అగ్నిపురాణమ్

పునరుక్తత్వమాభీక్ష్ణ్యాదభిధానం ద్విధైవ తత్ । అర్థావృత్తిః పదావృత్తిరర్థావృత్తిరపి ద్విధా ।। ౩౪౭.

పునరావృతం అనేది పదే పదే చెప్పడం వల్ల రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: అర్థం పునరావృతమవడం లేదా పదం పునరావృతమవడం. అర్థం పునరావృతం కూడా రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.

ప్రయుక్త వరశబ్దేన తథా శబ్దాన్తరేణ చ । నావర్త్తతే పదావృత్తౌ వాచ్యమావర్త్తతే పదమ్ ।। ౩౪౭.

ఒకే పదాన్ని మళ్లీ అదే పదంతో లేదా వేరే పదంతో ఉపయోగించినప్పుడు, పద పునరావృతంలో పదమే పునరావృతమవుతుంది, కానీ అర్థం కాదు.

వ్యస్తసమ్బన్ధతా సుష్ఠుసమ్బన్ధో వ్యవధానతః । సమ్బన్ధాన్తరనిర్భాషాత్ సమ్బన్ధాన్తరజన్మనః ।। ౩౪౭.

సంబంధం సరిగ్గా ఉండాల్సిన చోట, మధ్యలో వేరే సంబంధం కలగడం లేదా వేరే సంబంధం ఏర్పడడం వల్ల సంబంధం విడివిడిగా ఉండడం జరుగుతుంది.

అభావేపి తయోరన్తర్వ్యవధానాత్త్త్రిధైవ సా । అన్తరా పదవాక్యాభ్యాం పునర్ద్విధా ।। ౩౪౭.

ఆ రెండు లేకపోయినా, మధ్యలో అంతరాయం కలిగితే అది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. ఆ అంతరాయం పదం వల్లా, వాక్యం వల్లా రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.

వాచ్యమర్థార్థ్యమానత్వాత్తద్‌ద్విధా పదవాక్యయోః । వ్యుత్పాదితపూర్వ్వవాచ్యం వ్యుత్పాద్యఞ్చేతి భిద్యతే ।। ౩౪౭.

వాక్యమో పదమో చెప్పాల్సిన అర్థం సరిగ్గా తెలియకపోవడం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: ఒకటి ముందే వివరించబడినది, మరొకటి వివరించాల్సింది.

ఇష్టవ్యాఘాతకారిత్వం హేతోః స్యాదసమర్థతా । అసిద్ధత్వం విరుద్ధత్వమనైకాన్తికతా తథా ।। ౩౪౭.

కారణం ఆశించినదానికి విరుద్ధమైన ఫలితాన్ని కలిగించడంవల్ల, లేదా అది నిరూపించబడకపోవడం, వ్యతిరేకంగా ఉండడం, స్పష్టత లేకపోవడం వల్ల కూడా అసమర్థత కలుగుతుంది.

ఏవం సత్ప్రతిపక్షత్వం కాలాతీతత్వసఙ్కరః । పక్షే సపక్షే నాస్తిత్వం విపక్షేఽస్తిత్వమేవ తత్ ।। ౩౪౭.

అలాగే, సరైన ప్రతిపక్షం ఉండటం, గత కాలం–ప్రస్తుత కాలం కలవడం, విషయానికి లేదా దానితో పోల్చిన వాటికి లేనిది ఉండటం, వ్యతిరేక విషయాల్లో ఉండటం కూడా చెప్పబడింది.

కావ్యేషు పరిషద్యానాం న భవేదప్యరున్తుదమ్ । ఏకాదశనిరర్థత్వం దుష్కరాదౌ న దుష్యతి ।। ౩౪౭.

కావ్యాలలో, పండితుల సభలకు, కొన్ని తప్పులు కూడా అడ్డంకి కావు. పదార్థం లేకపోవడం పదకొండు విధాలుగా ఉన్నా, కష్టమైన రచనల్లో అది తప్పుగా పరిగణించబడదు.

దుఃఖీకరోతి దోషజ్ఞాన్ గూఢార్థత్వం న దుష్కరే । న గ్రామ్యతోద్వేగకారీ ప్రసిద్ధేర్ల్లోకశాస్త్రయోః ।। ౩౪౭.

బాధ కలిగించే తప్పును తప్పు అని గుర్తిస్తారు. కానీ అర్థం గోప్యంగా ఉండడం కష్టమైన రచనల్లో తప్పు కాదు. అలాగే, గ్రామ్యమైనదిగా భావించే మాటలు సాధారణంగా లేదా శాస్త్రాలలో స్థిరంగా ఉంటే అవి కూడా తప్పు కావు.

క్రియాభ్రంశేన లక్ష్మాస్తి క్రియాధ్యాహారయోగతః । భ్రష్టకారకతాక్షేపబలాధ్యాహృతకారకే ।। ౩౪౭.

చర్య లేకపోయినా, భావం ద్వారా ఆ చర్యను ఊహించగలిగితే అది చర్య లోపం అని గుర్తించబడుతుంది. అలాగే, చేయువాడు లేకపోయినా సూచన ద్వారా ఊహించగలిగితే కూడా అదే.

