అగ్నిపురాణమ్

న చ వాచ్యం గుణో దోషో భావ ఏవ భవిష్యతి । గుణాః శ్లేషాదయో దోషా గుढ़ార్థాద్యాః పృథక్ కృతాః ।। ౩౪౬.

గుణమో, దోషమో కేవలం భావంలో ఉండవు. శ్లేషం వంటి గుణాలు, అర్థం దాచిపెట్టినదానివంటి దోషాలు వేర్వేరుగా గుర్తించబడ్డాయి.

యః కావ్యే మహతీం ఛాయామనుగృహ్ణాత్యసౌ గుణః । సమ్భవత్యేష సామాన్యో వైశేషిక ఇతి ద్విధా ।। ౩౪౬.

కవిత్వానికి గొప్ప కాంతిని ఇచ్చేది గుణమే. అది సాధారణమైనది, ప్రత్యేకమైనది అని రెండు విధాలుగా ఉంటుంది.

సర్వ్వంసాధారణీభూతః సామాన్య ఇతి మన్య్తే । శవ్దమర్థముభౌ ప్రాప్తః సామాన్యో భవతి త్రిధా ।। ౩౪౬.

అన్ని చోట్లా ఉండేది సాధారణమైనదిగా భావించాలి. పదం, అర్థం రెండింటిలోనూ ఉన్నప్పుడు, సాధారణ గుణం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది.

శబ్దమాశ్రయతే కావ్యం శరీరం యః స తద్‌గుణః । శ్లేషో లాలిత్యగామ్భీర్య్యసౌకుమార్య్యముదారతా ।। ౩౪౬.

కవిత్వం పదాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దాని శరీరంగా ఉండే గుణాలు శ్లేషం, లాలిత్యం, గాంభీర్యం, సౌకుమార్యం, ఉదారత.

సత్యేవ యౌగికీ చేతి గుణాః శబ్దస్య సప్తధా । సుశ్లిష్టసన్నివేశత్వం శబ్దానాం శ్లేష ఉచ్యతే ।। ౩౪౬.

నిజంగా పదానికి ఏడుగుణాలు ఉంటాయి: యౌగికం, శబ్దార్థం మొదలైనవి. పదాలు చక్కగా కలిసిపోవడాన్ని శ్లేషం అంటారు.

గుణాదేశాదినా పూర్వ్వం పదసమ్బద్ధమక్షరం । యత్ర సన్ధీయతే నైవ తల్లాలిత్యముదాహృతం ।। ౩౪౬.

గుణంతో లేదా దాని బదులుగా, ముందు పదంతో అక్షరం కలిసినప్పుడు, కేవలం కలిపినట్లే కాకుండా, దాన్ని లాలిత్యం అంటారు.

విశిష్టలక్షణోల్లేఖలేఖ్యముత్తానశబ్దకమ్ । గామ్భీర్య్యం కథయన్త్యార్య్యాస్తదేవాన్యేషు శబ్దతాం ।। ౩౪౬.

విశిష్ట లక్షణాలు, స్పష్టమైన వ్యక్తీకరణ, ప్రాముఖ్యత కలిగిన పదాలు — వీటిని పండితులు గాంభీర్యంగా భావిస్తారు; మిగతా సందర్భాల్లో అవి పదాలకు చెందుతాయి.

అనిష్ఠురాక్షరప్రాయశబ్దతా సుకుమారతా । ఉత్తానపదతౌదార్య్యయుతశ్లాఘ్యైర్విశేషణైః ।। ౩౪౬.

కఠినమైన అక్షరాలు లేని పదాలలో సౌకుమార్యం కనిపిస్తుంది. ప్రాముఖ్యత కలిగిన, ప్రశంసించదగ్గ పదాలతో అది మెరుగవుతుంది.

ఓజః సమాసభూయస్త్వమేతత్పద్యాదిజీవితం । ఆబ్రహ్మ స్తమ్భపర్య్యన్తమోజసైకేన పౌరుషం ।। ౩౪౬.

ఓజస్సు అనగా సమాసాలు ఎక్కువగా ఉండటం. ఇది పద్యానికి ప్రాణం. బ్రహ్మ నుండి గడ్డి వరకు, ఓజస్సే పురుషత్వానికి మూలం.

ఉచ్యమానస్య శబ్దేన యేన కేనాపి వస్తునః । ఉత్కర్షమావహన్నర్థో గుణ ఇత్యబిధీయతే ।। ౩౪౬.

ఏదైనా విషయాన్ని చెప్పే పదం, అర్థాన్ని మెరుగుపరిచినప్పుడు, దానిని గుణం అంటారు.

