అగ్నిపురాణమ్

గూढ़ార్థతా విపర్య్యస్తార్థతా సంశయితార్థతా । అవిస్పష్టార్థతా భేదాస్తత్ర గూढ़ార్థతేతి సా ।। ౩౪౭.

దాచిన అర్థం, తలక్రిందులైన అర్థం, సందేహమైన అర్థం, స్పష్టత లేని అర్థం — ఇవే విభాగాలు. అందులో దాచిన అర్థమే మొదటిది.

యత్రార్థో దుఃఖసంవేద్యో విపర్య్యస్తార్థ్తా పునః । వివక్షితాన్యశబ్దార్థప్రతిపత్తిర్మలీమసా ।। ౩౪౭.

ఎక్కడ అర్థం బాధను కలిగిస్తుందో అది దాచిన అర్థం. తలక్రిందులైన అర్థం అంటే, చెప్పిన మాటలతో వేరే అర్థం తెలిసిపోతే, అది శుద్ధి లేనిది.

అన్యార్థత్వాసమర్థత్వే ఏతామేవోపసర్పతః । సన్దిహ్యమానవాచ్యత్వమాహుః సంశయితార్థతాం ।। ౩౪౭.

ఇంకొక అర్థం రావడం లేదా సాధ్యపడకపోవడం వల్ల, అర్థం సందేహంగా ఉంటే, దానిని సందేహమైన అర్థమంటారు.

దోషత్వమనుబధ్నాతి సజ్జనోద్వేజనాదృతే । అసుఖోచ్చార్య్యమాణత్వం కష్టత్వం సమయాచ్యుతిః ।। ౩౪౭.

మంచి మనుషులకు బాధ కలిగించకపోతే తప్ప, దోషంగా పరిగణిస్తారు. పలకడానికి కష్టంగా ఉండటం లేదా సంప్రదాయానికి విరుద్ధంగా ఉండటం కఠినత అని అంటారు.

అసామయితతా నేయామేతాఞ్చ మునయో జగుః । గ్రామ్యతా తు జఘన్యార్థప్రతిపత్తిః శలీకృతా ।। ౩౪౭.

ఇది అసామాన్యంగా ఉండడమని, మునులు చెప్పారు. గ్రామ్యత్వం అంటే నీచమైన అర్థం తెలిసేలా ఉండటం, దాన్ని నివారించాలి.

వక్తవ్యగ్రామ్యవాచ్యస్య వచనాత్స్మరణాదపి । తద్వాచకపదేనాభిసామ్యాద్భవతి సా త్రిధా ।। ౩౪౭.

ప్రజా ముందర చెప్పకూడని మాటను మాట్లాడటం, గుర్తు చేసుకోవడం లేదా ఆ మాటను పోలిన పదాన్ని ఉపయోగించడం వల్ల మూడు విధాలుగా తప్పు కలుగుతుంది: మాట ద్వారా, జ్ఞాపకం ద్వారా, అలాగే ఆ మాటకు సమానమైన పదం వాడటం ద్వారా.

దోషః సాధారణః ప్రాతిస్వికోఽర్థస్య స తు ద్విధా । అనేకభాగుపాలమ్భః సాధారణ ఇతి స్మృతః ।। ౩౪౭.

తప్పు అనేది సాధారణమైనదైనా, ఏదో ఒక అర్థానికి ప్రత్యేకమైనదైనా ఉండొచ్చు. సాధారణమైన తప్పు అనేక భాగాలకు వర్తించే నిందగా గుర్తించబడుతుంది.

క్రియాకారకయోర్భ్రంశో విసన్ధిః పునరుక్తతా । వ్యస్తసమ్బన్ధతా చేతి పఞ్చ సాధారణా మతాః ।। ౩౪౭.

సాధారణమైన అయిదు తప్పులు ఇవే: చర్య లేకపోవడం, చేయువాడు లేకపోవడం, సంబంధం సరిగా కలగకపోవడం, పదే పదే పునరావృతం చేయడం, సంబంధం విడివిడిగా ఉండడం.

అక్రియత్వం త్రియాభ్రంశో భ్రష్టకారకతా పునః । సర్త్త్ర్యాదికారకాభావో విసన్ధిః సన్ధిదూషణమ్ ।। ౩౪౭.

చర్య లేకపోవడం, మూడు భాగాల్లో ఏదైనా లేకపోవడం, చేయువాడు లేకపోవడం, చేయునివారు వంటి కారణాలు లేకపోవడం, సంబంధం సరిగా కలగకపోవడం, సంబంధంలో లోపం ఉండడం — ఇవన్నీ వివరించబడ్డాయి.

విగతో వా విరుద్ధో వా సన్ధిః స భవతి ద్విధా । సన్ధేర్వ్విరుద్ధతా కష్టపాదాదర్థాన్తరాగమాత్ ।। ౩౪౭.

సంబంధం పోయినపుడు లేదా వ్యతిరేకంగా ఉన్నపుడు అది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. సంబంధంలో వ్యతిరేకత అనేది కఠినంగా చదవడం వల్ల లేదా వేరే అర్థం కలగడం వల్ల వస్తుంది.