ప్రగృహ్యో గృహ్యతే నైవ క్షతం విగతసన్ధినా । కష్టపాఠాద్విసన్ధిత్వం దుర్వ్వచాదౌ న దుర్భగమ్ ।। ౩౪౭.

తీసుకోవాల్సినదాన్ని సంబంధం తెగిపోతే తీసుకోలేరు. కఠినంగా చదవడం వల్ల సంబంధ లోపం వస్తుంది. కానీ కష్టమైన పద్యాల్లో ఇది పెద్ద తప్పుగా పరిగణించబడదు.

అనుప్రాసే పదావృత్తిర్వ్యస్తసమ్బన్ధతా శుభా । నార్థసంగ్రహణే దోషో వ్యుత్క్రమాద్యైర్న్న లిప్యతే ।। ౩౪౭.

అనుప్రాసలో పద పునరావృతం, సంబంధం విడివిడిగా ఉండడం మంచిదిగా పరిగణిస్తారు. అర్థాన్ని పూర్తిగా చెప్పకపోయినా, క్రమం తప్పినా తప్పు కాదు.

విభక్తిసంజ్ఞాలిఙ్గానాం యత్రోద్వేగో న ధీమతాం । సంఖ్యాయాస్తత్ర భిన్నత్వముప్మానోపమేయయోః ।। ౩౪౭.

విభక్తి, లింగం, సంఖ్య వాడకంలో పండితులకు ఇబ్బంది లేకపోతే, ఉపమానం–ఉపమేయం వేర్వేరు ఉండడంలో తప్పు లేదు.

అనేకస్య తథైకేన బహూనాం బహుభిః శుభా । కవీనాం సముదాచారః సమయో నామ గీయతే ।। ౩౪౭.

కవులు అనుసరించే పద్ధతిని సంప్రదాయం అంటారు. కొన్నిసార్లు ఒకరు అనేకరికీ, మరికొన్నిసార్లు అనేకరు ఒక్కరికీ, మరికొన్ని సందర్భాల్లో అనేకరు అనేకరికీ అన్వయిస్తారు. ఇవన్నీ శుభకరమే.

సామాన్యశ్చ విశిష్టశ్చ ధర్మ్మవద్భవతి ద్విధా । సిద్ధసైద్ధాన్తికానాఞ్చ కవీనాఞ్చావివాదతః ।। ౩౪౭.

సంప్రదాయం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి సాధారణం, మరొకటి ప్రత్యేకం. ఇది ధర్మాన్ని పాటించే వారికి, స్థిరమైన సిద్ధాంతాలను అనుసరించే వారికి, కవులకు కూడా వివాదం లేకుండా వర్తిస్తుంది.

యః ప్రసిధ్యతి సామాన్య ఇత్యసౌ సమయో మతః । సర్వ్వే సిద్ధాన్తికా యేన సఞ్చరన్తి నిరత్యయం ।। ౩౪౭.

ఎదుటి వారు అందరూ అంగీకరించే సంప్రదాయాన్ని సాధారణ సంప్రదాయం అంటారు. దాని ద్వారా అన్ని స్థిరమైన సిద్ధాంతవంతులు తప్పు లేకుండా నడుస్తారు.

కియన్త ఏవ వా యేన సామాన్యస్తేన స ద్విధా । ఛేదసిద్ధాన్తతోఽన్యః స్యాత్ కేషాఞ్చిద్‌ భ్రాన్తితో యథా ।। ౩౪౭.

కొంతమంది మాత్రమే అంగీకరించే సంప్రదాయం ప్రత్యేక సంప్రదాయం అవుతుంది. అది స్థిరమైన సిద్ధాంతానికి భిన్నంగా ఉంటుంది, కొందరికి అది అపోహ వల్ల ఏర్పడుతుంది.

తర్కజ్ఞానాం మునేః కస్య కస్యచిత్ క్షణభఙ్గికా । భూతచైతన్యతా కస్య జ్ఞానస్య సుప్రకాశతా ।। ౩౪౭.

తర్కంలో నైపుణ్యం ఉన్న మునులలో కొందరు క్షణభంగురత్వాన్ని నమ్ముతారు; మరికొందరికి భూతాలకు చైతన్యం ఉంది, ఇంకొందరికి జ్ఞానం స్వయంగా ప్రకాశించేదిగా భావిస్తారు.

ప్రజ్ఞాతస్థూలతాశబప్దానేకాన్తత్వం తథార్హతః । శైవవైష్ణవశాక్తేయసౌరసిద్ధాన్తినాం మతిః ।। ౩౪౭.

అర్హతులు స్థూలత్వానికి అనేక పదాల వాడకాన్ని నమ్ముతారు. శైవులు, వైష్ణవులు, శాక్తులు, సౌరులు తమ తమ స్థిరమైన అభిప్రాయాలను కలిగి ఉంటారు.

