అగ్నిపురాణమ్

అభిధేయావినాభూతా ప్రతీతిర్ల్లక్షణోచ్యతే । అభిధేయేన సమ్బన్ధాత్సామీప్యాత్సమవాయతః ।। ౩౪౫.

లక్షణ అంటే, చెప్పినదానికి విడిపోలేని అర్థాన్ని గ్రహించడం. ఇది సంబంధం, సమీపం, లేదా అంతర్భావం వల్ల కలుగుతుంది.

వైపరీత్యాత్‌క్రియాయోగాల్లక్షణా పఞ్చధా మతా । గౌణీగుణానామానన్త్యాదనన్తా తద్వివక్షయా ।। ౩౪౫.

లక్షణ ఐదు విధాలుగా భావించబడుతుంది: వ్యతిరేకత, క్రియాసంబంధం మొదలైనవి. గౌణార్థం అంతులేనిది, ఎందుకంటే గుణాలు అనేకంగా ఉంటాయి, అవి చెప్పదలచినవి.

అన్యధర్మ్మస్తతోఽన్యత్ర లోకసీమానురోధినా । సమ్యగాధీయతే యత్ర స సమాధిరిహ స్మృతః ।। ౩౪౫.

మరొక లక్షణాన్ని, లోకంలో నడిచే హద్దులకు అనుగుణంగా, సరైన చోట సరిగా వర్తింపజేస్తే, దాన్ని ఇక్కడ సమాధి అంటారు.

శ్రుతేరలభ్యమానోఽర్థో యస్మాద్భాతి సచేతనః । స ఆక్షఏపో ధ్వనిః స్యాచ్చ ధ్వనినా వ్యజ్యతే యతః ।। ౩౪౫.

శ్రవణం ద్వారా లభించని అర్థం స్పష్టంగా కనిపిస్తే, దాన్ని సూచన అంటారు. అదే ధ్వని అని కూడా అంటారు, ఎందుకంటే అది సూచన వల్ల బైటపడుతుంది.

శబ్దేనార్థేన యత్రార్థః కృత్వా స్వయముపార్జనమ్ । ప్రతిషేధ ఇవేష్టస్య యో విశేషోఽభిధిత్సయా ।। ౩౪౫.

పదం, అర్థం ద్వారా, మరో అర్థం తానే ఏర్పడితే, అది కోరినదాన్ని నిషేధించినట్టు ఉంటే, ఆ ప్రత్యేక ఉద్దేశ్యం చెప్పదలచినదానివల్ల కలుగుతుంది.

తమాక్షేపం బ్రువన్త్యత్ర స్తుతం స్తోత్రమిదం పునః । అధికారాదపేతస్య వస్తునోఽన్యస్య యా స్తుతిః ।। ౩౪౫.

ఆ సూచనను ఇక్కడ ప్రశంస అంటారు. ఇదే మళ్లీ స్తోత్రం. యోగ్యమైన విషయం లేకపోతే, మరొకదాన్ని ప్రశంసించడం సందర్భాన్ని బట్టి జరుగుతుంది.

యత్రోక్తం గమ్యతే నార్థస్తత్‌సమానవిశేషణం । సా సమాసోక్తిరుదితా సఙ్‌క్షేపార్థతయా బుధైః ।। ౩౪౫.

ఎక్కడా అర్థం నేరుగా చెప్పకపోయినా, సూచన ద్వారా గ్రహించబడితే, దాన్ని సంక్షిప్తంగా చెప్పడం అంటారు. దీనిని పండితులు సంక్షిప్తార్థంగా గుర్తిస్తారు.

అపహ్నుతిరపహ్నుత్య కిఞ్చిదన్యార్థసూచనమ్ । పర్య్యాయోక్తం యదన్యేన ప్రకారేణాభిధీయతే ।। ౩౪౫.

దాచడం అంటే, ఏదైనా విషయాన్ని దాచడం లేదా మరో అర్థాన్ని సూచించడం. పర్యాయంగా చెప్పడం అంటే, వేరే విధంగా చెప్పడం.

ఏషామేకంతమస్యేవ సమాఖ్యా ధ్వనిరిత్యతః ।। ౩౪౫.

వీటిలో అత్యున్నతమైనది ధ్వని అని అంటారు.

కావ్యగుణవివేకః । అగ్నిరువాచ । అలంకృతమపి ప్రీత్యై న కావ్యం నిర్గుణం భవేత్ । వపుష్య లలితే స్త్రీణాం హారో భారయతే పరం ।। ౩౪౬.

అగ్ని ఇలా అన్నాడు: అలంకారాలు వేసినప్పటికీ, గుణాలు లేని కవిత్వం ఆనందాన్ని ఇవ్వదు. అందమైన హారం, సొగసైన మహిళకు అలంకారంగా కాక, భారంగా మారినట్లే.