మాధుర్య్యం సమ్బిధానఞ్చ కోమలత్వమూదారతా । ప్రౌढ़ిః సామయికత్వఞ్చ తద్‌భేదాః షట్‌చకాశతి ।। ౩౪౬.

మాధుర్యం, సమన్వయం, మృదుత్వం, ఉదారత, ప్రౌఢి, సాంప్రదాయికత — ఇవే ఆరు విభాగాలు.

క్రోధేర్ష్యాకారగామ్భీర్య్యాన్మాధుర్య్యం ధైర్య్యగాహితా । సమ్బిధానం పరికరః స్యాదపేక్షఇతసిద్ధయే ।। ౩౪౬.

కోపం, అసూయ, గంభీరత, ధైర్యం కలిసినప్పుడు మాధుర్యం కలుగుతుంది. సమన్వయం అనగా, కావలసిన ఫలితాన్ని సాధించేందుకు అవసరమైన ఏర్పాట్లు.

యత్‌కాఠిన్యాదినిర్ముక్తసన్నివేశవిశిష్టతా । తిరస్కృత్యైవ మృకదుతా భాతి కోమలతేతి సా ।। ౩౪౬.

కఠినత వంటి వాటి నుండి విముక్తమైన, ప్రత్యేకంగా ఏర్పడిన పదబంధంలో, రుద్దరతను తొలగించి మృదుత్వం కనిపిస్తే, దాన్ని మృదుత్వం అంటారు.

లక్ష్యతే స్థూలలక్షత్వప్రవృత్తేర్యత్ర లక్షణమ్ । గుణల్య తదుదారత్వమాశయస్యాతిసౌష్ఠవం ।। ౩౪౬.

గొప్ప లక్షణం స్పష్టంగా కనిపించే చోట, గుణాల వల్ల కలిగే ఉదారత అనగా, ఆలోచనలో అత్యంత నైపుణ్యం.

అభిప్రేతం ప్రతి యతో నిర్వ్వాహస్యోపపాదికాః । యుక్తయో హేతుగర్భిణ్యః ప్రౌఢాప్రౌఢిరుదాహృతా ।। ౩౪౬.

ఎదురుగా ఉద్దేశించినది సాధించేందుకు, కారణాలతో కూడిన మార్గాలు చూపినప్పుడు, దానిని ప్రౌఢి అంటారు.

స్వతన్త్రస్యాన్యతన్త్రస్య వాహ్యాన్తః సమయోగతః । తత్ర వ్యుత్పత్తిరర్థస్య యా సామయికతేతి సా ।। ౩౪౬.

స్వతంత్రమైనదైనా, ఆధారపడినదైనా, బయట నుంచి లేదా లోపల నుంచి వచ్చిన సాంప్రదాయాల వల్ల, అర్థం అభివృద్ధి చెందితే, దాన్ని సాంప్రదాయికత అంటారు.

శబ్దార్థావుపకుర్వ్వాణో నామ్నోభయగుణః స్మృతః । తస్య ప్ర్సాదః సౌభాగ్యం యథాసఙ్‌ఖ్యం ప్రశస్తతా ।। ౩౪౬.

పదానికి, అర్థానికి రెండింటికీ ఉపకరించే గుణాన్ని ద్విగుణం అంటారు. దాని స్పష్టత, ఆకర్షణ, ప్రాశస్త్యాన్ని వరుసగా ప్రశంసిస్తారు.

కాకో రాగ ఇకతి ప్రాజ్ఞైః షట్ ప్రపఞ్చవిపఞ్చితాః । పాకో రాగ ఇతి ప్రాజ్ఞైః పాఠభేదః సుప్రసిద్ధార్థపదతా ప్రసాద ఇతి గీయతే ।। ౩౪౬.

ప్రాజ్ఞులు దీనిని కాక లేదా రాగమని పిలుస్తారు. ప్రపంచంలో ఆరు విధాలుగా వివరణ ఉంది. ప్రాజ్ఞులు దీనిని పాక లేదా రాగమని కూడా అంటారు — ఇది పాఠభేదం మాత్రమే. ఈ పదాలకు అర్థం అందరికీ బాగా తెలుసు, ఈ స్పష్టతను ప్రశంసిస్తారు.

ఉత్కర్షవాన్ గుణః కశ్చిద్యస్మిన్నుక్తేప్రతీయతే । తత్సౌభాగ్యముదారత్వం ప్రవదన్తి మనీషిణః ।। ౩౪౬.

ఏదైనా మాటలో ఉన్న గొప్పతనం కనిపిస్తే, ఆ మాటకు ఉన్న అదృష్టం, గొప్పదనం ఉన్నాయని పండితులు చెబుతారు.

