అగ్నిపురాణమ్

ప్రగృహ్యో గృహ్యతే నైవ క్షతం విగతసన్ధినా । కష్టపాఠాద్విసన్ధిత్వం దుర్వ్వచాదౌ న దుర్భగమ్ ।। ౩౪౭.

తీసుకోవాల్సినదాన్ని సంబంధం తెగిపోతే తీసుకోలేరు. కఠినంగా చదవడం వల్ల సంబంధ లోపం వస్తుంది. కానీ కష్టమైన పద్యాల్లో ఇది పెద్ద తప్పుగా పరిగణించబడదు.

అనుప్రాసే పదావృత్తిర్వ్యస్తసమ్బన్ధతా శుభా । నార్థసంగ్రహణే దోషో వ్యుత్క్రమాద్యైర్న్న లిప్యతే ।। ౩౪౭.

అనుప్రాసలో పద పునరావృతం, సంబంధం విడివిడిగా ఉండడం మంచిదిగా పరిగణిస్తారు. అర్థాన్ని పూర్తిగా చెప్పకపోయినా, క్రమం తప్పినా తప్పు కాదు.

విభక్తిసంజ్ఞాలిఙ్గానాం యత్రోద్వేగో న ధీమతాం । సంఖ్యాయాస్తత్ర భిన్నత్వముప్మానోపమేయయోః ।। ౩౪౭.

విభక్తి, లింగం, సంఖ్య వాడకంలో పండితులకు ఇబ్బంది లేకపోతే, ఉపమానం–ఉపమేయం వేర్వేరు ఉండడంలో తప్పు లేదు.

అనేకస్య తథైకేన బహూనాం బహుభిః శుభా । కవీనాం సముదాచారః సమయో నామ గీయతే ।। ౩౪౭.

కవులు అనుసరించే పద్ధతిని సంప్రదాయం అంటారు. కొన్నిసార్లు ఒకరు అనేకరికీ, మరికొన్నిసార్లు అనేకరు ఒక్కరికీ, మరికొన్ని సందర్భాల్లో అనేకరు అనేకరికీ అన్వయిస్తారు. ఇవన్నీ శుభకరమే.

సామాన్యశ్చ విశిష్టశ్చ ధర్మ్మవద్భవతి ద్విధా । సిద్ధసైద్ధాన్తికానాఞ్చ కవీనాఞ్చావివాదతః ।। ౩౪౭.

సంప్రదాయం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి సాధారణం, మరొకటి ప్రత్యేకం. ఇది ధర్మాన్ని పాటించే వారికి, స్థిరమైన సిద్ధాంతాలను అనుసరించే వారికి, కవులకు కూడా వివాదం లేకుండా వర్తిస్తుంది.

యః ప్రసిధ్యతి సామాన్య ఇత్యసౌ సమయో మతః । సర్వ్వే సిద్ధాన్తికా యేన సఞ్చరన్తి నిరత్యయం ।। ౩౪౭.

ఎదుటి వారు అందరూ అంగీకరించే సంప్రదాయాన్ని సాధారణ సంప్రదాయం అంటారు. దాని ద్వారా అన్ని స్థిరమైన సిద్ధాంతవంతులు తప్పు లేకుండా నడుస్తారు.

కియన్త ఏవ వా యేన సామాన్యస్తేన స ద్విధా । ఛేదసిద్ధాన్తతోఽన్యః స్యాత్ కేషాఞ్చిద్‌ భ్రాన్తితో యథా ।। ౩౪౭.

కొంతమంది మాత్రమే అంగీకరించే సంప్రదాయం ప్రత్యేక సంప్రదాయం అవుతుంది. అది స్థిరమైన సిద్ధాంతానికి భిన్నంగా ఉంటుంది, కొందరికి అది అపోహ వల్ల ఏర్పడుతుంది.

తర్కజ్ఞానాం మునేః కస్య కస్యచిత్ క్షణభఙ్గికా । భూతచైతన్యతా కస్య జ్ఞానస్య సుప్రకాశతా ।। ౩౪౭.