జగతః కారణం బ్రహ్మ సాఙ్‌ఖ్యానాం సప్రధానకం । అస్మిన్ సరస్వతీలోకే సఞ్చరన్తః పరస్పరమ్ ।। ౩౪౭.

సాంక్యులకు జగత్తుకు కారణం బ్రహ్మతో పాటు ప్రధానమని భావన. ఈ విద్యా లోకంలో వారు పరస్పరం వేర్వేరు అభిప్రాయాలతో సంచరిస్తారు.

బధ్నన్తి వ్యతిపశ్యన్తో యద్విశిష్టః స ఉచ్యతే । పరిగ్రహాదప్యసతాం సతామేవాపరిగ్రహాత్ ।। ౩౪౭.

వారు ఒకరికి ఒకరు వ్యతిరేకంగా తమ అభిప్రాయాలను స్థాపిస్తారు. ఇలా ప్రత్యేకంగా ఉన్నదాన్ని అలాగే అంటారు. అది నిజమైనవారు అంగీకరించినా, అంగీకరించకపోయినా, అసత్యవాదులు స్వీకరించినా అదే.

భిద్యమానస్య తస్యాయం ద్వైవిధ్యముపగీయతే । ప్రత్యజ్ఞాదిప్రమాణైర్యద్బాధితం తదసద్విదుః ।। ౩౪౭.

అలాంటి సంప్రదాయం విభజించబడినప్పుడు, ఈ రెండు విధాలుగా చెప్పబడుతుంది. ప్రత్యక్షాదుల వంటి ప్రధాన ప్రమాణాలతో నిరాకరించబడినదాన్ని అసత్యమని భావిస్తారు.

కవిభిస్తత్ ప్రతిగ్రాహ్యం జ్ఞానస్య ద్యోతమానతా । యదేవార్థక్రియాకారి తదేవ పరమార్థసత్ ।। ౩౪౭.

కవులు జ్ఞానం స్వయంగా ప్రకాశించేదని అంగీకరించాలి. ఏది ఫలితాన్ని ఇస్తుందో అదే పరమార్థ సత్యం.

అజ్ఞానాజ్జ్ఞానతస్త్వేకం బ్రహ్మైవ పరమార్థసత్ । విష్ణుః స్వర్గాదిహేతుః స శబ్దాలఙ్కారరూపవాన్ ।। ౩౪౭.

అజ్ఞానంతోనైనా, జ్ఞానంతోనైనా బ్రహ్మ మాత్రమే పరమార్థ సత్యం. విష్ణువు స్వర్గాది కారణుడు, ఆయన శబ్దాలంకార స్వరూపుడూ.

అపరా చ పరా విద్యా తాం జ్ఞాత్వా ముచ్యతే భవాత్ ।। ౩౪౭.

ఇక్కడ అపరా, పరా అనే రెండు విధాల జ్ఞానం ఉంది. దాన్ని తెలుసుకుంటే భవబంధం నుండి విముక్తి కలుగుతుంది.

అగ్నిరువాచ ఏకాక్షరాభిధానఞ్చ మాతృకాన్తం వదామి తే । అ విష్ణుః ప్రతిషేధః స్యాదా పితామహవాక్యయోః ।। ౩౪౮.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అక్షరమాల చివరకు ప్రతి అక్షరానికి అర్థాన్ని చెబుతాను. 'అ' విష్ణువు, సృష్టికర్త వాక్యాల్లో 'అ' నిరాకరణకు సూచన.

సీమాయామథావ్యయం ఆ భవేత్సంక్రోధపీడయో । ఇః కామే రతిలక్ష్మ్యోరీ ఉః శివే రక్షకాద్య ఊః ।। ౩౪౮.

'ఆ' సరిహద్దులో అవినాశిగా, కోపంతో కలిగే బాధకు సూచన. 'ఇ' కామానికి, ఆనంద లక్ష్మికి. 'ఈ' శివునికి, రక్షకునికి, అలాగే 'ఊ' కూడా.

ఋ శబ్దే చాదితౌ ఋౄస్యాత్ లృ లౄ తే వై [https://puranastudy.freeoda.com/pur_index14/diti.htm దితౌ] గుహే । ఏ దేవీ ఐ యోగినీ స్యాదో బ్రహ్మా ఔ మహేశ్వరః ।। ౩౪౮.

'ఋ', 'ఋౄ' శబ్దారంభానికి. 'ఌ', 'ఌౄ' గుహకు. 'ఏ' దేవికి, 'ఐ' యోగినికి. 'ఓ' బ్రహ్మకు, 'ఔ' మహేశ్వరునికి.

అఙ్కామః అః ప్రశస్తః స్యాత్ కో బ్రహ్మాదౌ కు కుత్సితే । ఖం శూన్యేన్ద్రియం ఖఙ్గో గన్ధర్వ్వే చ వినాయకే ।। ౩౪౮.

'అం' కామానికి, 'అః' ప్రశంసకు. 'క' బ్రహ్మకు, 'కు' హీనమైనదానికి. 'ఖ' శూన్యానికి, ఇంద్రియాలకు. 'ఖంగ' ఖడ్గానికి, గంధర్వునికి, వినాయకునికి.