యథాసఙ్‌ఖ్యమనుద్దేశః సామాన్యమతిదిశ్యతే । సమయే వర్ణనీయస్య దారుణస్యాపి వస్తునః ।। ౩౪౬.

ఎలా చెప్పారో అలాగే వరుసగా వివరించడం సాధారణంగా సూచించబడుతుంది. అది ఎంత కఠినమైనదైనా సరే, సరైన సమయంలో చెప్పాలి.

అదారుణేన శబ్దేన ప్రాశసత్యముపవర్ణనం । ఉచ్చైః పరిణతిః కాపి పాక ఇత్యభిధీయతే ।। ౩౪౬.

కఠినమైన విషయాన్ని మృదువైన మాటల్లో, నిజాయితీగా వివరించడం పాకమని, అది ఒక refinement అని అంటారు.

మృద్వీకానారికేలామ్బుపాకభేదాచ్చతువ్విధః । ఆదావన్తే చ సౌరస్యం మృద్వీకాపాక ఏవ సః ।। ౩౪౬.

ద్రాక్ష, కొబ్బరి నీరు మొదలైన వాటిని వండే విధానాల వల్ల నాలుగు రకాలుంటాయి. మొదట, చివరలో ఉన్న మాధుర్యం ద్రాక్ష వండినట్లే ఉంటుంది.

కావ్యేచ్ఛయా విశేషో యః స రాగ ఇతి గీయతే । అబ్యాసోపహితః కాన్తిం సహజామపి వర్త్తతే ।। ౩౪౬.

కావ్యానికి ఉండే ప్రత్యేకతను రాగమని అంటారు. అది అభ్యాసంతో కలిసినప్పుడు సహజమైన అందాన్ని కూడా మరింత మెరుగుపరుస్తుంది.

హారిద్రశ్చైవ కౌసుమ్భో నీలీ రాగశ్చ స త్రిధా । వైశేషికః పరిజ్ఞేయో యః స్వలక్షణగోచరః ।। ౩౪౬.

పసుపు, కుసుంబ, నీలి — ఇవే మూడు రకాల రాగాలు. వాటిలో ప్రత్యేకమైనది దాని స్వంత లక్షణాలతో గుర్తించాలి.

అగ్నిరువాచ ఉద్వేగజనకో దోషః సభ్యానాం స చ సప్తధా । వక్తృవాచకవాచ్యానామేకద్విత్రినియోగతః ।। ౩౪౭.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు — పండితులకు కలిగే బాధకు కారణమైన దోషం ఏడు విధాలుగా ఉంటుంది. అది వక్త, మాట, అర్థం — ఒక్కటి, రెండు లేదా మూడింటిలోనైనా ఉండొచ్చు.

తత్ర వక్తా కవిర్నామ ప్రథతే స చ భేదతః । సన్దిహానోఽవినీతః సన్నజ్ఞో జ్ఞాతా చతుర్వ్వింధః ।। ౩౪౭.

ఇక్కడ వక్తను కవి అంటారు. అతడు నాలుగు విధాలుగా ఉంటాడు — సందేహంగా ఉన్నవాడు, నియమం లేని వాడు, తెలియని వాడు, తెలిసిన వాడు.

నిమిత్తపరిభాషాభ్యామర్థసంస్పర్శివాచకమ్ । తద్‌భేదో పదవాక్యే ద్వే కథితం లక్షణం ద్వ్యోః ।। ౩౪౭.

కారణం లేదా నిర్వచనం ద్వారా అర్థాన్ని చేరే మాట రెండు విధాలుగా ఉంటుంది — పదం, వాక్యం. ఇవి రెండింటికీ ఇదే లక్షణం.

అసాధుత్వాప్రయుక్తత్వే ద్వావేవ పదనిగ్రహౌ । శబ్దశాస్త్రవిరుద్ధత్వమసాధుత్వం విదుర్బుధాః ।। ౩౪౭.

అసాధువుగా ఉండటం, అప్రమేయంగా ఉండటం — ఇవి రెండూ పదానికి దోషాలు. వ్యాకరణానికి విరుద్ధంగా ఉండడాన్ని అసాధుత్వం అంటారు.

వ్యుత్పన్నైరనిబద్ధత్వమప్రయుక్తత్వముచ్యతే । ఛాన్దసత్వమవిస్పష్టత్వఞ్చ కష్టత్వమేవ చ ।। ౩౪౭.

పండితులు ఒప్పుకోని మాటను అప్రమేయంగా అంటారు. ఛందస్సు పదాలు, స్పష్టత లేకపోవడం, కఠినత కూడా ఇందులో వస్తాయి.