పునరుక్తత్వమాభీక్ష్ణ్యాదభిధానం ద్విధైవ తత్ । అర్థావృత్తిః పదావృత్తిరర్థావృత్తిరపి ద్విధా ।। ౩౪౭.

పునరావృతం అనేది పదే పదే చెప్పడం వల్ల రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: అర్థం పునరావృతమవడం లేదా పదం పునరావృతమవడం. అర్థం పునరావృతం కూడా రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.

ప్రయుక్త వరశబ్దేన తథా శబ్దాన్తరేణ చ । నావర్త్తతే పదావృత్తౌ వాచ్యమావర్త్తతే పదమ్ ।। ౩౪౭.

ఒకే పదాన్ని మళ్లీ అదే పదంతో లేదా వేరే పదంతో ఉపయోగించినప్పుడు, పద పునరావృతంలో పదమే పునరావృతమవుతుంది, కానీ అర్థం కాదు.

వ్యస్తసమ్బన్ధతా సుష్ఠుసమ్బన్ధో వ్యవధానతః । సమ్బన్ధాన్తరనిర్భాషాత్ సమ్బన్ధాన్తరజన్మనః ।। ౩౪౭.

సంబంధం సరిగ్గా ఉండాల్సిన చోట, మధ్యలో వేరే సంబంధం కలగడం లేదా వేరే సంబంధం ఏర్పడడం వల్ల సంబంధం విడివిడిగా ఉండడం జరుగుతుంది.

అభావేపి తయోరన్తర్వ్యవధానాత్త్త్రిధైవ సా । అన్తరా పదవాక్యాభ్యాం పునర్ద్విధా ।। ౩౪౭.

ఆ రెండు లేకపోయినా, మధ్యలో అంతరాయం కలిగితే అది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. ఆ అంతరాయం పదం వల్లా, వాక్యం వల్లా రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.

వాచ్యమర్థార్థ్యమానత్వాత్తద్‌ద్విధా పదవాక్యయోః । వ్యుత్పాదితపూర్వ్వవాచ్యం వ్యుత్పాద్యఞ్చేతి భిద్యతే ।। ౩౪౭.

వాక్యమో పదమో చెప్పాల్సిన అర్థం సరిగ్గా తెలియకపోవడం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: ఒకటి ముందే వివరించబడినది, మరొకటి వివరించాల్సింది.

ఇష్టవ్యాఘాతకారిత్వం హేతోః స్యాదసమర్థతా । అసిద్ధత్వం విరుద్ధత్వమనైకాన్తికతా తథా ।। ౩౪౭.

కారణం ఆశించినదానికి విరుద్ధమైన ఫలితాన్ని కలిగించడంవల్ల, లేదా అది నిరూపించబడకపోవడం, వ్యతిరేకంగా ఉండడం, స్పష్టత లేకపోవడం వల్ల కూడా అసమర్థత కలుగుతుంది.

ఏవం సత్ప్రతిపక్షత్వం కాలాతీతత్వసఙ్కరః । పక్షే సపక్షే నాస్తిత్వం విపక్షేఽస్తిత్వమేవ తత్ ।। ౩౪౭.

అలాగే, సరైన ప్రతిపక్షం ఉండటం, గత కాలం–ప్రస్తుత కాలం కలవడం, విషయానికి లేదా దానితో పోల్చిన వాటికి లేనిది ఉండటం, వ్యతిరేక విషయాల్లో ఉండటం కూడా చెప్పబడింది.

కావ్యేషు పరిషద్యానాం న భవేదప్యరున్తుదమ్ । ఏకాదశనిరర్థత్వం దుష్కరాదౌ న దుష్యతి ।। ౩౪౭.

కావ్యాలలో, పండితుల సభలకు, కొన్ని తప్పులు కూడా అడ్డంకి కావు. పదార్థం లేకపోవడం పదకొండు విధాలుగా ఉన్నా, కష్టమైన రచనల్లో అది తప్పుగా పరిగణించబడదు.

దుఃఖీకరోతి దోషజ్ఞాన్ గూఢార్థత్వం న దుష్కరే । న గ్రామ్యతోద్వేగకారీ ప్రసిద్ధేర్ల్లోకశాస్త్రయోః ।। ౩౪౭.

బాధ కలిగించే తప్పును తప్పు అని గుర్తిస్తారు. కానీ అర్థం గోప్యంగా ఉండడం కష్టమైన రచనల్లో తప్పు కాదు. అలాగే, గ్రామ్యమైనదిగా భావించే మాటలు సాధారణంగా లేదా శాస్త్రాలలో స్థిరంగా ఉంటే అవి కూడా తప్పు కావు.

క్రియాభ్రంశేన లక్ష్మాస్తి క్రియాధ్యాహారయోగతః । భ్రష్టకారకతాక్షేపబలాధ్యాహృతకారకే ।। ౩౪౭.