తర్కంలో నైపుణ్యం ఉన్న మునులలో కొందరు క్షణభంగురత్వాన్ని నమ్ముతారు; మరికొందరికి భూతాలకు చైతన్యం ఉంది, ఇంకొందరికి జ్ఞానం స్వయంగా ప్రకాశించేదిగా భావిస్తారు.

ప్రజ్ఞాతస్థూలతాశబప్దానేకాన్తత్వం తథార్హతః । శైవవైష్ణవశాక్తేయసౌరసిద్ధాన్తినాం మతిః ।। ౩౪౭.

అర్హతులు స్థూలత్వానికి అనేక పదాల వాడకాన్ని నమ్ముతారు. శైవులు, వైష్ణవులు, శాక్తులు, సౌరులు తమ తమ స్థిరమైన అభిప్రాయాలను కలిగి ఉంటారు.

జగతః కారణం బ్రహ్మ సాఙ్‌ఖ్యానాం సప్రధానకం । అస్మిన్ సరస్వతీలోకే సఞ్చరన్తః పరస్పరమ్ ।। ౩౪౭.

సాంక్యులకు జగత్తుకు కారణం బ్రహ్మతో పాటు ప్రధానమని భావన. ఈ విద్యా లోకంలో వారు పరస్పరం వేర్వేరు అభిప్రాయాలతో సంచరిస్తారు.

బధ్నన్తి వ్యతిపశ్యన్తో యద్విశిష్టః స ఉచ్యతే । పరిగ్రహాదప్యసతాం సతామేవాపరిగ్రహాత్ ।। ౩౪౭.

వారు ఒకరికి ఒకరు వ్యతిరేకంగా తమ అభిప్రాయాలను స్థాపిస్తారు. ఇలా ప్రత్యేకంగా ఉన్నదాన్ని అలాగే అంటారు. అది నిజమైనవారు అంగీకరించినా, అంగీకరించకపోయినా, అసత్యవాదులు స్వీకరించినా అదే.

భిద్యమానస్య తస్యాయం ద్వైవిధ్యముపగీయతే । ప్రత్యజ్ఞాదిప్రమాణైర్యద్బాధితం తదసద్విదుః ।। ౩౪౭.

అలాంటి సంప్రదాయం విభజించబడినప్పుడు, ఈ రెండు విధాలుగా చెప్పబడుతుంది. ప్రత్యక్షాదుల వంటి ప్రధాన ప్రమాణాలతో నిరాకరించబడినదాన్ని అసత్యమని భావిస్తారు.

కవిభిస్తత్ ప్రతిగ్రాహ్యం జ్ఞానస్య ద్యోతమానతా । యదేవార్థక్రియాకారి తదేవ పరమార్థసత్ ।। ౩౪౭.

కవులు జ్ఞానం స్వయంగా ప్రకాశించేదని అంగీకరించాలి. ఏది ఫలితాన్ని ఇస్తుందో అదే పరమార్థ సత్యం.

అజ్ఞానాజ్జ్ఞానతస్త్వేకం బ్రహ్మైవ పరమార్థసత్ । విష్ణుః స్వర్గాదిహేతుః స శబ్దాలఙ్కారరూపవాన్ ।। ౩౪౭.

అజ్ఞానంతోనైనా, జ్ఞానంతోనైనా బ్రహ్మ మాత్రమే పరమార్థ సత్యం. విష్ణువు స్వర్గాది కారణుడు, ఆయన శబ్దాలంకార స్వరూపుడూ.

అపరా చ పరా విద్యా తాం జ్ఞాత్వా ముచ్యతే భవాత్ ।। ౩౪౭.

ఇక్కడ అపరా, పరా అనే రెండు విధాల జ్ఞానం ఉంది. దాన్ని తెలుసుకుంటే భవబంధం నుండి విముక్తి కలుగుతుంది.

