అగ్నిపురాణమ్

అదారుణేన శబ్దేన ప్రాశసత్యముపవర్ణనం । ఉచ్చైః పరిణతిః కాపి పాక ఇత్యభిధీయతే ।। ౩౪౬.

కఠినమైన విషయాన్ని మృదువైన మాటల్లో, నిజాయితీగా వివరించడం పాకమని, అది ఒక refinement అని అంటారు.

మృద్వీకానారికేలామ్బుపాకభేదాచ్చతువ్విధః । ఆదావన్తే చ సౌరస్యం మృద్వీకాపాక ఏవ సః ।। ౩౪౬.

ద్రాక్ష, కొబ్బరి నీరు మొదలైన వాటిని వండే విధానాల వల్ల నాలుగు రకాలుంటాయి. మొదట, చివరలో ఉన్న మాధుర్యం ద్రాక్ష వండినట్లే ఉంటుంది.

కావ్యేచ్ఛయా విశేషో యః స రాగ ఇతి గీయతే । అబ్యాసోపహితః కాన్తిం సహజామపి వర్త్తతే ।। ౩౪౬.

కావ్యానికి ఉండే ప్రత్యేకతను రాగమని అంటారు. అది అభ్యాసంతో కలిసినప్పుడు సహజమైన అందాన్ని కూడా మరింత మెరుగుపరుస్తుంది.

హారిద్రశ్చైవ కౌసుమ్భో నీలీ రాగశ్చ స త్రిధా । వైశేషికః పరిజ్ఞేయో యః స్వలక్షణగోచరః ।। ౩౪౬.

పసుపు, కుసుంబ, నీలి — ఇవే మూడు రకాల రాగాలు. వాటిలో ప్రత్యేకమైనది దాని స్వంత లక్షణాలతో గుర్తించాలి.

అగ్నిరువాచ ఉద్వేగజనకో దోషః సభ్యానాం స చ సప్తధా । వక్తృవాచకవాచ్యానామేకద్విత్రినియోగతః ।। ౩౪౭.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — పండితులకు కలిగే బాధకు కారణమైన దోషం ఏడు విధాలుగా ఉంటుంది. అది వక్త, మాట, అర్థం — ఒక్కటి, రెండు లేదా మూడింటిలోనైనా ఉండొచ్చు.

తత్ర వక్తా కవిర్నామ ప్రథతే స చ భేదతః । సన్దిహానోఽవినీతః సన్నజ్ఞో జ్ఞాతా చతుర్వ్వింధః ।। ౩౪౭.

ఇక్కడ వక్తను కవి అంటారు. అతడు నాలుగు విధాలుగా ఉంటాడు — సందేహంగా ఉన్నవాడు, నియమం లేని వాడు, తెలియని వాడు, తెలిసిన వాడు.

నిమిత్తపరిభాషాభ్యామర్థసంస్పర్శివాచకమ్ । తద్‌భేదో పదవాక్యే ద్వే కథితం లక్షణం ద్వ్యోః ।। ౩౪౭.

కారణం లేదా నిర్వచనం ద్వారా అర్థాన్ని చేరే మాట రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — పదం, వాక్యం. ఇవి రెండింటికీ ఇదే లక్షణం.

అసాధుత్వాప్రయుక్తత్వే ద్వావేవ పదనిగ్రహౌ । శబ్దశాస్త్రవిరుద్ధత్వమసాధుత్వం విదుర్బుధాః ।। ౩౪౭.

అసాధువుగా ఉండటం, అప్రమేయంగా ఉండటం — ఇవి రెండూ పదానికి దోషాలు. వ్యాకరణానికి విరుద్ధంగా ఉండడాన్ని అసాధుత్వం అంటారు.

వ్యుత్పన్నైరనిబద్ధత్వమప్రయుక్తత్వముచ్యతే । ఛాన్దసత్వమవిస్పష్టత్వఞ్చ కష్టత్వమేవ చ ।। ౩౪౭.

పండితులు ఒప్పుకోని మాటను అప్రమేయంగా అంటారు. ఛందస్సు పదాలు, స్పష్టత లేకపోవడం, కఠినత కూడా ఇందులో వస్తాయి.

తదసామయికత్వఞ్చ గ్రామ్యత్వఞ్చేతి పఞ్చధా । ఛాన్దసత్వం న భాషాయామవిస్పష్టమబోధతః ।। ౩౪౭.

ఇలా ఐదు దోషాలు — అసామాన్యత, గ్రామ్యత్వం కూడా ఉన్నాయి. ఛందస్సు పదాలు సాధారణ భాషలో ఉండవు; స్పష్టత లేకపోవడం అర్థం తెలియకపోవడమే.

గూढ़ార్థతా విపర్య్యస్తార్థతా సంశయితార్థతా । అవిస్పష్టార్థతా భేదాస్తత్ర గూढ़ార్థతేతి సా ।। ౩౪౭.