చర్య లేకపోయినా, భావం ద్వారా ఆ చర్యను ఊహించగలిగితే అది చర్య లోపం అని గుర్తించబడుతుంది. అలాగే, చేయువాడు లేకపోయినా సూచన ద్వారా ఊహించగలిగితే కూడా అదే.

ప్రగృహ్యో గృహ్యతే నైవ క్షతం విగతసన్ధినా । కష్టపాఠాద్విసన్ధిత్వం దుర్వ్వచాదౌ న దుర్భగమ్ ।। ౩౪౭.

తీసుకోవాల్సినదాన్ని సంబంధం తెగిపోతే తీసుకోలేరు. కఠినంగా చదవడం వల్ల సంబంధ లోపం వస్తుంది. కానీ కష్టమైన పద్యాల్లో ఇది పెద్ద తప్పుగా పరిగణించబడదు.

అనుప్రాసే పదావృత్తిర్వ్యస్తసమ్బన్ధతా శుభా । నార్థసంగ్రహణే దోషో వ్యుత్క్రమాద్యైర్న్న లిప్యతే ।। ౩౪౭.

అనుప్రాసలో పద పునరావృతం, సంబంధం విడివిడిగా ఉండడం మంచిదిగా పరిగణిస్తారు. అర్థాన్ని పూర్తిగా చెప్పకపోయినా, క్రమం తప్పినా తప్పు కాదు.

విభక్తిసంజ్ఞాలిఙ్గానాం యత్రోద్వేగో న ధీమతాం । సంఖ్యాయాస్తత్ర భిన్నత్వముప్మానోపమేయయోః ।। ౩౪౭.

విభక్తి, లింగం, సంఖ్య వాడకంలో పండితులకు ఇబ్బంది లేకపోతే, ఉపమానం–ఉపమేయం వేర్వేరు ఉండడంలో తప్పు లేదు.

అనేకస్య తథైకేన బహూనాం బహుభిః శుభా । కవీనాం సముదాచారః సమయో నామ గీయతే ।। ౩౪౭.

కవులు అనుసరించే పద్ధతిని సంప్రదాయం అంటారు. కొన్నిసార్లు ఒకరు అనేకరికీ, మరికొన్నిసార్లు అనేకరు ఒక్కరికీ, మరికొన్ని సందర్భాల్లో అనేకరు అనేకరికీ అన్వయిస్తారు. ఇవన్నీ శుభకరమే.

సామాన్యశ్చ విశిష్టశ్చ ధర్మ్మవద్భవతి ద్విధా । సిద్ధసైద్ధాన్తికానాఞ్చ కవీనాఞ్చావివాదతః ।। ౩౪౭.

సంప్రదాయం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — ఒకటి సాధారణం, మరొకటి ప్రత్యేకం. ఇది ధర్మాన్ని పాటించే వారికి, స్థిరమైన సిద్ధాంతాలను అనుసరించే వారికి, కవులకు కూడా వివాదం లేకుండా వర్తిస్తుంది.

యః ప్రసిధ్యతి సామాన్య ఇత్యసౌ సమయో మతః । సర్వ్వే సిద్ధాన్తికా యేన సఞ్చరన్తి నిరత్యయం ।। ౩౪౭.

ఎదుటి వారు అందరూ అంగీకరించే సంప్రదాయాన్ని సాధారణ సంప్రదాయం అంటారు. దాని ద్వారా అన్ని స్థిరమైన సిద్ధాంతవంతులు తప్పు లేకుండా నడుస్తారు.

కియన్త ఏవ వా యేన సామాన్యస్తేన స ద్విధా । ఛేదసిద్ధాన్తతోఽన్యః స్యాత్ కేషాఞ్చిద్‌ భ్రాన్తితో యథా ।। ౩౪౭.

కొంతమంది మాత్రమే అంగీకరించే సంప్రదాయం ప్రత్యేక సంప్రదాయం అవుతుంది. అది స్థిరమైన సిద్ధాంతానికి భిన్నంగా ఉంటుంది, కొందరికి అది అపోహ వల్ల ఏర్పడుతుంది.

తర్కజ్ఞానాం మునేః కస్య కస్యచిత్ క్షణభఙ్గికా । భూతచైతన్యతా కస్య జ్ఞానస్య సుప్రకాశతా ।। ౩౪౭.

తర్కంలో నైపుణ్యం ఉన్న మునులలో కొందరు క్షణభంగురత్వాన్ని నమ్ముతారు; మరికొందరికి భూతాలకు చైతన్యం ఉంది, ఇంకొందరికి జ్ఞానం స్వయంగా ప్రకాశించేదిగా భావిస్తారు.

ప్రజ్ఞాతస్థూలతాశబప్దానేకాన్తత్వం తథార్హతః । శైవవైష్ణవశాక్తేయసౌరసిద్ధాన్తినాం మతిః ।। ౩౪౭.

అర్హతులు స్థూలత్వానికి అనేక పదాల వాడకాన్ని నమ్ముతారు. శైవులు, వైష్ణవులు, శాక్తులు, సౌరులు తమ తమ స్థిరమైన అభిప్రాయాలను కలిగి ఉంటారు.