అగ్నిరువాచ ఏకాక్షరాభిధానఞ్చ మాతృకాన్తం వదామి తే । అ విష్ణుః ప్రతిషేధః స్యాదా పితామహవాక్యయోః ।। ౩౪౮.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అక్షరమాల చివరకు ప్రతి అక్షరానికి అర్థాన్ని చెబుతాను. 'అ' విష్ణువు, సృష్టికర్త వాక్యాల్లో 'అ' నిరాకరణకు సూచన.

సీమాయామథావ్యయం ఆ భవేత్సంక్రోధపీడయో । ఇః కామే రతిలక్ష్మ్యోరీ ఉః శివే రక్షకాద్య ఊః ।। ౩౪౮.

'ఆ' సరిహద్దులో అవినాశిగా, కోపంతో కలిగే బాధకు సూచన. 'ఇ' కామానికి, ఆనంద లక్ష్మికి. 'ఈ' శివునికి, రక్షకునికి, అలాగే 'ఊ' కూడా.

ఋ శబ్దే చాదితౌ ఋౄస్యాత్ లృ లౄ తే వై [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm దితౌ] గుహే । ఏ దేవీ ఐ యోగినీ స్యాదో బ్రహ్మా ఔ మహేశ్వరః ।। ౩౪౮.

'ఋ', 'ఋౄ' శబ్దారంభానికి. 'ఌ', 'ఌౄ' గుహకు. 'ఏ' దేవికి, 'ఐ' యోగినికి. 'ఓ' బ్రహ్మకు, 'ఔ' మహేశ్వరునికి.

అఙ్కామః అః ప్రశస్తః స్యాత్ కో బ్రహ్మాదౌ కు కుత్సితే । ఖం శూన్యేన్ద్రియం ఖఙ్గో గన్ధర్వ్వే చ వినాయకే ।। ౩౪౮.

'అం' కామానికి, 'అః' ప్రశంసకు. 'క' బ్రహ్మకు, 'కు' హీనమైనదానికి. 'ఖ' శూన్యానికి, ఇంద్రియాలకు. 'ఖంగ' ఖడ్గానికి, గంధర్వునికి, వినాయకునికి.

గఙ్గీతే గో గాయనే స్యాద్ ఘో ఘణ్టా కిఙ్కిణీముఖే । తాड़నే ఙ్శ్చ విషయేస్పృహాయాఞ్చైవ భైరవే ।। ౩౪౮.

'గ' గంగకు, 'గి' గానం చేయడానికి. 'ఘ' గంటకు, చిన్న గంట నోటికి. 'ఙ' దాటి పోవడానికి, విషయాలలో ఆకాంక్షకు, భైరవునికీ.

చో దుర్జనే నిర్మ్మలే ఛశ్ఛేదే జిర్జ్జయనే తథా । జం గీతే జ్ఞః ప్రశస్తే స్యాద్ బలే ఞో గాయనే చ టః ।। ౩౪౮.

'చ' దుష్టునికి, 'చి' నిర్మలమైనదానికి. 'ఛ' కోయడానికి, 'ఛి' విజయానికి. 'జం' గీతానికి, 'జ్ఞ' ప్రశంసకు. 'ట' బలానికి, 'ఞ' కూడా గానం చేయడానికే.

ఠశ్చన్ద్రమణ్డలే శూన్యే శివే చోద్బన్ధనే మతః । డశ్చ రుద్రే ధ్వనౌ త్రాసే ఢక్కాయాం ఢో ధ్వనౌ మతః ।। ౩౪౮.

ఠ అక్షరం చంద్ర మండలంలోని ఖాళీ స్థలాన్ని, శివుని బంధనాన్ని సూచిస్తుంది. డ అక్షరం రుద్రునికి, శబ్దానికి, భయానికి, ఢక్కా డ్రమ్ శబ్దానికి కూడా వర్తిస్తుంది. ఢ అక్షరం శబ్దాన్ని సూచిస్తుంది.

ణో నిష్కర్షే నిశ్చయే చ తశ్చౌరే క్రోడపుచ్ఛకే । భక్షణే థశ్ఛేదనే దో ధారణే శోభనే మతః ।। ౩౪౮.