దాచిన అర్థం, తలక్రిందులైన అర్థం, సందేహమైన అర్థం, స్పష్టత లేని అర్థం — ఇవే విభాగాలు. అందులో దాచిన అర్థమే మొదటిది.

యత్రార్థో దుఃఖసంవేద్యో విపర్య్యస్తార్థ్తా పునః । వివక్షితాన్యశబ్దార్థప్రతిపత్తిర్మలీమసా ।। ౩౪౭.

ఎక్కడ అర్థం బాధను కలిగిస్తుందో అది దాచిన అర్థం. తలక్రిందులైన అర్థం అంటే, చెప్పిన మాటలతో వేరే అర్థం తెలిసిపోతే, అది శుద్ధి లేనిది.

అన్యార్థత్వాసమర్థత్వే ఏతామేవోపసర్పతః । సన్దిహ్యమానవాచ్యత్వమాహుః సంశయితార్థతాం ।। ౩౪౭.

ఇంకొక అర్థం రావడం లేదా సాధ్యపడకపోవడం వల్ల, అర్థం సందేహంగా ఉంటే, దానిని సందేహమైన అర్థమంటారు.

దోషత్వమనుబధ్నాతి సజ్జనోద్వేజనాదృతే । అసుఖోచ్చార్య్యమాణత్వం కష్టత్వం సమయాచ్యుతిః ।। ౩౪౭.

మంచి మనుషులకు బాధ కలిగించకపోతే తప్ప, దోషంగా పరిగణిస్తారు. పలకడానికి కష్టంగా ఉండటం లేదా సంప్రదాయానికి విరుద్ధంగా ఉండటం కఠినత అని అంటారు.

అసామయితతా నేయామేతాఞ్చ మునయో జగుః । గ్రామ్యతా తు జఘన్యార్థప్రతిపత్తిః శలీకృతా ।। ౩౪౭.

ఇది అసామాన్యంగా ఉండడమని, మునులు చెప్పారు. గ్రామ్యత్వం అంటే నీచమైన అర్థం తెలిసేలా ఉండటం, దాన్ని నివారించాలి.

వక్తవ్యగ్రామ్యవాచ్యస్య వచనాత్స్మరణాదపి । తద్వాచకపదేనాభిసామ్యాద్భవతి సా త్రిధా ।। ౩౪౭.

ప్రజా ముందర చెప్పకూడని మాటను మాట్లాడటం, గుర్తు చేసుకోవడం లేదా ఆ మాటను పోలిన పదాన్ని ఉపయోగించడం వల్ల మూడు విధాలుగా తప్పు కలుగుతుంది: మాట ద్వారా, జ్ఞాపకం ద్వారా, అలాగే ఆ మాటకు సమానమైన పదం వాడటం ద్వారా.

దోషః సాధారణః ప్రాతిస్వికోఽర్థస్య స తు ద్విధా । అనేకభాగుపాలమ్భః సాధారణ ఇతి స్మృతః ।। ౩౪౭.

తప్పు అనేది సాధారణమైనదైనా, ఏదో ఒక అర్థానికి ప్రత్యేకమైనదైనా ఉండొచ్చు. సాధారణమైన తప్పు అనేక భాగాలకు వర్తించే నిందగా గుర్తించబడుతుంది.

క్రియాకారకయోర్భ్రంశో విసన్ధిః పునరుక్తతా । వ్యస్తసమ్బన్ధతా చేతి పఞ్చ సాధారణా మతాః ।। ౩౪౭.

సాధారణమైన అయిదు తప్పులు ఇవే: చర్య లేకపోవడం, చేయువాడు లేకపోవడం, సంబంధం సరిగా కలగకపోవడం, పదే పదే పునరావృతం చేయడం, సంబంధం విడివిడిగా ఉండడం.

అక్రియత్వం త్రియాభ్రంశో భ్రష్టకారకతా పునః । సర్త్త్ర్యాదికారకాభావో విసన్ధిః సన్ధిదూషణమ్ ।। ౩౪౭.

చర్య లేకపోవడం, మూడు భాగాల్లో ఏదైనా లేకపోవడం, చేయువాడు లేకపోవడం, చేయునివారు వంటి కారణాలు లేకపోవడం, సంబంధం సరిగా కలగకపోవడం, సంబంధంలో లోపం ఉండడం — ఇవన్నీ వివరించబడ్డాయి.

విగతో వా విరుద్ధో వా సన్ధిః స భవతి ద్విధా । సన్ధేర్వ్విరుద్ధతా కష్టపాదాదర్థాన్తరాగమాత్ ।। ౩౪౭.

సంబంధం పోయినపుడు లేదా వ్యతిరేకంగా ఉన్నపుడు అది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది. సంబంధంలో వ్యతిరేకత అనేది కఠినంగా చదవడం వల్ల లేదా వేరే అర్థం కలగడం వల్ల వస్తుంది.

