అగ్నిపురాణమ్

మాధుర్య్యం సమ్బిధానఞ్చ కోమలత్వమూదారతా । ప్రౌढ़ిః సామయికత్వఞ్చ తద్‌భేదాః షట్‌చకాశతి ।। ౩౪౬.

మాధుర్యం, సమన్వయం, మృదుత్వం, ఉదారత, ప్రౌఢి, సాంప్రదాయికత — ఇవే ఆరు విభాగాలు.

క్రోధేర్ష్యాకారగామ్భీర్య్యాన్మాధుర్య్యం ధైర్య్యగాహితా । సమ్బిధానం పరికరః స్యాదపేక్షఇతసిద్ధయే ।। ౩౪౬.

కోపం, అసూయ, గంభీరత, ధైర్యం కలిసినప్పుడు మాధుర్యం కలుగుతుంది. సమన్వయం అనగా, కావలసిన ఫలితాన్ని సాధించేందుకు అవసరమైన ఏర్పాట్లు.

యత్‌కాఠిన్యాదినిర్ముక్తసన్నివేశవిశిష్టతా । తిరస్కృత్యైవ మృకదుతా భాతి కోమలతేతి సా ।। ౩౪౬.

కఠినత వంటి వాటి నుండి విముక్తమైన, ప్రత్యేకంగా ఏర్పడిన పదబంధంలో, రుద్దరతను తొలగించి మృదుత్వం కనిపిస్తే, దాన్ని మృదుత్వం అంటారు.

లక్ష్యతే స్థూలలక్షత్వప్రవృత్తేర్యత్ర లక్షణమ్ । గుణల్య తదుదారత్వమాశయస్యాతిసౌష్ఠవం ।। ౩౪౬.

గొప్ప లక్షణం స్పష్టంగా కనిపించే చోట, గుణాల వల్ల కలిగే ఉదారత అనగా, ఆలోచనలో అత్యంత నైపుణ్యం.

అభిప్రేతం ప్రతి యతో నిర్వ్వాహస్యోపపాదికాః । యుక్తయో హేతుగర్భిణ్యః ప్రౌఢాప్రౌఢిరుదాహృతా ।। ౩౪౬.

ఎదురుగా ఉద్దేశించినది సాధించేందుకు, కారణాలతో కూడిన మార్గాలు చూపినప్పుడు, దానిని ప్రౌఢి అంటారు.

స్వతన్త్రస్యాన్యతన్త్రస్య వాహ్యాన్తః సమయోగతః । తత్ర వ్యుత్పత్తిరర్థస్య యా సామయికతేతి సా ।। ౩౪౬.

స్వతంత్రమైనదైనా, ఆధారపడినదైనా, బయట నుంచి లేదా లోపల నుంచి వచ్చిన సాంప్రదాయాల వల్ల, అర్థం అభివృద్ధి చెందితే, దాన్ని సాంప్రదాయికత అంటారు.

శబ్దార్థావుపకుర్వ్వాణో నామ్నోభయగుణః స్మృతః । తస్య ప్ర్సాదః సౌభాగ్యం యథాసఙ్‌ఖ్యం ప్రశస్తతా ।। ౩౪౬.

పదానికి, అర్థానికి రెండింటికీ ఉపకరించే గుణాన్ని ద్విగుణం అంటారు. దాని స్పష్టత, ఆకర్షణ, ప్రాశస్త్యాన్ని వరుసగా ప్రశంసిస్తారు.

కాకో రాగ ఇకతి ప్రాజ్ఞైః షట్ ప్రపఞ్చవిపఞ్చితాః । పాకో రాగ ఇతి ప్రాజ్ఞైః పాఠభేదః సుప్రసిద్ధార్థపదతా ప్రసాద ఇతి గీయతే ।। ౩౪౬.

ప్రాజ్ఞులు దీనిని కాక లేదా రాగమని పిలుస్తారు. ప్రపంచంలో ఆరు విధాలుగా వివరణ ఉంది. ప్రాజ్ఞులు దీనిని పాక లేదా రాగమని కూడా అంటారు — ఇది పాఠభేదం మాత్రమే. ఈ పదాలకు అర్థం అందరికీ బాగా తెలుసు, ఈ స్పష్టతను ప్రశంసిస్తారు.

ఉత్కర్షవాన్ గుణః కశ్చిద్యస్మిన్నుక్తేప్రతీయతే । తత్సౌభాగ్యముదారత్వం ప్రవదన్తి మనీషిణః ।। ౩౪౬.

ఏదైనా మాటలో ఉన్న గొప్పతనం కనిపిస్తే, ఆ మాటకు ఉన్న అదృష్టం, గొప్పదనం ఉన్నాయని పండితులు చెబుతారు.