న చ వాచ్యం గుణో దోషో భావ ఏవ భవిష్యతి । గుణాః శ్లేషాదయో దోషా గుढ़ార్థాద్యాః పృథక్ కృతాః ।। ౩౪౬.

గుణమో, దోషమో కేవలం భావంలో ఉండవు. శ్లేషం వంటి గుణాలు, అర్థం దాచిపెట్టినదానివంటి దోషాలు వేర్వేరుగా గుర్తించబడ్డాయి.

యః కావ్యే మహతీం ఛాయామనుగృహ్ణాత్యసౌ గుణః । సమ్భవత్యేష సామాన్యో వైశేషిక ఇతి ద్విధా ।। ౩౪౬.

కవిత్వానికి గొప్ప కాంతిని ఇచ్చేది గుణమే. అది సాధారణమైనది, ప్రత్యేకమైనది అని రెండు విధాలుగా ఉంటుంది.

సర్వ్వంసాధారణీభూతః సామాన్య ఇతి మన్య్తే । శవ్దమర్థముభౌ ప్రాప్తః సామాన్యో భవతి త్రిధా ।। ౩౪౬.

అన్ని చోట్లా ఉండేది సాధారణమైనదిగా భావించాలి. పదం, అర్థం రెండింటిలోనూ ఉన్నప్పుడు, సాధారణ గుణం మూడు రకాలుగా ఉంటుంది.

శబ్దమాశ్రయతే కావ్యం శరీరం యః స తద్‌గుణః । శ్లేషో లాలిత్యగామ్భీర్య్యసౌకుమార్య్యముదారతా ।। ౩౪౬.

కవిత్వం పదాలపై ఆధారపడి ఉంటుంది. దాని శరీరంగా ఉండే గుణాలు శ్లేషం, లాలిత్యం, గాంభీర్యం, సౌకుమార్యం, ఉదారత.

సత్యేవ యౌగికీ చేతి గుణాః శబ్దస్య సప్తధా । సుశ్లిష్టసన్నివేశత్వం శబ్దానాం శ్లేష ఉచ్యతే ।। ౩౪౬.

నిజంగా పదానికి ఏడుగుణాలు ఉంటాయి: యౌగికం, శబ్దార్థం మొదలైనవి. పదాలు చక్కగా కలిసిపోవడాన్ని శ్లేషం అంటారు.

గుణాదేశాదినా పూర్వ్వం పదసమ్బద్ధమక్షరం । యత్ర సన్ధీయతే నైవ తల్లాలిత్యముదాహృతం ।। ౩౪౬.

గుణంతో లేదా దాని బదులుగా, ముందు పదంతో అక్షరం కలిసినప్పుడు, కేవలం కలిపినట్లే కాకుండా, దాన్ని లాలిత్యం అంటారు.

విశిష్టలక్షణోల్లేఖలేఖ్యముత్తానశబ్దకమ్ । గామ్భీర్య్యం కథయన్త్యార్య్యాస్తదేవాన్యేషు శబ్దతాం ।। ౩౪౬.

విశిష్ట లక్షణాలు, స్పష్టమైన వ్యక్తీకరణ, ప్రాముఖ్యత కలిగిన పదాలు — వీటిని పండితులు గాంభీర్యంగా భావిస్తారు; మిగతా సందర్భాల్లో అవి పదాలకు చెందుతాయి.

అనిష్ఠురాక్షరప్రాయశబ్దతా సుకుమారతా । ఉత్తానపదతౌదార్య్యయుతశ్లాఘ్యైర్విశేషణైః ।। ౩౪౬.

కఠినమైన అక్షరాలు లేని పదాలలో సౌకుమార్యం కనిపిస్తుంది. ప్రాముఖ్యత కలిగిన, ప్రశంసించదగ్గ పదాలతో అది మెరుగవుతుంది.

ఓజః సమాసభూయస్త్వమేతత్పద్యాదిజీవితం । ఆబ్రహ్మ స్తమ్భపర్య్యన్తమోజసైకేన పౌరుషం ।। ౩౪౬.

ఓజస్సు అనగా సమాసాలు ఎక్కువగా ఉండటం. ఇది పద్యానికి ప్రాణం. బ్రహ్మ నుండి గడ్డి వరకు, ఓజస్సే పురుషత్వానికి మూలం.

ఉచ్యమానస్య శబ్దేన యేన కేనాపి వస్తునః । ఉత్కర్షమావహన్నర్థో గుణ ఇత్యబిధీయతే ।। ౩౪౬.

ఏదైనా విషయాన్ని చెప్పే పదం, అర్థాన్ని మెరుగుపరిచినప్పుడు, దానిని గుణం అంటారు.