పునరుక్తత్వమాభీక్ష్ణ్యాదభిధానం ద్విధైవ తత్ । అర్థావృత్తిః పదావృత్తిరర్థావృత్తిరపి ద్విధా ।। ౩౪౭.

పునరావృతం అనేది పదే పదే చెప్పడం వల్ల రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: అర్థం పునరావృతమవడం లేదా పదం పునరావృతమవడం. అర్థం పునరావృతం కూడా రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.

ప్రయుక్త వరశబ్దేన తథా శబ్దాన్తరేణ చ । నావర్త్తతే పదావృత్తౌ వాచ్యమావర్త్తతే పదమ్ ।। ౩౪౭.

ఒకే పదాన్ని మళ్లీ అదే పదంతో లేదా వేరే పదంతో ఉపయోగించినప్పుడు, పద పునరావృతంలో పదమే పునరావృతమవుతుంది, కానీ అర్థం కాదు.

వ్యస్తసమ్బన్ధతా సుష్ఠుసమ్బన్ధో వ్యవధానతః । సమ్బన్ధాన్తరనిర్భాషాత్ సమ్బన్ధాన్తరజన్మనః ।। ౩౪౭.

సంబంధం సరిగ్గా ఉండాల్సిన చోట, మధ్యలో వేరే సంబంధం కలగడం లేదా వేరే సంబంధం ఏర్పడడం వల్ల సంబంధం విడివిడిగా ఉండడం జరుగుతుంది.

అభావేపి తయోరన్తర్వ్యవధానాత్త్త్రిధైవ సా । అన్తరా పదవాక్యాభ్యాం పునర్ద్విధా ।। ౩౪౭.

ఆ రెండు లేకపోయినా, మధ్యలో అంతరాయం కలిగితే అది మూడు విధాలుగా ఉంటుంది. ఆ అంతరాయం పదం వల్లా, వాక్యం వల్లా రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.

వాచ్యమర్థార్థ్యమానత్వాత్తద్‌ద్విధా పదవాక్యయోః । వ్యుత్పాదితపూర్వ్వవాచ్యం వ్యుత్పాద్యఞ్చేతి భిద్యతే ।। ౩౪౭.

వాక్యమో పదమో చెప్పాల్సిన అర్థం సరిగ్గా తెలియకపోవడం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: ఒకటి ముందే వివరించబడినది, మరొకటి వివరించాల్సింది.

ఇష్టవ్యాఘాతకారిత్వం హేతోః స్యాదసమర్థతా । అసిద్ధత్వం విరుద్ధత్వమనైకాన్తికతా తథా ।। ౩౪౭.

కారణం ఆశించినదానికి విరుద్ధమైన ఫలితాన్ని కలిగించడంవల్ల, లేదా అది నిరూపించబడకపోవడం, వ్యతిరేకంగా ఉండడం, స్పష్టత లేకపోవడం వల్ల కూడా అసమర్థత కలుగుతుంది.

ఏవం సత్ప్రతిపక్షత్వం కాలాతీతత్వసఙ్కరః । పక్షే సపక్షే నాస్తిత్వం విపక్షేఽస్తిత్వమేవ తత్ ।। ౩౪౭.

అలాగే, సరైన ప్రతిపక్షం ఉండటం, గత కాలం–ప్రస్తుత కాలం కలవడం, విషయానికి లేదా దానితో పోల్చిన వాటికి లేనిది ఉండటం, వ్యతిరేక విషయాల్లో ఉండటం కూడా చెప్పబడింది.

కావ్యేషు పరిషద్యానాం న భవేదప్యరున్తుదమ్ । ఏకాదశనిరర్థత్వం దుష్కరాదౌ న దుష్యతి ।। ౩౪౭.

కావ్యాలలో, పండితుల సభలకు, కొన్ని తప్పులు కూడా అడ్డంకి కావు. పదార్థం లేకపోవడం పదకొండు విధాలుగా ఉన్నా, కష్టమైన రచనల్లో అది తప్పుగా పరిగణించబడదు.

దుఃఖీకరోతి దోషజ్ఞాన్ గూఢార్థత్వం న దుష్కరే । న గ్రామ్యతోద్వేగకారీ ప్రసిద్ధేర్ల్లోకశాస్త్రయోః ।। ౩౪౭.

బాధ కలిగించే తప్పును తప్పు అని గుర్తిస్తారు. కానీ అర్థం గోప్యంగా ఉండడం కష్టమైన రచనల్లో తప్పు కాదు. అలాగే, గ్రామ్యమైనదిగా భావించే మాటలు సాధారణంగా లేదా శాస్త్రాలలో స్థిరంగా ఉంటే అవి కూడా తప్పు కావు.