యథాసఙ్‌ఖ్యమనుద్దేశః సామాన్యమతిదిశ్యతే । సమయే వర్ణనీయస్య దారుణస్యాపి వస్తునః ।। ౩౪౬.

ఎలా చెప్పారో అలాగే వరుసగా వివరించడం సాధారణంగా సూచించబడుతుంది. అది ఎంత కఠినమైనదైనా సరే, సరైన సమయంలో చెప్పాలి.

అదారుణేన శబ్దేన ప్రాశసత్యముపవర్ణనం । ఉచ్చైః పరిణతిః కాపి పాక ఇత్యభిధీయతే ।। ౩౪౬.

కఠినమైన విషయాన్ని మృదువైన మాటల్లో, నిజాయితీగా వివరించడం పాకమని, అది ఒక refinement అని అంటారు.

మృద్వీకానారికేలామ్బుపాకభేదాచ్చతువ్విధః । ఆదావన్తే చ సౌరస్యం మృద్వీకాపాక ఏవ సః ।। ౩౪౬.

ద్రాక్ష, కొబ్బరి నీరు మొదలైన వాటిని వండే విధానాల వల్ల నాలుగు రకాలుంటాయి. మొదట, చివరలో ఉన్న మాధుర్యం ద్రాక్ష వండినట్లే ఉంటుంది.

కావ్యేచ్ఛయా విశేషో యః స రాగ ఇతి గీయతే । అబ్యాసోపహితః కాన్తిం సహజామపి వర్త్తతే ।। ౩౪౬.

కావ్యానికి ఉండే ప్రత్యేకతను రాగమని అంటారు. అది అభ్యాసంతో కలిసినప్పుడు సహజమైన అందాన్ని కూడా మరింత మెరుగుపరుస్తుంది.

హారిద్రశ్చైవ కౌసుమ్భో నీలీ రాగశ్చ స త్రిధా । వైశేషికః పరిజ్ఞేయో యః స్వలక్షణగోచరః ।। ౩౪౬.

పసుపు, కుసుంబ, నీలి — ఇవే మూడు రకాల రాగాలు. వాటిలో ప్రత్యేకమైనది దాని స్వంత లక్షణాలతో గుర్తించాలి.

అగ్నిరువాచ ఉద్వేగజనకో దోషః సభ్యానాం స చ సప్తధా । వక్తృవాచకవాచ్యానామేకద్విత్రినియోగతః ।। ౩౪౭.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — పండితులకు కలిగే బాధకు కారణమైన దోషం ఏడు విధాలుగా ఉంటుంది. అది వక్త, మాట, అర్థం — ఒక్కటి, రెండు లేదా మూడింటిలోనైనా ఉండొచ్చు.

తత్ర వక్తా కవిర్నామ ప్రథతే స చ భేదతః । సన్దిహానోఽవినీతః సన్నజ్ఞో జ్ఞాతా చతుర్వ్వింధః ।। ౩౪౭.

ఇక్కడ వక్తను కవి అంటారు. అతడు నాలుగు విధాలుగా ఉంటాడు — సందేహంగా ఉన్నవాడు, నియమం లేని వాడు, తెలియని వాడు, తెలిసిన వాడు.

నిమిత్తపరిభాషాభ్యామర్థసంస్పర్శివాచకమ్ । తద్‌భేదో పదవాక్యే ద్వే కథితం లక్షణం ద్వ్యోః ।। ౩౪౭.

కారణం లేదా నిర్వచనం ద్వారా అర్థాన్ని చేరే మాట రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — పదం, వాక్యం. ఇవి రెండింటికీ ఇదే లక్షణం.

అసాధుత్వాప్రయుక్తత్వే ద్వావేవ పదనిగ్రహౌ । శబ్దశాస్త్రవిరుద్ధత్వమసాధుత్వం విదుర్బుధాః ।। ౩౪౭.

అసాధువుగా ఉండటం, అప్రమేయంగా ఉండటం — ఇవి రెండూ పదానికి దోషాలు. వ్యాకరణానికి విరుద్ధంగా ఉండడాన్ని అసాధుత్వం అంటారు.

వ్యుత్పన్నైరనిబద్ధత్వమప్రయుక్తత్వముచ్యతే । ఛాన్దసత్వమవిస్పష్టత్వఞ్చ కష్టత్వమేవ చ ।। ౩౪౭.

పండితులు ఒప్పుకోని మాటను అప్రమేయంగా అంటారు. ఛందస్సు పదాలు, స్పష్టత లేకపోవడం, కఠినత కూడా ఇందులో వస్తాయి.

తదసామయికత్వఞ్చ గ్రామ్యత్వఞ్చేతి పఞ్చధా । ఛాన్దసత్వం న భాషాయామవిస్పష్టమబోధతః ।। ౩౪౭.