మాధుర్య్యం సమ్బిధానఞ్చ కోమలత్వమూదారతా । ప్రౌढ़ిః సామయికత్వఞ్చ తద్‌భేదాః షట్‌చకాశతి ।। ౩౪౬.

మాధుర్యం, సమన్వయం, మృదుత్వం, ఉదారత, ప్రౌఢి, సాంప్రదాయికత — ఇవే ఆరు విభాగాలు.

క్రోధేర్ష్యాకారగామ్భీర్య్యాన్మాధుర్య్యం ధైర్య్యగాహితా । సమ్బిధానం పరికరః స్యాదపేక్షఇతసిద్ధయే ।। ౩౪౬.

కోపం, అసూయ, గంభీరత, ధైర్యం కలిసినప్పుడు మాధుర్యం కలుగుతుంది. సమన్వయం అనగా, కావలసిన ఫలితాన్ని సాధించేందుకు అవసరమైన ఏర్పాట్లు.

యత్‌కాఠిన్యాదినిర్ముక్తసన్నివేశవిశిష్టతా । తిరస్కృత్యైవ మృకదుతా భాతి కోమలతేతి సా ।। ౩౪౬.

కఠినత వంటి వాటి నుండి విముక్తమైన, ప్రత్యేకంగా ఏర్పడిన పదబంధంలో, రుద్దరతను తొలగించి మృదుత్వం కనిపిస్తే, దాన్ని మృదుత్వం అంటారు.

లక్ష్యతే స్థూలలక్షత్వప్రవృత్తేర్యత్ర లక్షణమ్ । గుణల్య తదుదారత్వమాశయస్యాతిసౌష్ఠవం ।। ౩౪౬.

గొప్ప లక్షణం స్పష్టంగా కనిపించే చోట, గుణాల వల్ల కలిగే ఉదారత అనగా, ఆలోచనలో అత్యంత నైపుణ్యం.

అభిప్రేతం ప్రతి యతో నిర్వ్వాహస్యోపపాదికాః । యుక్తయో హేతుగర్భిణ్యః ప్రౌఢాప్రౌఢిరుదాహృతా ।। ౩౪౬.

ఎదురుగా ఉద్దేశించినది సాధించేందుకు, కారణాలతో కూడిన మార్గాలు చూపినప్పుడు, దానిని ప్రౌఢి అంటారు.

స్వతన్త్రస్యాన్యతన్త్రస్య వాహ్యాన్తః సమయోగతః । తత్ర వ్యుత్పత్తిరర్థస్య యా సామయికతేతి సా ।। ౩౪౬.

స్వతంత్రమైనదైనా, ఆధారపడినదైనా, బయట నుంచి లేదా లోపల నుంచి వచ్చిన సాంప్రదాయాల వల్ల, అర్థం అభివృద్ధి చెందితే, దాన్ని సాంప్రదాయికత అంటారు.

శబ్దార్థావుపకుర్వ్వాణో నామ్నోభయగుణః స్మృతః । తస్య ప్ర్సాదః సౌభాగ్యం యథాసఙ్‌ఖ్యం ప్రశస్తతా ।। ౩౪౬.

పదానికి, అర్థానికి రెండింటికీ ఉపకరించే గుణాన్ని ద్విగుణం అంటారు. దాని స్పష్టత, ఆకర్షణ, ప్రాశస్త్యాన్ని వరుసగా ప్రశంసిస్తారు.

కాకో రాగ ఇకతి ప్రాజ్ఞైః షట్ ప్రపఞ్చవిపఞ్చితాః । పాకో రాగ ఇతి ప్రాజ్ఞైః పాఠభేదః సుప్రసిద్ధార్థపదతా ప్రసాద ఇతి గీయతే ।। ౩౪౬.

ప్రాజ్ఞులు దీనిని కాక లేదా రాగమని పిలుస్తారు. ప్రపంచంలో ఆరు విధాలుగా వివరణ ఉంది. ప్రాజ్ఞులు దీనిని పాక లేదా రాగమని కూడా అంటారు — ఇది పాఠభేదం మాత్రమే. ఈ పదాలకు అర్థం అందరికీ బాగా తెలుసు, ఈ స్పష్టతను ప్రశంసిస్తారు.

ఉత్కర్షవాన్ గుణః కశ్చిద్యస్మిన్నుక్తేప్రతీయతే । తత్సౌభాగ్యముదారత్వం ప్రవదన్తి మనీషిణః ।। ౩౪౬.

ఏదైనా మాటలో ఉన్న గొప్పతనం కనిపిస్తే, ఆ మాటకు ఉన్న అదృష్టం, గొప్పదనం ఉన్నాయని పండితులు చెబుతారు.