ణ అక్షరం తీసివేతకు, నిశ్చయానికి వర్తిస్తుంది. ట అక్షరం దొంగకు, ముంగిస పుంజు తోకకు వర్తిస్తుంది. త అక్షరం తినడంలో, ద అక్షరం కోయడంలో, ద అక్షరం పట్టుకోవడంలో, అందంలో కూడా వర్తిస్తుంది.

ధో ధాతరి చ ధూస్తూరే నో వృన్దే సుగతే తథా । ప ఉపవనే విఖ్యాతః ఫశ్చ ఝఞ్ఝానిలే మతః ।। ౩౪౮.

ధ అక్షరం ఆధారంగా ఉండడంలో, ధూస్తూర మొక్కలో వర్తిస్తుంది. న అక్షరం సమూహంలో, మంచి నడకలో వర్తిస్తుంది. ప అక్షరం ఉద్యానవనంలో ప్రసిద్ధి చెందింది. ఫ అక్షరం గాలి తుఫానులో సూచించబడింది.

ఫుః ఫుత్కారే నిష్ఫలే చ విః పక్షీ భఞ్చ తారకే । మా శ్రీర్మ్మానఞ్చ మాతా స్యాద్యాగే యో యాతృవీరణే ।। ౩౪౮.

ఫు అక్షరం ఊదడంలో, ఫలితం లేకపోవడంలో వర్తిస్తుంది. విఅక్షరం పక్షికి, భంజ్ అక్షరం నక్షత్రానికి వర్తిస్తుంది. మా అక్షరం ఐశ్వర్యానికి, గౌరవానికి, తల్లికి సూచిస్తుంది. య అక్షరం యాగానికి, ప్రయాణికుల్లో ధైర్యవంతుడికి వర్తిస్తుంది.

రో వహ్నౌ చ లః శక్రే చ లో విధాతరి ఈరితః । విశ్లేషణే వో వరుణే శయనే శశ్చ శం సుఖే ।। ౩౪౮.

ర అక్షరం అగ్నికి, ల అక్షరం ఇంద్రునికి, లో అక్షరం సృష్టికర్తకు వర్తిస్తుంది. వో అక్షరం వేరుపడడంలో, వరుణునికి, పడుకోవడంలో వర్తిస్తుంది. శ అక్షరం సుఖానికి సూచిస్తుంది.

షః శ్రేష్ఠే సః పరోక్షే చ సా లక్ష్మీః సం కచే మతః । ధారణే హస్తథా రుద్రే క్షః క్షత్త్త్రే చాక్షరే మతః ।। ౩౪౮.

ష అక్షరం ఉత్తమమైనదానికి, స అక్షరం దూరమైనదానికి, సా అక్షరం లక్ష్మికి, సంఅక్షరం జుట్టుకు సూచిస్తుంది. ధా అక్షరం పట్టుకోవడంలో, రుద్రునికి వర్తిస్తుంది. క్ష అక్షరం క్షత్రియునికి, అక్షరానికి వర్తిస్తుంది.

క్షో నృసింహే హరౌ తద్వత్ క్షేత్రపాలకయోరపి । మన్త్ర ఏకాక్షరో దేవో భుక్తిముక్తిప్రదాయకః ।। ౩౪౮.

క్ష అక్షరం నరసింహునికి, హరికి, అలాగే క్షేత్రపాలకులకు వర్తిస్తుంది. ఒక్క అక్షర మంత్రం దైవికమైనది, భోగమూ, మోక్షమూ ఇస్తుంది.

హైహయశిరసే నమః సర్వ్వవిద్యాప్రదో మనుః । అకారాద్యాస్తథా మన్త్రా మాతృకామన్త్ర ఉత్తమః ।। ౩౪౮.

హైహయుల అధిపతికి నమస్కారం. ఈ మంత్రం అన్ని విద్యలను ప్రసాదిస్తుంది. అ అక్షరం మొదలైన మంత్రాలు, మాతృకా మంత్రం అత్యుత్తమమైనవి.