ఇలా ఐదు దోషాలు — అసామాన్యత, గ్రామ్యత్వం కూడా ఉన్నాయి. ఛందస్సు పదాలు సాధారణ భాషలో ఉండవు; స్పష్టత లేకపోవడం అర్థం తెలియకపోవడమే.

గూढ़ార్థతా విపర్య్యస్తార్థతా సంశయితార్థతా । అవిస్పష్టార్థతా భేదాస్తత్ర గూढ़ార్థతేతి సా ।। ౩౪౭.

దాచిన అర్థం, తలక్రిందులైన అర్థం, సందేహమైన అర్థం, స్పష్టత లేని అర్థం — ఇవే విభాగాలు. అందులో దాచిన అర్థమే మొదటిది.

యత్రార్థో దుఃఖసంవేద్యో విపర్య్యస్తార్థ్తా పునః । వివక్షితాన్యశబ్దార్థప్రతిపత్తిర్మలీమసా ।। ౩౪౭.

ఎక్కడ అర్థం బాధను కలిగిస్తుందో అది దాచిన అర్థం. తలక్రిందులైన అర్థం అంటే, చెప్పిన మాటలతో వేరే అర్థం తెలిసిపోతే, అది శుద్ధి లేనిది.

అన్యార్థత్వాసమర్థత్వే ఏతామేవోపసర్పతః । సన్దిహ్యమానవాచ్యత్వమాహుః సంశయితార్థతాం ।। ౩౪౭.

ఇంకొక అర్థం రావడం లేదా సాధ్యపడకపోవడం వల్ల, అర్థం సందేహంగా ఉంటే, దానిని సందేహమైన అర్థమంటారు.

దోషత్వమనుబధ్నాతి సజ్జనోద్వేజనాదృతే । అసుఖోచ్చార్య్యమాణత్వం కష్టత్వం సమయాచ్యుతిః ।। ౩౪౭.

మంచి మనుషులకు బాధ కలిగించకపోతే తప్ప, దోషంగా పరిగణిస్తారు. పలకడానికి కష్టంగా ఉండటం లేదా సంప్రదాయానికి విరుద్ధంగా ఉండటం కఠినత అని అంటారు.

అసామయితతా నేయామేతాఞ్చ మునయో జగుః । గ్రామ్యతా తు జఘన్యార్థప్రతిపత్తిః శలీకృతా ।। ౩౪౭.

ఇది అసామాన్యంగా ఉండడమని, మునులు చెప్పారు. గ్రామ్యత్వం అంటే నీచమైన అర్థం తెలిసేలా ఉండటం, దాన్ని నివారించాలి.

వక్తవ్యగ్రామ్యవాచ్యస్య వచనాత్స్మరణాదపి । తద్వాచకపదేనాభిసామ్యాద్భవతి సా త్రిధా ।। ౩౪౭.

ప్రజా ముందర చెప్పకూడని మాటను మాట్లాడటం, గుర్తు చేసుకోవడం లేదా ఆ మాటను పోలిన పదాన్ని ఉపయోగించడం వల్ల మూడు విధాలుగా తప్పు కలుగుతుంది: మాట ద్వారా, జ్ఞాపకం ద్వారా, అలాగే ఆ మాటకు సమానమైన పదం వాడటం ద్వారా.

దోషః సాధారణః ప్రాతిస్వికోఽర్థస్య స తు ద్విధా । అనేకభాగుపాలమ్భః సాధారణ ఇతి స్మృతః ।। ౩౪౭.

తప్పు అనేది సాధారణమైనదైనా, ఏదో ఒక అర్థానికి ప్రత్యేకమైనదైనా ఉండొచ్చు. సాధారణమైన తప్పు అనేక భాగాలకు వర్తించే నిందగా గుర్తించబడుతుంది.

క్రియాకారకయోర్భ్రంశో విసన్ధిః పునరుక్తతా । వ్యస్తసమ్బన్ధతా చేతి పఞ్చ సాధారణా మతాః ।। ౩౪౭.

సాధారణమైన అయిదు తప్పులు ఇవే: చర్య లేకపోవడం, చేయువాడు లేకపోవడం, సంబంధం సరిగా కలగకపోవడం, పదే పదే పునరావృతం చేయడం, సంబంధం విడివిడిగా ఉండడం.

అక్రియత్వం త్రియాభ్రంశో భ్రష్టకారకతా పునః । సర్త్త్ర్యాదికారకాభావో విసన్ధిః సన్ధిదూషణమ్ ।। ౩౪౭.

చర్య లేకపోవడం, మూడు భాగాల్లో ఏదైనా లేకపోవడం, చేయువాడు లేకపోవడం, చేయునివారు వంటి కారణాలు లేకపోవడం, సంబంధం సరిగా కలగకపోవడం, సంబంధంలో లోపం ఉండడం — ఇవన్నీ వివరించబడ్డాయి.