగే నపుంసక లింగ ఉదాహరణలు కూడా.

కుణ్డం సర్వం సోమపఞ్చ దధి వారి ఖలప్వథ । మధు త్రపు కర్త్తృ భక్తృ అతివక్తృ పయః పురః ।। ౩౫౧.

కుండం (పాత్ర), సర్వం (అన్ని), సోమ (సోమరసం), దధి (పెరుగు), వారీ (నీరు), ఖలప్వథ (పరుపు స్థలం), మధు (తేనె), త్రపు (తగారం), కర్తృ (చేయువాడు), భక్తృ (తినేవాడు), అతివక్తృ (ఎక్కువగా మాట్లాడేవాడు), పయః (పాలు), పురం (పట్టణం).

ప్రాక్ప్రత్యక్ చ తిర్య్యగుదక్ జగద్ జాగ్రత్తథా సకృత్ । సుసమ్పచ్చ సుదణ్డీహ అహః కిఞ్చేదమిత్యపి ।। ౩౫౧.

తూర్పు, పడమర, అడ్డంగా, నీరు, లోకం, మేలుకోవడం, ఒక్కసారి, బాగా వండినది, బాగా శిక్షించినది, ఇక్కడ, పగలు, ఇంకా ఇది—ఇవి కొన్ని ఉదాహరణలు.

షట్‌సర్పిః శ్రేయశ్చత్వారి అదోఽన్యే హీదృశాః పరే । ఏతేబ్యః ప్రథమాదయశ్చ స్యుః ప్రాతిపదికాత్పరాః ।। ౩౫౧.

ఆరు రకాల నెయ్యి, నాలుగు ఉత్తమమైనవి, మరికొన్ని ఇలాంటి ఇతరులు, మిగతావి వేరుగా ఉంటాయి; వీటి నుండి మొదటి రూపాలు పుట్టుకొస్తాయి, అవి నామపదానికి తరువాతి రూపాలు.

ధాతుప్రత్యయహీనం యత్స్యాత్ ప్రాతిపదికన్తు తత్ । ప్రాతిపదికాత్ స్వలిఙ్గార్థవచనే ప్రథమా భవేత్ ।। ౩౫౧.

ధాతువు లేదా ప్రత్యయం లేని పదాన్ని నామపదం అంటారు; ఆ నామపదం నుండి దాని లింగార్థాన్ని, భావాన్ని తెలిపే ప్రథమా విభక్తి వస్తుంది.

సమ్బోధనే చ ప్రథమా ఉక్తే కర్మ్మణి కర్త్తరి । కర్మ్మ యత్ క్రియతే తత్స్యాత్ ద్వితీయా కర్మణి స్మృతా ।। ౩౫౧.

సంభోదనలో, ప్రథమా విభక్తిలో, రెండింటినీ కర్త, కర్మకు ఉపయోగిస్తారు; ఏది చేయబడుతుందో అది కర్మ, దానికి ద్వితీయా విభక్తి అంటారు.